Historia

W końcu XIX wieku roku przy ówczesnej ulicy Baranowickiej (na południe od Mikołajewskiej), na północ od linii kolejowej do Baranowicz, wybudowane zostały koszary 64. Kazańskiego Pułku Piechoty. Cerkiew garnizonowa pw. Kazańskiej Ikony Matki Bożej została wzniesiona prawdopodobnie po 1900 roku. Pochodzący z 1908 roku projekt świątyni wojskowej Fiodora M. Wierzbickiego zrealizowany został w koszarach 4. Pułku Ułanów Charkowskich (ob. kościół św. Stanisława Biskupa i Męczennika w Białymstoku). Sugeruje to, że obie cerkwie powstały według tego samego wzorca zapewne w tym samym czasie. W 1915 roku Białystok opuściły wojska rosyjskie, a zajęły niemieckie, które budynek świątyni użytkowały jako magazyn. Po odzyskaniu niepodległości w 1919 roku zniszczone koszary przejęło Wojsko Polskie - 42. Pułk Piechoty im. Romualda Traugutta (od 1938 roku im. gen. Jana Henryka Dąbrowskiego). W latach 1919–1920 w dawnej cerkwi odprawiano nabożeństwa dla żołnierzy, choć budowla wymagała gruntownego remontu. Starania o zaadaptowanie jej na kościół, aby mogła służyć żołnierzom oraz mieszkańcom z dzielnicy Wygoda zakończyły się sukcesem w 1927 roku. Bryła świątyni nie uległa zasadniczym zmianom, natomiast usunięto cerkiewne atrybuty - cebulaste hełmy wież i wschodni detal architektoniczny, ceglane ściany otynkowano. 

Podczas II wojny światowej okupanci sprofanowali świątynię, przeznaczając ją na stajnię i magazyn na zboże. W lipcu 1946 roku świątynia została przekazana w użytkowanie katolickiemu duchowieństwu diecezjalnemu, a trud jej odbudowy i organizacji ośrodka duszpasterskiego podjął ks. Aleksander Syczewski (1893–1976). 27 października 1946 roku w uroczystość Świętych Apostołów Szymona i Judy Tadeusza poświęcił go arcybiskup wileński Romuald Jałbrzykowski. W latach 50.–60. XX wieku w prezbiterium zbudowano nowy ołtarz główny, a na ścianach po jego bokach zawieszono obrazy olejne przedstawiające śś. Apostołów Piotra i Pawła. Wzniesiono także nowy drewniany ołtarz Matki Bożej, składający się z sześciu pól z obrazami przedstawiającymi wydarzenia z życia Maryi, zaprojektowanymi i wykonanymi przez Irenę Blicharską w Warszawie. Drugi z ołtarzy bocznych miał w centralnej części obraz św. Judy Tadeusza, a po bokach wizerunki św. Franciszka i św. Antoniego. 

Samodzielna parafia pw. Najświętszego Serca Jezusa erygowana została w 1973 roku. Kościół wymagał wówczas gruntownego remontu, który z braku środków trwał przez wiele lat. W 1973 roku świątynia zyskała nowe tynki, w latach 1974–1975 wymieniono strop i poszycie dachu. W kolejnych dwóch latach wykonano polichromię w prezbiterium, założono nowe instalacje, ułożono posadzkę. Wystrój wnętrza zaprojektowali białostoccy artyści rzeźbiarze Stanisław Wakuliński i Stanisław Olszewski. W latach 1976–1977 powstał nowy ołtarz główny, elektryczne organy na chórze, z czasem ambona, pulpit dla celebransa i dwie ławy stylizowane na stalle, w 1979 roku w nawie zawisł potężny żyrandol według projektu S. Wakulińskiego. W 1981 roku zostały poświęcone nowe ołtarze boczne: Matki Bożej Ostrobramskiej i św. Judy Tadeusza. W 1983 roku zakupiono do kościoła ławki wykonane według projektu S. Wakulińskiego w pracowni snycerskiej Szymona Apanowicza oraz chrzcielnicę, w 1987 roku utrzymane w tej samej stylistyce stacje Drogi Krzyżowej. 

W latach 90. XX wieku od strony prezbiterium wzniesiono przybudówkę, którą otoczono murem oporowym i przekryto dwuspadowym dachem. Mieszczą się w niej pomieszczenia dla potrzeb duszpasterskich. W latach 2000–2012 wnętrze świątyni przeszło gruntowny remont, powstała nowa iluzjonistyczna polichromia. W latach 2020/2021 w oknach zostały wstawione kryształowe witraże. W kruchcie kościoła umieszczone zostały tablice komemmoratywne (ks. Aleksandrowi Syczewskiemu (1893-1979), ks. Stanisławowi Suchowolcowi (13.05.1958-30.01.1989), krzyż z Izby Żołnierskiej koszar 42. Pułku Piechoty w Białymstoku, tablica ufundowana przez Sybiraków Koła nr 5 pamięci ofiar zesłanych i zamęczonych w latach 1939-1956 na Syberii i stepach Kazachstanu).

Dawna cerkiew garnizonowa pw. Kazańskiej Ikony Matki Bożej była typowym obiektem sakralnym przeznaczonym dla wojska. Jednonawowa, na rzucie prostokąta, wzniesiona z żółtej, nietynkowanej cegły. Od frontu kruchta z dzwonnicą nakrytą hełmem o cebulastym kształcie. Wejście umieszczone od frontu, ujęte portalem. Bogaty detal architektoniczny nawiązywał do stylu neoruskiego. W tym typie powstały m. in. w Augustowie (cerkiew pułkowa pw. Św. Mikołaja Cudotwórcy w 104. Ustiużewskim Pułku Piechoty, ob. kościół pw. Matki Bożej Częstochowskiej) czy w Białymstoku (cerkiew pułkowa pw. śś. Sprawiedliwych Zachariasza i Elżbiety w 12. Charkowskim Pułku Dragonów, 4. Pułku Ułanów Charkowskich, ob. kościół pw. Św. Stanisława). Obie białostockie cerkwie zrealizowane zostały według typowego projektu Fiodora M. Wierzbickiego, wzniesione przez zaborcę i obie w wyniku I wojny światowej i odzyskanej przez Polskę niepodległości trafiły we władanie kościoła rzymskokatolickiego. Wartość historyczną i artystyczną obiektu definiują również białostoccy artyści rzeźbiarze Stanisław Wakuliński i Stanisław Olszewski. Zaprojektowali oni spójny wystrój wnętrza, którego elementy, wykonane zostały z drewna lipowego, metaloplastyki i szkła. Mieszkańcy regionu kojarzą S. Wakulińskiego przede wszystkim z pomnikiem Ofiar Wojny w Grabówce k. Białegostoku. Na placu przed kościołem pomnik Jana Pawła II oraz tablica na słupie bramy wjazdowej poświęcona 42. Pułkowi Piechoty im. gen. Jana Henryka Dąbrowskiego, oba projekty S. Wakulińskiego.

Opis    

Kościół orientowany, murowany z cegły, wtórnie otynkowany. Salowy, na planie wydłużonego prostokąta, z kwadratowym prezbiterium o węższej absydzie zamkniętej trójbocznie, flankowanym dwiema prostokątnymi zakrystiami. Bryła prostopadłościenna. Fasada trójosiowa, elewacje boczne sześcioosiowe. Prezbiterium otwarte do nawy arkadą o łuku koszowym, nawa przekryta stropem o żebrowo-ramowej konstrukcji żelbetowej. Elewacje opasane profilowanym gzymsem. Dachy: nad korpusem czterospadowy z sygnaturką, nad prezbiterium i zakrystiami trójpołaciowe, na wieży stożkowy hełm. Nad fasadą ośmioboczna wieża na czworobocznym cokole. W stylu rusko-bizantyńskim z wprowadzonymi wtórnie elementami neogotyckimi (łuki w otworach okiennych i drzwiowych).

Obiekt sakralny, dostępny.

Oprac. Iwona Górska, NID Oddział Terenowy w Białymstoku, 15.07.2026 r.

Bibliografia    

• Architektura ceglana Białegostoku, oprac. I. Górska, J. Kotyńska-Stetkiewicz, A. Kułak, G. Ryżewski, W. Wróbel, Białystok 2019, s. 33-38.
• Dolistowska M., W poszukiwaniu tożsamości miasta. Architektura i urbanistyka Białegostoku w latach 1795–1939, wyd. 2, Białystok 2018, s. 233–237, 269–271.
• Katalog białostockich pomników, tablic pamiątkowych i miejsc pamięci narodowej, oprac. M. Kietliński, J. Koller-Szumska, A. Pieciul, S. Wicher, Białystok 2017, s. 166.
• Konsekracja kościoła garnizonowego podczas wczorajszego święta pułku piechoty, „Dziennik Białostocki”, 13.07.1938, nr 191, s. 6.
• Miasto Białystok, pod red. M. Zglińskiego i A. Oleńskiej, oprac. autorskie K. Kolendo-Korczak i in., Katalog Zabytków Sztuki w Polsce, seria nowa, t. 12: województwo podlaskie (białostockie), z. 2, Warszawa 2015, s. 51-52.
• Skowroński M., Dzieje kościoła i parafii i Najświętszego Serca Jezusa w Białymstoku, praca magisterska pod kier. ks. dr. T. Kasabuły, Uniwersytet Kardynała Stefana Wyszyńskiego, Warszawa 2009, mpis.
• Świątynie w Białymstoku, oprac. I. Górska, J. Kotyńska-Stetkiewicz, A. Kułak, L. Pawlata, m. Wróbel, W. Wróbel, Białystok 2023, s. 125-145.