Historia

Fałków wymieniany jest w źródłach jeszcze w XII wieku jako wieś stanowiąca część dóbr biskupów krakowskich. Leżał w pobliżu ważnych średniowiecznych szlaków handlowych: Warszawa-Kraków przez Końskie i Poznań-Kraków przez Przedbórz. W 1303 roku należał do Fałkowskich herbu Doliwa. W 1340 roku, za wstawiennictwem właściciela dóbr fałkowskich - Piotra Fałkowskiego herbu Doliwa (późniejszego biskupa krakowskiego), król Kazimierz Wielki nadał osadzie prawa miejskie na prawie magdeburskim. W XV wieku Fałków należał do Giżyckich, posiadali oni te dobra do 1533 roku. W XIX wieku dobra fałkowskie znalazły się w posiadaniu Jakubowskich - w 1836 roku zakupił je Franciszek Jakubowski spłacając długi ciążące na majątku. Zamek należał do tej rodziny do momentu przejęcia przez Niemców po wybuchu wojny, jako ostatni właścicielem był Bolesław Jakubowski. Istnieją przesłanki, że zamek mógł istnieć już w XIII wieku – w średniowieczu i na początku czasów nowożytnych Fałków należał do rodziny Fałkowskich i Giżyckich, które w tamtym czasie należały do najzamożniejszych w Małopolsce, a ich członkowie piastowali różne znaczące urzędy. 

Budynek został wzniesiony jako jeden z elementów zespołu dworskiego w początkach XIX wieku. Przeznaczony był on na browar i gorzelnię. Po powrocie z I wojny światowej, właściciel majątku, Bolesław Jakubowski przeznaczył dawną gorzelnię na swoje mieszkanie. Podczas II wojny światowej budynki zajęli Niemcy którzy wypędzili Jakubowskiego. Po wojnie budynek przejęły władze państwowe, od 1944 roku mieściła się w nim masarnia, ośrodek zdrowia, a część przeznaczona została na mieszkania. W latach 50. XX wieku przeprowadzono remont podczas którego budynek uzyskał obecną formę. W 1985 roku ośrodek zdrowia przeniesiony został do nowo wybudowanego obiektu a dawna gorzelnia stała nieużytkowana. Sytuacja zmieniła się w 1996 roku, kiedy to obiekt przeszedł w prywatne ręce i zaczął odzyskiwać blask.

Opis

Założenie dworskie usytuowane jest na południowy wschód od centrum miejscowości, na południe od drogi Przedbórz - Końskie. Na teren założenia prowadzą obecnie dwie drogi. Jedna pod kątem prostym od głównej, w kierunku południowym, na przedłużeniu drogi do wsi Starzechowice - to dawna aleja lipowa prowadząca do zamku na wyspie (niezachowana). Druga droga to obsadzona szpalerem kasztanowców, obecna ul. Zamkowa, biegnąca w kierunku kościoła. Od ulicy Zamkowej odchodzi w kierunku południowym ulica Glinianki; murowany budynek dawnego browaru i gorzelni znajduje się  po jej wschodniej stronie, przy skrzyżowaniu z ulicą Zamkową. Budynek wzniesiono z kamienia łamanego na planie wydłużonego prostokąta z dwiema niskimi przybudówkami od wschodu i zachodu (przy bocznych elewacjach). Pierwotnie obiekt posiadał dwuspadowy dach kryty gontem oraz okna zamknięte łukowo. 

Elewacje budynku są gładko tynkowane, na cokole wyznaczonym uskokowym gzymsem, zwieńczone są gzymsem wieńczącym. Otwory są prostokątne. Elewacja frontowa jest symetryczna, dziewięcioosiowa. Wejście na osi ujęte jest parą wąskich i niższych okienek. Podest przed wejściem jest prostokątny, a do głównego wejścia prowadzą dominujące schody dwubiegowe, lustrzane z murowaną balustradą. Pod podestem znajduje się szeroki otwór wejściowy, zamknięty łukiem odcinkowym, prowadzący do piwnic. Nad wejściem znajduje się duża facjata z trzema prostokątnymi oknami  i trójkątnym szczytem deskowanym w jodełkę. W elewacji południowej wyróżnia się wysunięty mocno ryzalit obłożony kamieniem, znajdujący się na przedłużeniu sieni a mieszczący współczesną klatkę schodową.

We wnętrzu znajdowała się sień na przestrzał i cztery obszerne pomieszczenia. Pod całym budynkiem znajdowały się kolebkowo sklepione wysokie piwnice w układzie dwutraktowym. W latach 50. podczas remontu, zarówno dach, jak i cały budynek uzyskał dzisiejszą formę. Andrzej Krieger w artykule „Gorzelnia Parowa w Fałkowie”, który ukazał się w Gazecie Ralniczej w 1864 roku, pisze: „Jedną z takich gorzelni wzorowo urządzonych, jest w Fałkowie w powiecie Opoczyńskim własnością pana Józefa Jakubowskiego będąca, który jako wzorowy gospodarz, a przytem i mechanik, sam przy pomocy synów swoich, gorzelnię tę odbudował, a części mechaniczne wraz z machiną parową, w własnych zakładach wyrobił. Rozkład gorzelni doskonały, kommunikacje krótkie, a tym samem niekosztowne, budynek stosownie dla pomieszczenia gorzelni i browaru piwnego niewielki, przy powierzchowności okazałej.”

Budynek prywatny, dostępny jedynie z zewnątrz (zza ogrodzenia).

Oprac. Joanna Rek, OT NID w Kielcach, 04.2026 r.