Historia

Dokładny czas powstania cerkwi nie jest jednoznacznie określony i zawiera się w przedziale czasowym od XVII do 1 połowy XIX wieku. Data powstania cerkwi wiązana jest również z inskrypcją „1750” wyrytą na nadprożu oraz 1820 rokiem, kiedy miał miejsce kapitalny remont cerkwi. Cerkiew w Bałuciance do 1784 roku przynależała do nieistniejącej obecnie parafii Wołtuszowa, a następnie do filialnej cerkwi Zaśnięcia Bogurodzicy w Desznie. Katolicy uczęszczali do parafii rzymskokatolickiej w Klimkówce, choć okresowo także współdzielili cerkiew w Bałuciance z grekokatolikami. Według dokumentów kościelnych z 2 połowy XVIII wieku cerkiew w Bałuciance była skromnie uposażona, a wieś nielicznie zaludniona (pod koniec XVIII wieku zamieszkiwało ją 189 osób, a pod koniec XIX wieku około 312 osób, głównie wyznania grekokatolickiego). W 1899 roku przystąpiono do remontu zaniedbanego obiektu cerkwi: wymieniono pokrycia dachów z gontu na blaszane, prawdopodobnie zlikwidowano izbicę wieży. Kolejny remont w 1932 roku dotyczył muru ogrodzeniowego wokół cerkwi, w którym przebito bramkę od północnego-zachodu w kierunku cmentarza. W czasie II wojny światowej na nawę zawaliła się wieża, którą odbudowano w 1945 roku z wykorzystaniem nowego budulca. W 1946 roku po wysiedleniu ludności łemkowskiej cerkiew przeszła na wyłączne użytkowanie katolików. Prezbiterium zamieniono wówczas na zakrystię. Świątynia pełniła funkcję kościoła filialnego parafii rzymskokatolickiej pw. Narodzenia NMP w Króliku Polskim do 2003 roku, gdy wzniesiono w Bałuciance nowy kościół filialny Miłosierdzia Bożego. Cerkiew odnawiana była w latach sześćdziesiątych, następnie w okresie od lipca 2009 do sierpnia 2013 roku. W czasie ostatniego remontu wykonano kamienną podmurówkę, wymieniono zniszczone elementy konstrukcyjne wieży, nawy oraz podłogi, przywrócono oryginalne pokrycie gontem połaci dachowych i ścian wieży, wyprofilowano teren wokół kościoła wraz z renowacją systemu odwodnienia oraz dokonano konserwacji cennego ikonostasu z 2 połowy XVII wieku. 

Opis    

Cerkiew zlokalizowana jest w północnej części wsi ulicówki na południowych stokach góry Przymiarki, na zboczu po lewej stronie drogi powiatowej Królik Polski-Bałucianka. Centralne miejsce zespołu cerkiewnego zajmuje drewniana, orientowana cerkiew trójdzielna z podziałem na prezbiterium, nawę oraz babiniec w przyziemiu wieży integralnie związanej z budowlą. Bryła budynku jest niejednorodna, urozmaicona pod względem wysokości i formy poszczególnych segmentów, piętrząca się od wschodu ku zachodowi, od prezbiterium poprzez nawę ku wieży. Do prezbiterium na planie kwadratu przylega szersza i wyższa nawa główna o analogicznym rzucie. Babiniec na planie zbliżonym do prostokąta poprzedzony jest prostokątnym przedsionkiem równym szerokości babińca. Konstrukcja ścian prezbiterium i nawy jest zrębowa o wiązaniach belek w węgłach na jaskółczy ogon. Wieża prezentuje typ słupowo-ramowy o ścianach pochyłych zwężających się ku górze. Przedsionek zbudowany jest w konstrukcji słupowej. Więźba dachowa należy do typu krokwiowo-płatwiowego. Nad prezbiterium i nawą rozciągają się dachy namiotowe, czteropołaciowe, łamane, przechodzące powyżej w ośmiopołaciowe, zwieńczone ślepymi latarniami na rzucie ośmiokąta. Pseudolatarnie kryte są daszkami namiotowymi, przechodzącymi w cebulaste hełmy zwieńczone krzyżami łacińskimi kowalskiej roboty. Wieża kryta dachem namiotowym o analogicznym do prezbiterium i nawy zwieńczeniu. Przedsionek kryty dachem trójspadowym. Dachy oraz ściany wieży powyżej gzymsu pokryte są gontem. Część przyziemia wieży oraz ściany nawy i prezbiterium do wysokości okapu są oszalowane pionowo deskami. Podwaliny z kamienia łamanego osłania fartuch gontowy. Małe, prostokątne otwory okienne, o zdwojonej szerokości w nawie, wypełniają okna krosnowe o szczeblinowym podziale. W wieży otwory osłaniają drewniane żaluzje w układzie poziomym. Drzwi główne zachodnie jednoskrzydłowe z opierzeniem w formie deskowania ułożonego centrycznie wokół umieszczonego pośrodku rombu. Rozczłonkowanie bryły zewnętrznej jest odzwierciedleniem podziału wewnętrznego cerkwi, gdzie nawę i prezbiterium przekrywają pozorne kopuły ośmiopolowe na trompach o konstrukcji zrębowej z podniebiem z dranic. Sklepienie przechodzi od czworoboku ścian w ośmiobok za pomocą narożnych pól sklepiennych zbliżonych w kształcie do pendentywów. Nad babińcem rozciąga się nisko zawieszony drewniany strop belkowy. Poniżej sklepienia nawy biegnie gzyms sznurowy. Prezbiterium od nawy oddzielone jest ikonostasem z XVII i 1. połowy XVIII wieku, który należy do najcenniejszego wyposażenia cerkwi. Część ikon z cerkwi jest przechowywanych w Muzeum-Zamku w Łańcucie, natomiast w zbiorach MBL w Sanoku eksponatem stałej wystawy są pochodzące z Bałucianki najstarsze w Polsce carskie wrota szkoły halickiej datowane na XV wiek. Do stałego wyposażenia cerkwi należy rokokowy ołtarz główny z 1783 roku przystawiony do ikonostasu, świecznik z przełomu XVIII i XIX wieku.

Dostępna z zewnątrz. Wnętrze cerkwi dostępne po uzgodnieniu telefonicznym. Brak udogodnień dla osób ze szczególnymi potrzebami. 

Oprac. Alicja Kuśta, OT NID w Rzeszowie, 12.01.2026 r.  

Bibliografia    

• Brykowski R., Łemkowska drewniana architektura cerkiewna w Polsce, na Słowacji i Rusi Zakarpackiej, Wrocław 1986.
• Potocki A., W Dolinie Górnego Wisłoka od Rymanowa po Jaśliska. Przewodnik historyczny z legendami, Krosno 2013. 
• Leksykon drewnianej architektury sakralnej województwa podkarpackiego, Rzeszów 2015.
• Giemza J., Cerkwie i ikony Łemkowszczyzny, 2017.
• Na rymanowskiej Rusi, pod red. M. Łuczaja, Krosno 2013. 
• Szlak architektury drewnianej: Podkarpackie, Rzeszów 2015.
• Katalog Zabytków Sztuki w Polsce, Seria Nowa, T. I, Zeszyt 1: Krosno, Dukla i okolice, pod red. E. Śnieżyńska-Stolotowa, F. Stolot, Warszawa 1977.
• B., A. Bosakowie, Cerkiew fil. gr.-kat. p.w. Zaśnięcia Bogarodzicy ob. Kościół fil. rzym.-kat. p.w. Wniebowzięcia Matki Boskiej, Karta zabytku nieruchomego, 1991.
• Remont cerkwi w Bałuciance http://www.balucianka.pl/?p=p_12