Historia

Historia założenia jezuickiego Najświętszej Marii Panny „w polu” za miastem sięga XIV wieku. Jak głosi legenda, 20 sierpnia 1381 roku ukazała się pastuszkom na „drzewie płonej gruszy” figura Matki Bożej z Chrystusem na kolanach. Wkrótce w miejscu objawienia wytrysnęło źródło, którego woda miała moc uzdrawiania. Szybko rosnąca liczba przybywających pielgrzymów skłoniła do budowy drewnianej kaplicy, w której miała modlić się królowa Jadwiga, dziękując za zwycięstwo w bitwie pod Stubnem (1387 rok). Po 1422 roku wzniesiony został pierwszy kościół murowany ufundowany przez Spytka I Jarosławskiego (wojewodę sandomierskiego, starostę Rusi). Kościół z kaplicą i cmentarzem potwierdzone są źródłowo w 1467 roku. Losy tej świątyni nie są w pełni rozpoznane. Wiadomo, że z początkiem XVII wieku o przejęcie jej zaczęli zabiegać jezuici, których do miasta sprowadziła w 1573 roku Zofia z Odrowążów Tarnowska. W 1629 roku uprosili księżnę Annę Ostrogską właścicielkę miasta (córkę Zofii) by proboszcz jarosławski Łukasz Rafałowicz przekazał im kościół. Księżna Anna, przed śmiercią (1635 rok) ufundowała jeszcze jezuitom drewniany klasztor, który dał początek zamiejskiej rezydencji. Kontynuatorką dzieła była jej córka, Anna Alojza, żona hetmana wielkiego koronnego Jana Karola Chodkiewicza, która zapisała jezuitom kilka wsi i wójtostwo na poczet murowanego klasztoru. Zbudowany on został w latach 1636-1639. Rezydencję przy kościele NMP „w polu” podniesiono w 1662 roku do rangi kolegium. Siedem lat później otworzono przy nim bursę muzyczną. W 1674 roku jezuici podjęli starania o jego rozbudowę i budowę nowych obwarowań. W latach 1677-1680 rozbudowano budynek kolegium (etap I). W 1686 roku rozpoczęto budowę fortyfikacji po stronie południowo-wschodniej.

Z końcem XVII wieku jezuici pozyskali nową donatorkę w osobie kasztelanowej krakowskiej Anny Potockiej, która zapisała znaczną sumę na budowę nowego kościoła. Istniejąca świątynia orientowana, jednonawowa, z długim, zamkniętym półkoliście prezbiterium z dwoma aneksami od północy oraz kwadratową nawą nie mieściła coraz liczniej przybywających pielgrzymów. Od 1696 roku rozpoczęły się prace budowlane, na podstawie umów z mistrzem murarskim Stefanem Flanderskim, a od 1701 roku krakowskim architektem Jakubem Solarim. W latach 1698-1709 zbudowano nawę z kaplicami i emporami, a w latach 1709-1713 prezbiterium z zakrystią, skarbcem i kruchtami. W międzyczasie, w 1707 roku, pożar strawił wnętrze świątyni. Dzięki donacjom hetmanowej Elżbiety Sieniawskiej oraz biskupa przemyskiego Aleksandra Fredy jezuici ukończyli budowę kościoła oraz wyposażyli go. W 1713 roku biskup Konstanty Dubrawski konsekrował kościół. W 1728 roku z inicjatywy biskupa Fredry rozpoczęły się prace przy wschodniej części kościoła. Dwuwieżowa fasada i obejście wokół prezbiterium sfinalizowane zostały jednak długo po śmierci Fredry, pomiędzy latami 1743-1768, według projektu jezuickiego architekta Pawła Giżyckiego.

W 1755 roku odbyły się ośmiodniowe uroczystości koronacji cudownej figury Matki Bożej. Korony poświęcone przez papieża Benedykta XIII przywiózł z Rzymu Jakub Sobieski, syn króla Jana III Sobieskiego, już w 1732 roku. Na okoliczność koronacji (ósmej z kolei po koronacji Matki Bożej Częstochowskiej) wybudowano sześć bram triumfalnych, z których jedna murowana, z gankami dla muzykantów, stanowi obecnie główną bramę wjazdową do założenia. W trakcie prac przy kościele jezuici kontynuowali budowę kolegium (1716-1726, etap II) oraz muru obronnego wokół kościoła. Zachowany system kleszczowy od północy i zachodu wybudowany został w latach 1752-1755. W 1752 roku zbudowano również kaplicę „Nad źródłem” zw. Studzienką.

Cztery lata po kasacie zakonu jezuitów do Jarosławia przybyli z Bochni dominikanie. Czasowo klasztor zajęły wojska austriackie. Od 1884 roku do początku XX wieku. Dominikanie przeprowadzili gruntowną restaurację kościoła pod kierunkiem architekta Adolfa Kuhna i architekta Tomasza Prylińskiego, przy dużym zaangażowaniu ówczesnego przeora o. Wincentego Podlewskiego. Prace objęły także wystrój malarski i wyposażenie. Krótko po likwidacji zniszczeń I wojny światowej klasztor zajęli Niemcy (już z końcem września 1939 roku zakonnicy zostali aresztowani). W czasie II wojny światowej kościół pełnił także rolę magazynu mąki. W 1966 roku świątynia wyniesiona została do rangi bazyliki mniejszej. W 1970 roku przy klasztorze erygowano parafię. Całe założenie klasztorne pozostaje pod opieką ojców dominikanów i stanowi prężnie działający ośrodek kultu maryjnego i życia religijnego. Od kilkunastu lat prowadzone są w kościele, klasztorze i jego otoczeniu prace remontowe i konserwatorskie.

Opis

Założenie klasztorne usytuowane jest przy dawnym trakcie z Krakowa do Przemyśla, obecnej ul. Krakowskiej, na niewielkim wzniesieniu opadającym od zachodu, ku ul. Cegielnianej prowadzącej w kierunku Pawłosiowa, a równocześnie w stronę potoku Miła. Obejmuje ono kościół, budynek klasztorny i basteję otoczone murami wraz z bramą wjazdową oraz kaplicę nad cudownym źródłem.

Bazylikowy kościół orientowany, z fasadą dwuwieżową od wschodu, połączony jest wąskim korytarzem z gmachem klasztoru usytuowanym na południowy wschód od świątyni. Rozczłonkowana w wyniku rozbudowy bryła klasztoru wyniesiona została mocno nad terenem ogrodów rozciągających się w południowej części założenia. W sąsiedztwie klasztoru, po drugiej stronie drogi wewnętrznej zachowała się basteja, stanowiąca relikt wcześniejszych obwarowań. Linię ich przebiegu wyznacza dalej mur ceglany pełniący funkcję muru oporowego. Obwarowania te na początku 2. połowy XVIII wieku zostały rozbudowane i w części zastąpione nowymi w systemie kleszczowym. Ujmują one założenie od strony wschodniej, północnej i zachodniej. Przedpole widokowe od północnej strony stanowi fosa. Od południa rozciągają się ogrody zamknięte niższym murem ogrodzeniowym. Dostęp do zespołu kościelno-klasztornego umożliwiają dwie bramy od wschodu, główna brama wjazdowa na osi ul. Dominikańskiej na kształt łuku triumfalnego oraz oddalona nieco na południe brama gospodarcza. W zachodniej linii obwarowań znajduje się furtka i druga brama gospodarcza. W ich pobliżu, przy drodze wiodącej do Pawłosiowa, wznosi się kaplica z cudownym źródełkiem.

Dostęp do zabytku ograniczony. Możliwość zwiedzania wnętrza kościoła po wcześniejszym kontakcie telefonicznym: https://jaroslaw.dominikanie.pl/sanktuarium/ (dostęp: 10.07.2024).

Oprac. dr Jadwiga Stęchły, OT NID w Rzeszowie, 25.06.2024 r.