Historia

Wieś lokowana w 1470 roku na prawie wołoskim jako Baluthowa w dobrach prywatnych Sieneńskich, ówczesnych właścicieli klucza rymanowskiego. W XIX wieku należała do dóbr ziemskich rodu Potockich. Brak jest dokładnej daty wybudowania cerkwi. Najwcześniejsze datowanie obiektu sięga XVII wieku. Data powstania cerkwi wiązana jest również z inskrypcją „1750” wyrytą na nadprożu oraz z 2. połową XVIII wieku lub z 1820 rokiem, kiedy miała miejsce jej gruntowna przebudowa. Cerkiew w Bałuciance od 1782 do 1784 roku przynależała do nieistniejącej obecnie parafii Wołtuszowa, a następnie do filialnej cerkwi Zaśnięcia Bogurodzicy w Desznie. Katolicy uczęszczali natomiast do parafii rzymskokatolickiej w Klimkówce, choć okresowo także współdzielili zgodnie cerkiew w Bałuciance z grekokatolikami. Według dokumentów kościelnych z 2. połowy XVIII wieku cerkiew w Bałuciance była skromnie uposażona, a wieś nielicznie zaludniona (pod koniec XVIII wieku zamieszkiwało ją 189 osób, a koniec XIX wieku około 312, głównie grekokatolików). Wieś w połowie XIX wieku miała charakter osady rzemieślniczej z młynem wodnym, foluszem, olejarnią, warsztatami stolarskimi i tkackimi. W 1899 roku przystąpiono do remontu zaniedbanego obiektu cerkwi: wymieniono pokrycie z gontu na blaszane, prawdopodobnie zlikwidowano także izbicę wieży. Kolejny remont z 1932 roku dotyczył muru wokół cerkwi, w którym przebito bramkę od północnego-zachodu w kierunku cmentarza. W czasie II wojny światowej na nawę zawaliła się wieża, która uprzednio uległa uszkodzeniu. Odbudowa wieży nastąpiła w 1945 roku z wykorzystaniem nowego budulca. W 1946 roku po wysiedleniu ludności łemkowskiej przeszła w użytkowanie kościoła rzymskokatolickiego. Prezbiterium wówczas zamieniono na zakrystię. Kościół był użytkowany do czerwca 2003 roku, kiedy posadowiono we wsi nową świątynię katolicką. Cerkiew odnawiana była w latach 60. XX wieku, następnie w okresie od lipca 2009 do sierpnia 2013 roku. W czasie ostatniego remontu wykonano kamienną podmurówkę, wymieniono zniszczone elementy konstrukcyjne wieży, nawy oraz podłogi, przywrócono oryginalne pokrycie gontem połaci dachowych, ścian wieży oraz dokonano konserwacji cennego ikonostasu o najstarszych ikonach z 2. połowy XVII wieku. We wsi nadal żywe są tradycje snycerskie, rozwinięte z inicjatywy hrabiny Anny z Działyńskich Potockiej, właścicielki dóbr rymanowskich i założycielki szkółki rzeźbiarskiej w 1878 roku dla chłopców przy dworze w Rymanowie oraz szkółki koronkarskiej dla dziewcząt. Za cerkwią w kierunku północno-zachodnim znajduje się cmentarz z najstarszym nagrobkiem z 1899 roku.

Opis    

Zespół cerkiewny zlokalizowany jest w północnej części wsi ulicówki na południowych stokach góry Przymiarki. Posadowiony jest na zboczu niewielkiego wzgórza, opadającego ku drodze powiatowej Królik Polski-Bałucianka, po lewej stronie szosy. Centralne miejsce zespołu cerkiewnego zajmuje drewniana, orientowana cerkiew trójdzielna z podziałem na prezbiterium, nawę i babiniec ulokowany w przyziemiu wieży. Bryłę budynku charakteryzuje stopniowe narastanie wysokości budynku od wschodu w kierunku zachodnim. Do prezbiterium na planie kwadratu przylega szersza i wyższa nawa główna o analogicznym rzucie. Od zachodu dostawiony jest prostokątny babiniec schowany w przyziemiu wieży bez izbicy. Prostokątny przedsionek równy szerokości babińca, wysunięty jest przed wieżę. Ściany prezbiterium i nawy konstrukcji zrębowej, zwęgłowane są na jaskółczy ogon. Konstrukcja wieży słupowo-ramowa o ścianach pochyłych ze słupami nośnymi ujmującymi babiniec.

Prezbiterium i nawa główną kryte są dachami namiotowymi, czteropołaciowymi, łamanymi, przechodzącymi powyżej w ośmiopołaciowe, zwieńczone ślepymi latarniami o przekroju ośmioboku, krytymi daszkami namiotowymi oraz ozdobione cebulastymi hełmami. Wieża pokryta jest dachem namiotowym o analogicznym zwieńczeniu jak nad nawą i prezbiterium. Wszystkie wieżyczki z hełmami zakończone są krzyżami łacińskimi kowalskiej roboty. Nad przedsionkiem dach trójspadowy. Ściany prezbiterium i nawy oraz część dolna wieży do wysokości daszku okapowego są oszalowane. Podwaliny z kamienia łamanego osłania fartuch gontowy. Dachy oraz ściany wieży powyżej gzymsu są gontowane. We wnętrzu nawę oraz prezbiterium przekrywają kopuły pozorne, ośmiopolowe na trompach, konstrukcji zrębowej, natomiast nad babińcem strop belkowy. Cerkiew otacza ogrodzenie z kamienia łamanego, zbudowane na planie zbliżonym do owalu, datowane na przełom XVIII i XIX wieku. W południowej linii ogrodzenia znajduje się trójprzęsłowa dzwonnica w typie parawanowym, wzniesiona prawdopodobnie około 1820 roku z kamienia i cegły w stylu klasycyzmu józefińskiego. 

Dostępny z zewnątrz. Wnętrze cerkwi dostępne po uzgodnieniu telefonicznym. Brak udogodnień dla osób ze szczególnymi potrzebami. 

Oprac. Alicja Kuśta, OT NID w Rzeszowie, 12.01.2026 r.  

Bibliografia    

• Brykowski R., Łemkowska drewniana architektura cerkiewna w Polsce, na Słowacji i Rusi Zakarpackiej, Wrocław 1986.
• Potocki A., W Dolinie Górnego Wisłoka od Rymanowa po Jaśliska. Przewodnik historyczny z legendami, Krosno 2013. 
• Leksykon drewnianej architektury sakralnej województwa podkarpackiego, Rzeszów 2015.
• Giemza J., Cerkwie i ikony Łemkowszczyzny, 2017.
• Na rymanowskiej Rusi, pod red. M. Łuczaja, Krosno 2013. 
• Szlak architektury drewnianej: Podkarpackie, Rzeszów 2015.
• Katalog Zabytków Sztuki w Polsce, Seria Nowa, T. I, Zeszyt 1: Krosno, Dukla i okolice, pod red. E. Śnieżyńska-Stolotowa, F. Stolot, Warszawa 1977.
• B., A. Bosakowie, Cerkiew fil. gr.-kat. p.w. Zaśnięcia Bogarodzicy ob. Kościół fil. rzym.-kat. p.w. Wniebowzięcia Matki Boskiej, Karta zabytku nieruchomego, 1991.
• Remont cerkwi w Bałuciance http://www.balucianka.pl/?p=p_12