klasztor paulinów, Leśna Podlaska
Narodowy Instytut Dziedzictwa en

Zdjęcie panoramiczne tej lokalizacji jest niedostępne.

photo

Barokowy zespół klasztorny Paulinów wzniesiony na terenie dawnego miejsca obronnego, z kościołem należącym do grupy późnobarokowych kościołów o światłocieniowych, „falujących” fasadach, proj. arch. Wincentego Rachettiego. Obecnie jest to najważniejszy obok Kodnia ośrodek kultu maryjnego na Podlasiu zw. „Podlaską Częstochową”.

Historia

Wieś Leśna wzmiankowana od pocz. XVII w., powstała w miejscu obronnym z XIII-XIV w. zw. Kamionką. Była to własność szlachecka należąca kolejno do: Połubińskich, Dembińskich, Koniecpolskich, od 1625 Mikołaja Firleja, następnie Adama Warszyckiego, a przed 1676 Pawła Michałowskiego, skarbnika orszańskiego, fundatora (1686) pierwszego drewnianego kościoła, wzniesionego dla umieszczenia płaskorzeźbionego w kamieniu wizerunku Matki Boskiej z Dzieciątkiem, wg podania znalezionego w 1683 przez pastuszków na gruszy, a w r. 1700 uznanego za cudowny przez bpa łuckiego Franciszka Prażmowskiego.
Zespół sakralny został wzniesiony na terenie tzw. „Okopów Krzyżackich” (zw. też „Okopami Leśniańskimi), reliktów założenia obronnego z fosą zapewne z XVI-XVII wieku. W 1718 r. obok kościoła wybudowano kaplicę (zw. kaplicą Zjawienia), do której przeniesiono cudowny wizerunek. W 1720 rozpoczęto budowę murowanego kościoła, przerwaną z braku funduszy i podjętą ponownie przez Paulinów sprowadzonych z Częstochowy w r. 1727. Obecny kościół zbudowany w l. 1730-1738 i 1750-1752, wg proj. warszawskiego arch. Wincentego Rachettiego. Pierwszy drewniany budynek klasztoru przed poł. XIX w. zastąpiono murowanym (tzw. klasztor I), w pobliżu którego wzniesiono dom pielgrzyma. Brama przed fasadą kościoła (z poł. XVIII w., odnowiona w 1843) została wtopiona we fragmenty muru obronnego przy fosie (zapewne XVII w.), do którego w XIX i XX w. dowiązano kolejne części ogrodzenia.
Po kasacie zakonu Paulinów kościół zamieniono na par., a od 1875 na cerkiew (cudowny wizerunek wywieziono już wcześniej do Łomży, a wyposażenie do Janowa Podlaskiego i Warszawy). W l. 1879-1881 przebudowano wnętrze kościoła, obniżono wieże i zwieńczono dach pięcioma kopułami. W 1884 cerkiew i klasztor przekazano mniszkom prawosławnym, które zrealizowały w Leśnej szereg nowych inwestycji: ok. 1880 wzniesiono nowy budynek (tzw. klasztor II), po 1889 przebudowano stary klasztor (tzw. I) i dodano do niego kaplicę, na pocz. XX w. przebudowano dom pielgrzyma i włączono do zespołu klasztornego. Na przełomie XIX i XX w. powstał kompleks szkolny z internatami prowadzony przez mniszki (por. Zespół szkolny). Leśna stała się ważnym centrum życia monastycznego i sanktuarium prawosławnym.
W 1915 r. mniszki opuściły Leśną, zespół klasztorny został zdewastowany przez stacjonujące wojska niemieckie. W 1919 r. Paulini ponownie objęli parafię i przystąpili do remontu świątyni, przywracając częściowo jej pierwotny wygląd i wyposażenie. W l. 1923-1925 wymieniono więźbę dachową i rozebrano kopuły, w 1927 wg proj. arch. Adolfa Szyszko przebudowano szczyt fasady, w 1928 klasztor połączono galerią z kościołem, a w l. 1937-1940 podwyższono wieżę pn.-wsch. (druga zachowała kopułę cerkiewną). Cudowny wizerunek MB powrócił w r. 1927. Kościół i budynki klasztorne były gruntownie remontowane w l. 70. XX w., na pocz. XXI w. (remont wnętrza kościoła) oraz w l. 2016-2017.


Opis


Klasztor I klasycystyczny, usytuowany pomiędzy (późniejszym) klasztorem II i internatem d. zespołu szkolnego. Zbudowany na planie prostokąta, dwukondygnacyjny, podpiwniczony, z późniejszą kaplicą od zach. Murowany z cegły i otynkowany, nakryty dachem czteropołaciowym pod blachą, Układ wnętrza przekształcony, dwutraktowy. Fasada ośmioosiowa, podzielona rozsuniętymi gzymsami kordonowymi i zakończona profilowanym gzymsem wieńczącym, parter boniowany, otwory okienne i drzwiowy prostokątne w profilowanych opaskach.
Klasztor II wzniesiony na rzucie prostokąta załamującego od pd., gdzie powiązany współczesnym łącznikiem z domem pielgrzyma, a od wsch. skomunikowany z kościołem galerią wspartą na arkadzie. Dwukondygnacyjny, podpiwniczony. Murowany z cegły, otynkowany, nakryty dachem dwuspadowym pod blachą, z facjatkami. Elewacje ożywione gzymsami kordonowymi i wieńczącymi.

Zabytek dostępny. Możliwość zwiedzania po wcześniejszym uzgodnieniu telefonicznym.

oprac. Bożena Stanek-Lebioda, OT NID w Lublinie, 28-02-2018 r.

Bibliografia

  • Demidowicz T., Leśna Podlaska – zarys dziejów, Biała Podlaska 2010.
  • Dmitruk S., Żeńskie monastery prawosławne na terenie Królestwa Polskiego na przełomie XIX i XX w., „Teka Komisji Historycznej. Polska Akademia Nauk. Oddział w Lublinie“ t. 6, 2009, s. 73.
  • Dettloff P.,Odbudowa i restauracja zabytków architektury w Polsce w latach 1918-1930. Teoria i praktyka, Kraków 2006, s. 252, 268.
  • Iwanek M., Projekty architektoniczne Adolfa Szyszko-Bohusza dla kościoła Paulinów w Leśnej Podlaskiej, „Roczniki Humanistyczne” 2011 (LIX), z. 4, s. 113-143.
  • Karpowicz M., Sztuka polska XVIII wieku, Warszawa 1985, s. 40.
  • Katalog Zabytków Sztuki w Polsce, t. VIII: Województwo lubelskie, z. 2: Powiat Biała Podlaska, Warszawa 2006, s. 150-161.
  • Karwacki R., Sanktuarium maryjne w Leśnej Podlaskiej: historia i teraźniejszość, „Salvatoris Mater”, 2009 (11), nr 1. s. 206-235.
  • Kowalczyk J., Architektura sakralna między Wisłą a Bugiem w okresie późnego baroku, [w:] Kłoczowski J. et al., Dzieje Lubelszczyzny, t. VI. Między Wschodem a Zachodem, cz. III, Kultura artystyczna, Lublin 1992, s. 58-59 il. 19 (błędny podpis pod il.)
  • Łoziński J. Z., Pomniki sztuki w Polsce, t. III: Mazowsze i Podlasie, Warszawa 1999, s. 426-427.
  • Maraśkiewicz J., Leśna Podlaska. Architektura kościoła, Biała Podlaska 1983.
  • Maroszek J., Klasztory Podlasia. Źródła kultury i świadomości narodowej, Drohiczyn – Białystok 1995, s. 32-36.
  • Niesteruk P., Szkoła ihumenii Katarzyny, „Przegląd Prawosławny” 2004, nr 5.
  • Troc-Sosna A., Monaster w Leśnej i cudowna Ikona, „Przegląd Prawosławny” 2006, nr 9.
  • Tyburczy J., Sanktuarium Matki Bożej w Leśnej Podlaskiej, Warszawa 2013.
  • Wereda D., Zaangażowanie szlachty i magnaterii w tworzenie sanktuarium w Leśnej Podlaskiej, „Szkice Podlaskie” 2013, s. 319-330.
  • Zabytki architektury i budownictwa w Polsce, t. 2, cz. 1: Województwo bialskopodlaskie, Warszawa 1984, s. 88.
  • http://www.lesnapodlaska.paulini.pl/sanktuarium/historia-sanktuarium/art_729_historia_lesnej_podlaskiej.html?page=1
  • http://www.lesnapodlaska.paulini.pl/sanktuarium/historia-obrazu/art_863_lesnianski_monaster_najswietszej_marii_panny.html
  • http://www.lesnapodlaska.paulini.pl/parafia/miejscowosci/art_1132_lesna_podlaska.html

Informacje ogólne

  • Rodzaj: klasztor
  • Chronologia: XIX w.
  • Forma ochrony: rejestr zabytków
  • Adres: Biskupa K. Moszyńskiego 2, Leśna Podlaska
  • Lokalizacja: woj. lubelskie, pow. bialski, gmina Leśna Podlaska
  • Źródło: Narodowy Instytut Dziedzictwa

Licencja:

zgłoś problem do konserwatora zabytków

Geoportal

Mapa Google

Zobacz także w najbliższej okolicy