Historia

Liniowe nasadzenia drzew, współtworzące układ zieleni obecnej na terenie osiedla GAGFAH w Gliwicach rosną w południowo-wschodniej części tzw. Placu Grunwaldzkiego. Wspomniane osiedle założone zostało w latach 20. XX wieku i stanowiło odpowiedź władz miasta na wzrastające potrzeby mieszkaniowe rozwijających się Gliwic. Wybudowano je dla nauczycieli, urzędników, jak i pracowników towarzystwa GAGFAH. Autorem koncepcji urbanistycznej był Hans Sattler. Nadzór nad pracami objął zaś Karl Schabik – ówczesny radca budowlany miasta. Osiedle charakteryzowało się różnorodnością rozwiązań architektonicznych. Istotnym elementem jego kompozycji stała się również zieleń, towarzysząca zabudowie. Obecna była ona np. pod postacią placów, czy układów alejowych wytyczonych wzdłuż poszczególnych ulic. Zespół ten przedstawiał próbę realizacji idei miasta-ogrodu Ebenzera Howarda, w myśl której starano się tworzyć osiedla harmonijnie wkomponowane za pomocą wyznaczonych na jego terenie parków, skwerów, ogrodów i cmentarzy, w tkankę urbanistyczną. Sam Plac Grunwaldzki wchodzący w program przestrzenny osiedla, także ukształtowany został w latach 20. XX wieku. Początkowo pełnił on funkcję placu do ćwiczeń wojskowych oraz do zwoływania wieców. W latach 70. XX wieku w jego obrębie wytyczono tzw. ścieżkę zdrowia oraz ukształtowano pozostałe odcinki układu komunikacyjnego. Brak jest z kolei informacji na temat czasu, w którym posadzono na jego terenie wskazane drzewa. Biorąc jednak pod uwagę ich parametry – wielkości obwodów (np. wybranych dębów), można przypuszczać, że przynajmniej częściowo zostały one włączone do kompozycji placu, jako już istniejące egzemplarze. Część z nich mogła zostać natomiast do nich dosadzona, tworząc w ten sposób wielogatunkowy układ.

Opis

Drzewa z gatunku Aesculus hippocastanum – kasztanowiec pospolity, Fraxinus excelsior – jesion wyniosły oraz Quercus robur – dąb szypułkowy, rosnące wzdłuż dzisiejszej ul. Zawiszy Czarnego, na odcinku o długości ok. 244 m. stanowią przykład nasadzeń o charakterze liniowym, rzędowym, równocześnie tworząc południowo-wschodnią granicę tzw. Placu Grunwaldzkiego, wchodzącego w skład zieleni obecnej w rejonie osiedla GAGFAH w Gliwicach. Teren ten położony jest w kierunku południowo-zachodnim względem centrum miasta. Nasadzenia te pod względem doboru gatunkowego mają charakter mieszany, wielogatunkowy. Początkowy odcinek układu tworzą drzewa z rodzaju kasztanowiec. W środkowym fragmencie rosną z kolei dęby oraz pojedyncze egzemplarze jesionu. Na końcu ponownie spotyka się natomiast dęby oraz kasztanowce. Rośliny te odznaczają się dużymi walorami estetycznymi oraz przyrodniczymi. Poszczególne dęby, biorąc pod uwagę ich parametry dendrometryczne, posiadają także cechy drzew o charakterze pomnikowym.

Oprac. Bożena Łebzuch-Wach, OT NID w Katowicach, 14.10.2025 r.

Bibliografia

• Bednarski A., Architektura jednorodzinnych zespołów mieszkaniowych w Gliwicach z lat 1919-1939, Gliwice 2007.
• Bednarski A., Modernizm pospolity – gliwicka zabudowa mieszkaniowa z lat 20. i 30. XX wieku, [w:] „Teka Komisji Architektury, Urbanistyki i Studiów Krajobrazowych”, t. 4, Lublin 2008.
• Gliwice na ich drodze. Miasto przez pryzmat twórczości architektów. Gliwice on their way. The city through the architectural prism, red. Żmudzińska-Nowak M., Gliwice 2013.
• Szczypka-Gwiazda B., Pomiędzy praktyką a utopia. Trójmiasto Bytom-Zabrze-Gliwice jako przykład koncepcji miasta przemysłowego czasów Republiki Weimarskiej, Katowice 2003