Historia

Po raz pierwszy w źródłach pisanych Wola Pękoszewska, należąca do parafii Jeruzal, odnotowana została w 1579 roku przez A. Pawińskiego w Źródłach dziejowych. W latach 70. XVII wieku wieś stanowiła własność arcybiskupa Mikołaja Jana Prażmowskiego. Prażmowscy w połowie XVIII wieku sprzedali Wolę Pękoszewską oraz Radziejowice marszałkowi Francji Ulrichowi Friedrichowi Woldemarowi von Löwendal, żonatemu z Barbarą z Szembeków. Jedna z ich córek – Benedykta Zofia Antonina wniosła obie miejscowości w posagu hrabiemu Aleksandrowi Ossolińskiemu. Następnie córka Benedykty i Aleksandra - Anna, wniosła w 1782 roku majątek w posagu hrabiemu Kazimierzowi Krasińskiemu. Po śmierci Kazimierza w 1802 roku dobra odziedziczył Józef Wawrzyniec Maciej Onufry Krasiński. W 1823 roku na skutek porozumienia zawartego w sprawie spłaty długu karcianego Józefa Wawrzyńca, Wola Pękoszewska wraz z przynależnymi do niej 180 włókami gruntu przeszła na własność generała Franciszka Borgiasza Górskiego. Zmianę właścicieli majątku sfinalizowano aktem notarialnym z dnia 19 stycznia 1826 roku, zgodnie z którym majątek Wola Pękoszewska wraz z przynależnymi wsiami: Pękoszew, Borszyce, Wólka Jeruzalska, Młyn Kokoszka, Kolonie Budy pod Paplinem, Huta Kolonia, Budy Stare pod Zatorem, Budy Nowopole generał Górski nabył od Józefa Wawrzyńca Krasińskiego za 182 000 złotych. W rękach przedstawicieli rodziny Górskich majątek pozostał do czasów wybuchu II wojny światowej. 

Na przełomie XIX i XX wieku dwór w Woli Pękoszewskiej był lokalnym centrum kultury, gdzie organizowano przyjęcia, polowania, przestawienia teatralne. Gośćmi byli znani pisarze i artyści tego okresu, m.in. Józef Chełmoński, Juliusz Wiktor Gomulicki, Henryk Sienkiewicz, Juliusz Kossak, Włodzimierz Zagórski, Zygmunt Chełmicki, Leon Wyczółkowski, Józef Mehoffer, Józef Rapacki czy Feliks Jasiński. Szczególnie z Wolą Pękoszewską związany był Józef Chełmoński, który w 1889 roku zakupił dwór w pobliskiej Kuklówce. W dworze znajdowało się kilka dzieł artysty, zakupionych przez Marię Górską. Po II wojnie światowej, w 1945 roku, majątek przejęto na rzecz Skarbu Państwa. Po wojnie mieściły się w nim mieszkania spółdzielcze, następnie w latach 1955-2005 w budynku funkcjonowała szkoła podstawowa i punkt filialny gminnej szkoły zbiorczej oraz mieszkania dla nauczycieli. W 2006 roku Gabriela Maria Górska, córka ostatnich, przedwojennych właścicieli Woli Pękoszewskiej odkupiła dwór od gminy. W 2023 roku od męża zmarłej Gabrieli – Andrzeja Jana Krzyżanowskiego dwór zakupili Justyna i Szymon Biegańscy. 

Opis

Parterowa część dworu wzniesiona została z drewna w konstrukcji sumikowo-łątkowej w XVIII wieku. Pod północną partią drewnianego dworu znajdują się piwnice o ścianach wymurowanych z cegły łączonej zaprawą wapienną, posadowione na kamiennych fundamentach. W piwnicach na podłogach znajdują się ceramiczne posadzki. Piwnice te stanowią pozostałości najstarszego dworu, zbudowanego zapewne jeszcze w XVII wieku. Nie zachowały się informacje czy budynek ten był murowany czy jego część nadziemna wzniesiona była z drewna. Dwór ten wymieniony został przez Ulryka Werduma w jego pamiętniku z 1672 roku, opisującym podróże po Polsce.

Pierwszy opis budynku pochodzi z inwentarza z 1824 roku - dwór był budynkiem drewnianym, z dwoma piętrowymi ryzalitami od wschodu i zachodu, pokrytym gontowym dachem. W pomieszczeniach podłogi i sufity wykonane były z desek, sporadycznie występowały posadzki ceglane. Do ogrzewania i gotowania służyły wymurowane z cegieł piece. Część elementów (drewniana podwalina, dach, dwa okna, podłoga i sufit w jednym z pomieszczeń) została opisana jako „zła”, co wskazuje że budynek musiał powstać najpóźniej w 2. połowie XVIII wieku. Oprócz dworu w skład kompleksu wchodziły zabudowania folwarku: spichlerz, lamus, stajnie, kurniki, obory, owczarnia, stodoła, rogatki, kuźnia, karczma oraz browar, zmodernizowany i rozbudowany przez F. Górskiego oraz ogrody, sady i warzywniaki. W 2. połowie XIX wieku, za czasów Jana Górskiego, dobudowano od strony południowo-zachodniej piętrową, murowaną, podpiwniczoną dobudowę oraz taras od strony południowej, widoczne na zdjęciach z końca XIX wieku. 

Istniejąca część parterowa, 11-traktowa, założona jest na planie prostokąta, wzdłuż osi północ-południe. Trzy środkowe trakty zajmują częściowo murowane, piętrowe, wysunięte z bryły budynku ryzality, wzniesione, zapewne na miejscu drewnianych w 1. ćwierci XX wieku, podczas remontu dworu, przeprowadzonego w tym czasie przez Antoniego Górskiego. W ryzalicie wschodnim od frontu znajduje się portyk wsparty na 4 jońskich kolumnach dźwigających belkowanie z inskrypcją Ja Panie niechaj mieszkam w tem gnieździe ojczystem, a Ty mnie zdrowiem obdarz i sumieniem czystem (fragm. fraszki Jana Kochanowskiego) oraz datą 1923, zwieńczone parą neobarokowych kartuszy z herbami Boża Wola Górskich i Szembek Szembeków (godła zostały skute z tarcz herbowych w okresie PRL-u, usunięto także koronę). Wejście frontowe stanowią schody z bloków granitu. Ryzalit nakryty jest dachem czterospadowym, pokrytym częściowo papą, częściowo blachą stalową. Od zachodu znajduje się ryzalit z tarasem i czterema kolumnami toskańskimi wspierającymi balkon z tralkową balustradą na piętrze. Dwuspadowy dach ryzalitu pokryty jest częściowo papą, częściowo blachą stalową. Od strony południowo-zachodniej ryzalit posiada wtórną, parterową dobudówkę drewnianą. Ściany budynku pokryte są tynkiem wapienno-piaskowym na listwowaniu.

Stolarka okienna drewniana, ościeżnicowa, w formie okien podwójnych, dwuskrzydłowych z opaskami okiennymi zewnętrznymi i wewnętrznymi. Stolarka drzwiowa drewniana, wtórna. Więźba dachowa jest drewniana. Bryła główna budynku nakryta jest dachem czterospadowym pokrytym papą. We wnętrzach zachowały się piece kaflowe  i elementy wystroju wnętrz z końca XIX wieku-początków XX wieku. Po stronie południowo-zachodniej znajduje się murowana, podpiwniczona, piętrowa dobudówka. Wykonana została z cegieł spajanych zaprawą wapienną. Ściany pokryte są tynkiem Budynek ten ma układ dwutraktowy z osobną klatką schodową w północno-wschodnim narożniku. Stolarka okienna i drzwiowa drewniana, ościeżnicowa, podwójna. Więźba dachowa jest drewniana. Nakryty jest dachem łamanym, pokrytym blachą ocynkowaną. 

Budynek, a szczególnie jego partie drewniane znajdują się w bardzo złym stanie. Dach jest w wielu miejscach przegniły i pozarywany, drewniane ściany wewnątrz – zagrzybione. Od 2025 r. prowadzone są prace remontowe w budynku dworu oraz rewaloryzacja parku. Podczas tychże prac, w grudniu 2025 r., zawaliła się zachodnia ściana ceglanej dobudówki. Dwór położony jest w ujętym w rejestrze zabytków parku krajobrazowym, założonym w latach 20. XX wieku według projektu planisty Stefana Celichowskiego. 

Teren prywatny, obiekt z zewnątrz (zza ogrodzenia) dostępny całą dobę, wejście na teren po uzgodnieniu z właścicielem. 

Oprac. Anna Nierychlewska, OT NID w Łodzi, 04.08.2026 r.