Obecnie jest to najważniejszy obok Kodnia ośrodek kultu maryjnego na Podlasiu zw. „Podlaską Częstochową”. Zespół sakralny wraz z przylegającym do niego zespołem szkolnym, wzniesionym w XIX/XX wieku przez mniszki prawosławne, stanowi całość kompozycyjną dominującą w miejscowym krajobrazie.

Historia

Wieś Leśna wzmiankowana od początku XVII wieku powstała w miejscu obronnym z XIII-XIV wieku zw. Kamionką. Była to własność szlachecka należąca kolejno do: Połubińskich, Dembińskich, Koniecpolskich, od 1625 roku do Mikołaja Firleja, następnie Adama Warszyckiego, a przed 1676 rokiem do Pawła Michałowskiego, skarbnika orszańskiego, fundatora (1686) pierwszego drewnianego kościoła. Został on wzniesiony dla umieszczenia płaskorzeźbionego w kamieniu wizerunku Matki Boskiej z Dzieciątkiem, który według podania znaleźli w 1683 roku pastuszkowie na gruszy, a w 1700 roku został uznany za cudowny przez bpa łuckiego Franciszka Prażmowskiego. Zespół sakralny został wzniesiony na terenie tzw. „Okopów Krzyżackich” (zw. też „Okopami Leśniańskimi), reliktów założenia obronnego z fosą zapewne z XVI-XVII wieku. W 1718 roku obok kościoła wybudowano kaplicę (zw. kaplicą Zjawienia), do której przeniesiono cudowny wizerunek. W 1720 roku rozpoczęto budowę murowanego kościoła, przerwaną z braku funduszy i podjętą ponownie przez Paulinów sprowadzonych z Częstochowy w 1727 roku. Obecny kościół zbudowany w latach 1730-1738 i 1750-1752, według projektu warszawskiego arch. Wincentego Rachettiego (wzorowany zapewne na kościele Św. Ducha w Warszawie), z późniejszą fasadą nawiązującą do warszawskiego kościoła ss. Wizytek (proj. Karola Baya). Pierwszy drewniany budynek klasztoru przed połową XIX wieku zastąpiono murowanym (tzw. klasztor I), w pobliżu którego wzniesiono dom pielgrzyma. Brama przed fasadą kościoła (z poł. XVIII w., odnowiona w 1843 r.) została wtopiona we fragmenty muru obronnego przy fosie (zapewne XVII w.), do którego w XIX i XX wieku dowiązano kolejne części ogrodzenia.

Po kasacie zakonu Paulinów kościół zamieniono na par., a od 1875 roku na cerkiew (cudowny wizerunek wywieziono już wcześniej do Łomży, a wyposażenie do Janowa Podlaskiego i Warszawy). W latach 1879-1881 przebudowano wnętrze kościoła, obniżono wieże i zwieńczono dach pięcioma kopułami. W 1884 roku cerkiew i klasztor przekazano mniszkom prawosławnym, które zrealizowały w Leśnej szereg nowych inwestycji: ok. 1880 roku wzniesiono nowy budynek (tzw. klasztor II), po 1889 roku przebudowano stary klasztor (tzw. I) i dodano do niego kaplicę, na początku XX wieku przebudowano dom pielgrzyma i włączono do zespołu klasztornego. Na przełomie XIX i XX wieku powstał kompleks szkolny z internatami prowadzony przez mniszki (por. Zespół szkolny). Leśna stała się ważnym centrum życia monastycznego i sanktuarium prawosławnym. W 1915 roku mniszki opuściły Leśną, zespół klasztorny został zdewastowany przez stacjonujące wojska niemieckie. W 1919 roku Paulini ponownie objęli parafię i przystąpili do remontu świątyni, przywracając częściowo jej pierwotny wygląd i wyposażenie. W latach 1923-1925 wymieniono więźbę dachową i rozebrano kopuły. W 1927 roku według projektu arch. Adolfa Szyszko przebudowano szczyt fasady, a w 1928 roku klasztor połączono galerią z kościołem, a w latach 1937-1940 podwyższono wieżę północno-wschodnią (druga zachowała kopułę cerkiewną). Cudowny wizerunek MB powrócił w 1927 roku. Kościół i budynki klasztorne były gruntownie remontowane w latach 70. XX wieku, na początku XXI wieku (remont wnętrza kościoła) oraz w latach 2016-2017.

Opis

Kościół późnobarokowy, prezbiterium zwrócony na północny-zachód. Bazylikowy o kwadratowym, trójprzęsłowym, trójnawowym korpusie stykającym się w narożach z kwadratowymi wieżami flankującymi fasadę. Prezbiterium dwuprzęsłowe, szerokością i wysokością równe nawie głównej, zamknięte półkoliście wewnątrz i trójbocznie od zewnątrz; po bokach prezbiterium zakrystia i skarbiec (z lektoriami na piętrach) równe wysokością i szerokością nawom bocznym. Kościół murowany z cegły, otynkowany. Nawa główna i prezbiterium nakryte dachami dwuspadowymi, nawy boczne, zakrystia i skarbiec – wspólnymi dachami pulpitowymi. Na wieży pd.-zach. hełm (z czasu przebudowy na cerkiew) ujęty z czterech stron wolutami i zwieńczony cebulastą banią z krzyżem; na wieży pn.-wsch. wielokondygnacyjny hełm neobarokowy. Dachy i hełmy pokryte blachą miedzianą. W nawie głównej i prezbiterium sklepienie kolebkowe na gurtach z lunetami; w nawach bocznych sklepienia krzyżowe. Nawa główna i boczne skomunikowane arkadami rozpiętymi pomiędzy filarami, na które nałożone pary pilastrów kompozytowych podtrzymujących obiegające całe wnętrze, wyłamujące się belkowanie. Chór muzyczny wybrzuszony, wsparty na trzech arkadach filarowych. Fasada rozbudowana, o charakterze kulisowym i dużych walorach światłocieniowych, z dwiema silnie wysuniętymi wieżami: od pd. dwukondygnacyjną, od pn. trzykondygnacyjną. Część środkowa fasady dwukondygnacyjna, trójosiowa, zwieńczona trójkątnym szczytem, ujęta spływami wolutowymi łączącymi ją z szerszą dolną kondygnacją. Kondygnacje rozdzielone belkowaniem, artykułowane kolumnami – toskańskimi w dolnej, a kompozytowymi w górnej kondygnacji – ujmującymi wypukłe odcinki muru fasady oraz zaokrąglone naroża wież. Otwory drzwiowe, okienne i blendy w dolnej kondygnacji prostokątne, zwieńczone półkolistymi przyczółkami; wyżej zamknięte półkoliście. Nad portalem uszkowa płycina z hierogramem Marii, powyżej wysokie okno ze ślepą balustradą, a po bokach nisze figurami św.św. Piotra i Pawła; w szczycie nisza z figurą MB Niepokalanie Poczętej. Elewacje boczne podzielone pilastrami toskańskimi i zwieńczone uproszczonym belkowaniem. Wystrój i wyposażenie częściowo odzyskane oryginalne, w części wykonane na wzór dawnego. Ołtarz główny zrekonstruowany współcześnie z wykorzystaniem rzeźb późnobarokowych; w polu głównym cudowny wizerunek Matki Boskiej Leśniańskiej.

Zabytek dostępny. Możliwość zwiedzania po wcześniejszym uzgodnieniu telefonicznym.

Oprac. Bożena Stanek-Lebioda, OT NID w Lublinie, 28-02-2018 r.