Historia

Kościół został zbudowany w latach 1770-1775 dzięki fundacji cześnika przemyskiego Szczepana Józefa Dwernickiego i konsekrowany rok później pw. Znalezienia Krzyża Świętego przez bpa obrządku ormiańskiego Jakuba Waleriana Tumanowicza. Bogato wyposażony w liczne ołtarze, w tym jeden z cudownym wizerunkiem Matki Bożej, przywiezionym z Kamieńca Podolskiego. W latach 1855 i 1862 kościół uległ poważnym uszkodzeniom w wyniku pożarów, szczególnie w obrębie dachów i wież. W trakcie remontu w 1857 roku wnętrze kościoła ozdobiono neobarokowymi malowidłami ściennymi pędzla Michała Łozińskiego, Antoniego Chabielskiego i Feliksa Ligiżeńskiego. Zaraz po drugim pożarze (1862 roku) wzniesiono piętro nad zakrystią, gdzie umieszczono skarbiec. Rok później staraniem o. Innocentego Nycza przy frontowej i północnej elewacji kościoła dobudowano arkadowe podcienia. Kryte one były jednospadowym dachem rozczłonkowanym od frontu facjatą i balkonem, z przeznaczeniem na odprawianie tam mszy świętych podczas odpustów. W 1885 roku staraniem o. Benignego Chmury przebudowano podcienia zamieniając dach na taras, otoczony żelazną balustradą z figurami czterech Ewangelistów i kamiennymi obeliskami. Wejście na taras na osi fasady zostało ujęte przeszkloną „kaplicą” zwieńczoną trójkątnym szczytem (zlikwidowaną w latach 80. XX wieku). W 1887 roku powstała nowa zakrystia, parterowa, dobudowana do starej, z płaskim dachem pełniącym również funkcję tarasu otoczonego balustradą i służącego kapłanom do święcenia dewocjonaliów. Wkrótce zakrystię tę przeniesiono do wybudowanej po południowej stronie kościoła, pomiędzy prezbiterium a klasztorem. Nad nią urządzono bibliotekę i chórek. Kolejne remonty nie wniosły zasadniczych zmian w bryle świątyni. Od ponad 20 lat systematycznie prowadzone są prace przy obiekcie, wyposażeniu i wystroju malarskim.

Opis

Kościół położony jest na szczycie wzniesienia, połączony od południa. z klasztorem i poprzedzony obszernym dziedzińcem odpustowym. Murowany jest z cegły i kamienia, otynkowany. Założony został na planie krzyża łacińskiego, jako orientowany, z trzynawowym korpusem poprzedzonym od zachodu masywem wieżowym, z transeptem występującym poza ściany naw bocznych oraz z dwuprzęsłowym, prosto zamkniętym prezbiterium. Nawa główna wraz z transeptem i prezbiterium o tej samej wysokości kryte są dachami dwuspadowymi, nawy boczne dachami pulpitowymi, wszystkie blachą płaską. Trzykondygnacyjne, monumentalne wieże zwieńczone są ośmiobocznymi hełmami i ażurowymi latarniami; wieżyczka na sygnaturkę na skrzyżowaniu dachów nawy i transeptu zamknięta jest cebulastą kopułką. Fasada kościoła trzyosiowa, ujęta wieżami, pomiędzy którymi szczyt z wklęsłymi spływami po bokach i półkolistym zamknięciem. W przyziemiu fasady podcienia arkadowe, siedmioosiowe, zryzalitowane na osi, z obszernym tarasem. Powyżej duże okno, a po bokach, w wieżach wnęki z namalowanymi wizerunkami św. Jakuba Strzemię i św. Kingi (Bogdański, 1900 r.). Nad oknem, w polu szczytu, wyobrażenie Matki Bożej Kalwaryjskiej. W górnej kondygnacji wież ujętych w narożach pilastrami otwory głosowe zamknięte drewnianymi żaluzjami. Elewacja północna kościoła do wysokości transeptu ujęta arkadowaniem, przekrytym dachem pulpitowym. Na wysokości pierwszego przęsła wejście do nawy bocznej. Nawy doświetlone oknami. Przy prezbiterium dwie dobudówki.

Elewacja wschodnia jednoosiowa, z oknem oraz figurą św. Józefa z Dzieciątkiem we wnęce poniżej. Przy elewacji południowej pomiędzy transeptem a klasztorem zakrystia. W transepcie na osi drugiej kondygnacji nisza z figurą Matki Bożej, nad nią okno wielokwaterowe. Okna w kościele metalowe, wielokwaterowe, w dobudówkach drewniane. Stolarka drzwiowa drewniana, ramowo-płycinowa i deskowo-szpungowa z opierzeniem klepkowym.

Wyposażenie kościoła (głównie barokowe, z 2 połowy XVIII wieku) obejmuje zespół architektonicznych ołtarzy przyściennych, ambonę, prospekt organowy, liczne obrazy, krucyfiksy. Uwagę zwracają rzeźby ołtarzowe z warsztatów lwowskiej szkoły rokokowej. W ołtarzu ustawionym w. transepcie znajduje się słynący łaskami obraz Matki Bożej z 1 połowy XVII wieku, przywieziony do Kalwarii z Kamieńca Podolskiego w 1679 roku.

Zabytek dostępny. Możliwość zwiedzania bez większych ograniczeń. Funkcja sakralna.

Oprac. dr Jadwiga Stęchły, OT NID w Rzeszowie, 03.01.2025 r.