Historia

W pierwszej połowie XX wieku – latach 20. i 30., na terenie Gliwic powstawało wiele budynków mieszkalnych – zarówno wielo-, jak i jednorodzinnych. Te ostatnie stawały się istotnymi elementami osiedli mieszkaniowych, współtworzących nową tkankę urbanistyczną miasta. Przykład takiego zespołu stanowi osiedle GAGFAH, wybudowane dla nauczycieli i urzędników, realizowane przez Heimstatten Genossenschaft, a nadzorowane przez Karla Schabika – ówczesnego radcę budowlanego miasta. W jego obrębie umiejętnie połączono ze sobą zabudowane zielone place, pełniące rolę dominaty, z prowadzoną po łuku zabudową ulic. Osiedle to przedstawiało próbę realizacji idei miasta-ogrodu, głoszonej przez Ebenzera Howarda oraz częściowo nawiązywało do koncepcji wrocławskich „satelite trabanten” Ernsta Maya. Jednym z podstawowych elementów ukształtowanego w obrębie zespołu układu zieleni stały się aleje. Zakładano je wzdłuż głównych ciągów komunikacyjnych. Do ich tworzenia, m.in. ze względu na dość szybkie tempo wzrostu i odporność na warunki miejskie, wykorzystywano przede wszystkim drzewa z rodzaju klon, topola lub lipa. Nasadzenia te stanowiły przykład dbałości o estetykę osiedla. Wprowadzały na jego teren wrażenie malowniczości. Jednocześnie zapewniały komfort mieszkańcom. Przykład takiej realizacji stanowi aleja klonowa, powstała jako obustronny rząd drzew, utworzony w rejonie ul. Jana III Sobieskiego (dawniej Schwerinstrasse). Nasadzenia te przypuszczalnie wykonano w momencie budowy osiedla, tj. w latach 20. XX wieku.

Opis

Aleja ukształtowana została w ciągu dzisiejszej ul. Jana III Sobieskiego. Jej zasięg wyznacza od północy przebieg ul. Tadeusza Kościuszki, a od południa ul. Juliusza Słowackiego. Długość wynosi ok. 755 m. Wytyczono ją w rejonie osiedla GAGFAH, położnego na południowym-wschodzie względem centrum miasta, w dzielnicy Wójtowa Wieś. Założenie to jest jednorodne pod względem doboru gatunkowego. Do jego powstania wykorzystano drzewa z gatunku Acer platanoides „Schwedleri” – klon pospolity „Schwedleri”. Stanowi ono przykład komponowanej formy zieleni, towarzyszącej zabudowie, jednocześnie podkreślającej bieg ulicy. Obecnie aleja wchodzi w skład pasa zieleni, wytyczonego między jezdnią, a chodnikami. Nawierzchnię jezdni – ul. Jana III Sobieskiego, wykonano przy użyciu kostki granitowej, chodników – betonowej kostki brukowej. Obrzeża są betonowe. Od skrzyżowania z ul. Adama Mickiewicza, na odcinku ok. 270 m, od strony wschodniej, w jej sąsiedztwie dodatkowo znajduje się plac, współcześnie nazwany Placem Grunwaldzkim.

Oprac. Bożena Łebzuch-Wach, OT NID w Katowicach, 29.09.2025 r.