Poznaj lokalne zabytki

Wyraź zgodę na lokalizację i oglądaj zabytki w najbliższej okolicy

Zmień ustawienia przeglądarki aby zezwolić na pobranie lokalizacji
Wyszukaj w
Lokalizacja
Rodzaj obiektu
Architektura
Kategoria dokumentu
Stanowisko archeologiczne
Wyszukaj
Kultura archeologiczna
Chronologia
Stanowisko archeologiczne
Czas powstania obiektu
Od
Do
Wyznanie
Kategoria obiektu
Strona korzysta z plików cookies. Dowiedz się więcej.

Zespół dworski - Zabytek.pl

galeria zdjęć obiektu zespół dworski
Zobacz zdjęcie panoramiczne
Zobacz lokalizację
Dodaj do ulubionych
Dodaj do ulubionych
Drukuj
Drukuj
Udostępnij

Zespół dworski

dwór XVII w. Fałków
Pokaż drogę dojazdu

Adres
Fałków

Lokalizacja
woj. świętokrzyskie, pow. konecki, gm. Fałków

Zespół dworski w Fałkowie to spójny, wielowiekowy układ przestrzenny. Wszystkie jego elementy – obejmujące pozostałości murowanej fortalicji, budynki gospodarcze, unikatowy system nawodnionych fos oraz otaczający je park z cennym starodrzewem – pozwala dostrzec w nim przykład ewolucji szlacheckiej siedziby obronnej w reprezentacyjne założenie ogrodowe z jego ozdobnym i użytkowym charakterem.

Historia

Fałków wymieniany jest w źródłach jeszcze w XII wieku jako wieś stanowiąca część dóbr biskupów krakowskich. Leżał w pobliżu ważnych średniowiecznych szlaków handlowych: Warszawa-Kraków przez Końskie i Poznań-Kraków przez Przedbórz. W 1303 roku należał do Fałkowskich herbu Doliwa. W 1340 roku, za wstawiennictwem właściciela dóbr fałkowskich - Piotra Fałkowskiego herbu Doliwa (późniejszego biskupa krakowskiego), król Kazimierz Wielki nadał osadzie prawa miejskie na prawie magdeburskim. W XV wieku Fałków należał do Giżyckich, posiadali oni te dobra do 1533 roku. W XIX wieku dobra fałkowskie znalazły się w posiadaniu Jakubowskich - w 1836 roku zakupił je Franciszek Jakubowski spłacając długi ciążące na majątku. Zamek należał do tej rodziny do momentu przejęcia przez Niemców po wybuchu wojny, jako ostatni właścicielem był Bolesław Jakubowski.

Po raz pierwszy określenie castrum – zamek – pojawiło się w materiałach źródłowych w XIV wieku, kiedy to Piotr Szyrzyk podpisywał się „de castro Falcow”. Fundatorem założenia był być może Jakub h. Doliwa, kanclerz Sieradzki jego brat Piotr h. Doliwa biskup krakowski albo ich przodkowie – właściciele Fałkowa. Na podstawie ówczesnych tendencji do lokowania siedzib oraz warunków fizjograficznych (tereny nizinne otoczone mokradłami, a do końca XVIII wieku jeszcze w otulinie gęstych borów) można przypuszczać że kolejni właściciele Fałkowa lokowali swoje siedziby na tym samym – zapewniającym naturalną ochronę - miejscu. Cele obronne dworu w Fałkowie były raczej drugorzędne. Nie był on bezpośrednio połączony z miastem, więc dwór nie miał żadnego znaczenia dla jego obrony, mógł jedynie bronić się przed napadami zbójeckimi bądź sąsiedzkimi. Elementy obronne ograniczały się jedynie do układu wodnego który stanowiła fosa, most zwodzony i trzy stawy wokół.   

Choć zachowane do dzisiaj murowane ruiny datuje się później (na schyłek XVI wieku lub początek XVII wieku) istnieją przesłanki, że zamek mógł istnieć już w XIII wieku – w średniowieczu i na początku czasów nowożytnych Fałków należał do rodziny Fałkowskich i Giżyckich, które w tamtym czasie należały do najzamożniejszych w Małopolsce, a ich członkowie piastowali różne znaczące urzędy. Prawdopodobne jest że posiadali tu znaczącą siedzibę. Po latach świetności i licznych XVII-wiecznych i XVIII-wiecznych przebudowach w XIX wieku opuszczony już dwór po prowizorycznych remontach był częściowo wykorzystywany jako pomieszczenia gospodarcze. W czasie pierwszej wojny światowej budynek zamku uległ poważnym zniszczeniom, po 1918 roku był już tylko ruiną. Podczas obu wojen światowych zamek i jego przyległości ulegały dalszej dewastacji, m.in. przez okoliczną ludność wykorzystującą go jako podstawowe źródło darmowego budulca. 

W latach 20. i 30. XX wieku w dobie kryzysu gospodarczego właściciel majątku, Bolesław Jakubowski szukając źródła utrzymania założył w majątku letnisko, pokoje dla gości urządzono w budynku starego dworu. Letnisko prężnie działało tutaj do wybuchu wojny, w latach 1931–1936 w „Kurjerze Warszawskim” regularnie ukazywały się reklamujące je ogłoszenia. W czasie II wojny światowej Fałków uległ poważnym zniszczeniom. Wiele gospodarstw spłonęło. Zamek częściowo służył jako pomieszczenia gospodarcze, warsztaty, zakład stolarski i kuźnia. 

W 1946 roku majątek w wyniku reformy rolnej został rozparcelowany. W 1956 roku lokalne władze - Gromadzka Rada Narodowa, planowały całkowitą rozbiórkę obiektu, którą powstrzymała interwencja Konserwatorów Zabytków z Kielc i Łodzi. Obecnie zamek znajduje się w ruinie. Osiemnastowieczne zabudowania folwarczne istniały do lat 70. XX wieku (w tym okresie rozebrane). Dwór i oficyna, wzniesione w 1. połowie XIX wieku, zachowały się w przekształconej formie. Zachowały się również elementy dawnego układu przestrzennego i fragmenty parku krajobrazowego.

Galeria zdjęć 1/
Zdjęcie Fałków, dawna gorzelnia, marzec 2026 r.
Zdjęcie Fałków, widok na dawny dwór obronny z alei parkowej w osi założenia, maj 2016 r.
Zdjęcie Fałków, dwór i park, widok z południowego zachodu, maj 2016 r.
Zdjęcie Fałków, zespół dworski, widok z „wnętrza” dawnego dworu obronnego w kierunku północno zachodnim, na dawną aleję, prowadzącą do Starzechowic, maj 2016 r.
Zdjęcie Fałków, widok ze wschodu na wzgórze zamkowe, maj 2016 r.
Zdjęcie Fałków, widok ze wzgórza zamkowego w kierunku wschodnim, na fosę i dawną gorzelnię, maj 2016 r.
Zdjęcie Fałków, widok z ulicy Glinianki na wyspę, wzgórze i ruiny dworu, marzec 2026 r.
Zdjęcie Fałków, ruiny dworu i park, marzec 2026 r.
Zdjęcie Fałków, ruiny dworu i park, marzec 2026 r.
Zdjęcie Fałków, ruiny dworu, marzec 2026 r.
Zdjęcie Fałków, widok z ruin dawnego dworu obronnego w kierunku zachodnim na park i fosę, marzec 2026 r.
Zdjęcie Fałków, ruiny dawnego dworu obronnego, marzec 2026 r.
Zdjęcie Fałków, ruiny dawnego dworu obronnego, marzec 2026 r.
Zdjęcie Fałków, fosa i ruiny dworu na wzgórzu, widok z ulicy Zamkowej (od północy), marzec 2026 r.
Zdjęcie Fałków, dąb szypułkowy w parku dworskim, Pomnik Przyrody, maj 2016 r.
Zdjęcie Fałków, dawna gorzelnia, marzec 2026 r.
Zdjęcie Fałków, dawna gorzelnia, widok z południowego wschodu, w tle widoczny park na wyspie, maj 2016 r.
Zdjęcie Fałków, oficyna, tzw. Stary Dwór, marzec 2026 r.
Zdjęcie Fałków, oficyna, tzw. Stary Dwór, w tle ruiny dworu, marzec 2026 r.

Opis

Założenie dworskie usytuowane jest na południowy wschód od centrum miejscowości, na południe od drogi Przedbórz - Końskie. Na teren założenia prowadzą obecnie dwie drogi. Jedna pod kątem prostym od głównej, w kierunku południowym, na przedłużeniu drogi do wsi Starzechowice - to dawna aleja lipowa prowadząca do zamku na wyspie (niezachowana). Druga droga to obsadzona szpalerem kasztanowców, obecna ul. Zamkowa, biegnąca w kierunku kościoła. Centralnym punktem założenia jest ruina zamku na wzniesieniu otoczonym parkiem i fosą. Całość dostępna jest groblą od zachodu i mostkami: kamiennym od wschodu a drewnianym od południa. Zamek otacza park który rozciąga się też dalej na południe i zachód od wyspy. Od wschodu ogranicza go droga – obecna ulica Glinianki, która skręca ku zachodowi i biegnie obok zabudowań wiejskich i szkoły usytuowanej na terenie parku. Po jej wschodniej stronie, przy skrzyżowaniu z ulicą Zamkową znajduje się murowany z kamienia łamanego budynek dawnego browaru i gorzelni wzniesiony na początku XIX wieku jako ważny element gospodarczy zespołu. Wyróżnia się on wysokimi, kolebkowymi piwnicami. Budynek ten po wojnie służył m.in. jako ośrodek zdrowia.

Przy ulicy Zamkowej, u podnóża ruin zamku wznosi się budynek dawnego dworu (tzw. stary dwór), fasadą zwrócony ku północnemu zachodowi, będący pierwotnie murowaną oficyną z pierwszej połowy XIX wieku. Budynek ten, wzniesiony z cegły i kamienia wapiennego, był rozbudowywany przez Józefa Jakubowskiego, a w okresie międzywojennym pełnił funkcję letniska. Po burzliwych losach powojennych, gdy mieściło się w nim przedszkole i mieszkania, został w 1992 roku wyremontowany i obecnie funkcjonuje jako piekarnia. Po przeciwnej stronie ulicy Zamkowej, w miejscu utworzonym przez krzyżujące się drogi, znajduje się niewielki staw w otoczeniu drzew. Stawy znajdują się również na południowy zachód od wyspy, wszystkie połączone są z fosą kanałami i stanowią pozostałość dawnego układu wodnego. Od zachodu park ogranicza ścieżka biegnąca jego skrajem, aż do ulicy Zamkowej. Na lewo od niej znajdują się wspomniane stawy, pola i zabudowania wsi. Niestety, nie wszystkie elementy kompleksu przetrwały do naszych czasów. Wzniesiony w XVIII wieku przez Zboińskich zespół budynków folwarcznych ze stajnią i dekoracyjną bramą wjazdową, mimo sprzeciwu konserwatora zabytków, został wyburzony pod koniec lat 60-tych XX wieku. Uzyskany z nich kamień wykorzystano do budowy lokalnych dróg. Mimo tych strat, pozostała część zespołu wraz z otaczającym parkiem i systemem wodnym stanowi spójny zapis historii rezydencjonalnej regionu świętokrzyskiego.

Duże zasługi w zachowaniu obiektów zespołu miał Bolesław Jakubowski, który był właścicielem Podzamcza do wywłaszczenia w 1946 roku. Przekształcił tereny wokół ruin zamku w nowoczesne letnisko „Podzamcze”, co stało się kluczowym czynnikiem ratującym zabytek przed zapomnieniem i rozbiórką. Dzięki komercyjnemu wykorzystaniu dawnego dworu, teren wokół fortyfikacji był nienagannie utrzymany, a w bezpośrednim sąsiedztwie murów powstała infrastruktura rekreacyjna, m.in. korty tenisowe. Integralną częścią jego działalności było wzorcowe ogrodnictwo i uprawa warzyw, które nie tylko zapewniały samowystarczalność majątku, ale stanowiły kulinarną wizytówkę letniska, przyciągając gości wysoką jakością produktów. To właśnie między innymi nadanie ruinom funkcji estetycznej i turystycznej w ramach prosperującego gospodarstwa pozwoliło zachować zamek w Fałkowie w formie, którą możemy podziwiać do dziś.

Zamek wraz z parkiem ogólnie dostępne, pozostałe elementy zespołu dostępne z zewnątrz.

Oprac. Joanna Rek, OT NID w Kielcach, 04.2026 r.

Rodzaj: dwór

Forma ochrony: Rejestr zabytków, Ewidencja zabytków

Inspire id: PL.1.9.ZIPOZ.NID_N_26_ZE.22527, PL.1.9.ZIPOZ.NID_E_26_ZE.642

Licencja (opis)

Creative commons

Uznanie autorstwa

Użycie niekomercyjne

Bez utworów zależnych

Widzisz błędy lub nieprawidłowości? Zgłoś naruszenie zasad.

Zobacz dokumentację zabytku

1 dokument

Zobacz powiązane zabytki

4 obiekty

4 Pokaż wszystkie

Zobacz także w najbliższej okolicy

6 obiektów

6 Pokaż wszystkie