Historia

Po raz pierwszy w źródłach pisanych Wola Pękoszewska, należąca do parafii Jeruzal, odnotowana została w 1579 roku przez A. Pawińskiego w Źródłach dziejowych. W latach 70. XVII wieku wieś stanowiła własność arcybiskupa Mikołaja Jana Prażmowskiego. Prażmowscy w połowie XVIII wieku sprzedali Wolę Pękoszewską oraz Radziejowice marszałkowi Francji Ulrichowi Friedrichowi Woldemarowi von Löwendal, żonatemu z Barbarą z Szembeków. Jedna z ich córek – Benedykta Zofia Antonina wniosła obie miejscowości w posagu hrabiemu Aleksandrowi Ossolińskiemu. Następnie córka Benedykty i Aleksandra - Anna, wniosła w 1782 roku majątek w posagu hrabiemu Kazimierzowi Krasińskiemu. Po śmierci Kazimierza w 1802 roku dobra odziedziczył Józef Wawrzyniec Maciej Onufry Krasiński. W 1823 roku na skutek porozumienia zawartego  w sprawie spłaty długu karcianego Józefa Wawrzyńca, Wola Pękoszewska wraz z przynależnymi do niej 180 włókami gruntu przeszła na własność generała Franciszka Borgiasza Górskiego. Zmianę właścicieli majątku sfinalizowano aktem notarialnym z dnia 19 stycznia 1826 roku, zgodnie z którym majątek Wola Pękoszewska wraz z przynależnymi wsiami: Pękoszew, Borszyce, Wólka Jeruzalska, Młyn Kokoszka, Kolonie Budy pod Paplinem, Huta Kolonia, Budy Stare pod Zatorem, Budy Nowopole generał Górski nabył od Józefa Wawrzyńca Krasińskiego za 182 000 złotych. W rękach przedstawicieli rodziny Górskich majątek pozostał do czasów wybuchu II wojny światowej. Po wojnie, w 1945 roku, został przejęty na rzecz Skarbu Państwa. 

Opis

Według inwentarza majątku z 1824 roku oprócz dworu w skład kompleksu wchodziły zabudowania folwarku: spichlerz, lamus, stajnie, kurniki, obory, owczarnia, stodoła, rogatki, kuźnia, karczma oraz browar, zmodernizowany i rozbudowany przez F. Górskiego oraz ogrody, sady i warzywniaki. Obecnie z rozległego niegdyś kompleksu zachował się położony w parku krajobrazowym dwór oraz zbudowane już po sporządzeniu inwentarza: dawny, przydworski budynek gospodarczy, obora i browar. Według opisu z 1824 roku ówczesny ogród przy dworze ciągnął się w stronę rzeki. Zasadzone były w nim, bez porządku, drzewa dzikie i szczepione – jabłonie, gruszki, śliwy, dalej, w kierunku rzeki znajdowało się pole z ziemniakami, grządki z warzywami oraz grochem, bobem i tytoniem. Drugi ogród znajdował się za stodołami. Mieściły się w nim trzy sadzawki oraz grządki z tytoniem i warzywami. Park krajobrazowy przy dworze założony został na miejscu wzmiankowanego w wyżej wymienionym inwentarzu ogrodu przydworskiego. Jego obecna powierzchnia wynosi około 1,6 hektara, pierwotnie był większy i obejmował sady i stawy rybne. Park krajobrazowy wraz z sadami i stawami rybnymi zakomponowany został przez projektanta ogrodów Stefana Celichowskiego najprawdopodobniej w latach 20. XX wieku.

Obecnie, pod względem kompozycyjnym, zachowała się częściowo aleja przy północnej granicy parku, szpaler grabów w pobliżu zachodniej granicy oraz grupy świerków. W obecnym składzie gatunkowym parku najliczniej występują klony pospolite i graby pospolite. Do kolejnych gatunków należą: klony jawory, robinie białe, jesiony wyniosłe, kasztanowce białe, lipy drobnolistne, wiązy szypułkowe, topole białe, czeremchy zwyczajne, wiśnie ptasie i świerki srebrzyste. W poszyciu parku występują: śnieguliczka biała, trzmielina europejska i głóg. Pierwotna koncepcja parku i drzewostan uległy znaczącej degradacji względem pierwotnego rozwiązania. W parku znajduje się kilka drzew będących pomnikami przyrody – jesion wyniosły, 2 klony pospolite, trzy lipy drobnolistne, pochodzących z czasów przydworskiego ogrodu. Obecnie, od 2025 roku trwają prace mające na celu przywrócenie parkowi dawnej świetności.

Obiekt ogrodzony, z zewnątrz dostępny całą dobę, wejście na teren parku po uprzednim uzgodnieniu z właścicielem

Oprac. Anna Nierychlewska, OT NID w Łodzi, 17.08.2026 r.