Historia

Fałków wymieniany jest w źródłach jeszcze w XII wieku jako wieś stanowiąca część dóbr biskupów krakowskich. Leżał w pobliżu ważnych średniowiecznych szlaków handlowych: Warszawa-Kraków przez Końskie i Poznań-Kraków przez Przedbórz. W 1303 roku należał do Fałkowskich herbu Doliwa. W 1340 roku, za wstawiennictwem właściciela dóbr fałkowskich - Piotra Fałkowskiego herbu Doliwa (późniejszego biskupa krakowskiego), król Kazimierz Wielki nadał osadzie prawa miejskie na prawie magdeburskim. W XV wieku Fałków należał do Giżyckich, posiadali oni te dobra do 1533 roku. W XIX wieku dobra fałkowskie znalazły się w posiadaniu Jakubowskich - w 1836 roku. zakupił je Franciszek Jakubowski spłacając długi ciążące na majątku. Zamek należał do tej rodziny do momentu przejęcia przez Niemców po wybuchu wojny, jako ostatni właścicielem był Bolesław Jakubowski. 

Po raz pierwszy określenie castrum – zamek – pojawiło się w materiałach źródłowych w XIV wieku, kiedy to Piotr Szyrzyk podpisywał się „de castro Falcow”. Fundatorem był być może Jakub h. Doliwa, kanclerz Sieradzki jego brat Piotr h. Doliwa biskup krakowski albo ich przodkowie – właściciele Fałkowa. Na podstawie ówczesnych tendencji do lokowania siedzib oraz warunków fizjograficznych (tereny nizinne otoczone mokradłami, a do końca XVIII wieku jeszcze w otulinie gęstych borów) można przypuszczać że kolejni właściciele Fałkowa lokowali swoje siedziby na tym samym – zapewniającym naturalną ochronę - miejscu. Cele obronne dworu w Fałkowie były raczej drugorzędne. Nie był on bezpośrednio połączony z miastem, więc dwór nie miał żadnego znaczenia dla jego obrony, mógł jedynie bronić się przed napadami zbójeckimi bądź sąsiedzkimi. Elementy obronne ograniczały się jedynie do układu wodnego który stanowiła fosa, most zwodzony i trzy stawy wokół. 

Istnieją przesłanki, że zamek mógł istnieć już w XIII wieku – w średniowieczu i na początku czasów nowożytnych Fałków należał do rodziny Fałkowskich i Giżyckich, które w tamtym czasie należały do najzamożniejszych w Małopolsce, a ich członkowie piastowali różne znaczące urzędy.  Elżbieta Hryniakówna w swoim opracowaniu wyznaczyła fazy datujące zamek: 

Początki - XIII–XIV wiek: Choć zachowane do dzisiaj murowane ruiny datuje się później (na schyłek XVI wieku lub początek XVII wieku) istnieją przesłanki, że dwór obronny w tym miejscu mógł istnieć już w XIII lub XIV wieku. 

Faza 1 - przełom XV/XVI wieku: Na wyspie istniała budowla, z której do dziś zachowała się sień, stanowiąca oś konstrukcyjną wszystkich późniejszych etapów rozbudowy.

Faza 2 - XVII wiek: Po rozbiórce starszej budowli, na zrębach sieni postawiono rampę dojazdową. Zamek zyskał wtedy regularny plan prostokąta  z dwoma izbami po bokach.

Faza 3 - XVIII wiek: Nastąpiła znaczna przebudowa i zmiana rozplanowania wnętrz. W wyniku tej  przebudowy zmienił się rzut budynku, ale jego układ pozostał regularny. 

Dewastacja i upadek - XIX–XX wiek: W XIX wieku opuszczony dwór po prowizorycznych remontach był częściowo wykorzystywany jako pomieszczenia gospodarcze. Rozebrano wschodni narożnik zamku a do południowych ścian dworu dostawiono drewniane szopy. Budynek nakryto trzema dwuspadowymi dachami, zwróconymi szczytami w kierunku południowo-zachodnim. W czasie pierwszej wojny światowej budynek zamku uległ poważnym zniszczeniom, po 1918 roku był już tylko ruiną. W latach 20. i 30. XX wieku w dobie kryzysu gospodarczego właściciel majątku, Bolesław Jakubowski szukając źródła utrzymania założył w majątku letnisko, pokoje dla gości urządzono w budynku starego dworu. Letnisko prężnie działało tutaj do wybuchu wojny. Zniszczenia wojenne i powojenne: Podczas obu wojen światowych zamek ulegał dalszej dewastacji, m.in. przez okoliczną ludność wykorzystującą go jako podstawowe źródło darmowego budulca. Zamek częściowo służył jako pomieszczenia gospodarcze, warsztaty, zakład stolarski i kuźnia.  W 1946 roku majątek w wyniku reformy rolnej został rozparcelowany. W 1956 roku lokalne władze - Gromadzka Rada Narodowa, planowały całkowitą rozbiórkę obiektu, którą powstrzymała interwencja Konserwatorów Zabytków z Kielc i Łodzi. 

Opis

Zamek w Fałkowie został wzniesiony na sztucznym wzniesieniu, które do złudzenia przypomina naturalny pagórek. Budowla została wzniesiona na planie nizinno-obronnym, na wyspie otoczonej mokradłami, fosą i trzema stawami. Takie usytuowanie zapewniało budowli naturalną ochronę, choć obiekt od początku łączył cechy mieszkalne i obronne z wyraźną przewagą funkcji rezydencjonalnych. Ze względu na brak bezpośredniego połączenia z miastem, zamek nie pełnił kluczowej roli w systemie obronnym samej miejscowości, służąc raczej jako prywatna siedziba chroniąca przed napadami zbójeckimi lub sąsiedzkimi, a w późniejszych epokach podkreślająca rycerskie tradycje rodu. Według analiz Elżbiety Hryniakowej, stałą osią planistyczną wszystkich etapów rozbudowy był niezmienny rzut sieni, stanowiący serce obiektu, przy której pierwotnie znajdowały się dwie komnaty. Przyjmuje się, że już przed XVII wiekiem istniał tu murowany dwór na rzucie prostokąta, a najstarsze partie jego murów wzniesiono z kamienia łamanego mieszanego z cegłą, pochodzącą prawdopodobnie z rozbiórki wcześniejszej budowli. Pomiary wykonane w 1958 roku pozwoliły na częściowe odtworzenie siedemnastowiecznego układu zamku, potwierdzając jego regularny, prostokątny plan skoncentrowany na funkcjach mieszkalnych. Poważne zmiany przyniósł wiek XVIII, kiedy to mimo zachowania regularności przekształcono rzut budynku poprzez zabudowanie rampy dojazdowej z obu stron, co pozwoliło na wygospodarowanie dwóch dwukondygnacyjnych apartamentów. Ściany nowej elewacji głównej zostały cofnięte względem wylotu sieni, dzięki czemu jej ściany szczytowe uformowały charakterystyczne ryzality flankujące główną bramę. W tej fazie wprowadzono również elementy czysto ceglane, takie jak bliźniacze nisze w sieni czy arkadowe przejścia, natomiast fosę i most zwodzony pozostawiono jako atrybuty militarne o średniowiecznej genezie, przypuszczalnie mające za zadanie manifestować rycerską przeszłość właścicieli.

Duże zasługi w zachowaniu obiektu miał Bolesław Jakubowski, który był właścicielem Podzamcza do wywłaszczenia w 1946 roku. Przekształcił tereny wokół ruin zamku w nowoczesne letnisko „Podzamcze”, co stało się kluczowym czynnikiem ratującym zabytek przed zapomnieniem i rozbiórką. Dzięki komercyjnemu wykorzystaniu dawnego dworu, teren wokół fortyfikacji był nienagannie utrzymany, a w bezpośrednim sąsiedztwie murów powstała infrastruktura rekreacyjna, m.in. korty tenisowe. Integralną częścią jego działalności było wzorcowe ogrodnictwo i uprawa warzyw, które nie tylko zapewniały samowystarczalność majątku, ale stanowiły kulinarną wizytówkę letniska, przyciągając gości wysoką jakością produktów. To właśnie między innymi nadanie ruinom funkcji estetycznej i turystycznej w ramach prosperującego gospodarstwa pozwoliło zachować zamek w Fałkowie w formie, którą możemy podziwiać do dziś.

Ruiny zamku na wzgórzu i park ogólnie dostępne.

Oprac. Joanna Rek, OT NID w Kielcach, 04.2026 r.