Historia

W drugiej połowie XIX wieku Białystok przekształcił się w jeden z najważniejszych węzłów kolejowych północno-zachodniej części Imperium Rosyjskiego. Podstawę białostockiego węzła kolejowego stworzyła uruchomiona w 1862 roku magistrala Warszawa-Petersburg, stanowiąca kluczowy szlak komunikacyjny łączący stolicę Królestwa Polskiego z centrum imperium. Znaczenie miasta wzrosło jeszcze bardziej po uruchomieniu w 1873 roku linii Odessa-Kijów-Brześć Litewski-Białystok-Grajewo-Królewiec. Trzecim połączeniem była linia Baranowicze-Wołkowysk-Białystok (Kolej Poleska), oddana do użytku 5 grudnia 1886 roku. Wschodnia cześć ulicy Traugutta od samego początku związana była z infrastrukturą kolejową i powstałym tu dworcem/stacją Kolei Poleskiej zwanym Dworcem Poleskim lub już w wieku XIX zamiennie Dworcem Towarowym, co obrazuje rosyjska mapa z tego okresu. Obiekt kolejowy przy ul. R. Traugutta 3 został błędnie opisany w Karcie ewidencyjnej architektury i budownictwa, i w ślad za nią w innych materiałach internetowych, jako budynek należący do zabudowań 64. Kazańskiego Pułku Piechoty. Jak wywiódł historyk W. Wróbel jego własność kolejową poświadcza plan sąsiedniej posesji rodziny Grunertów z 1913 roku, a także specjalne szrafowanie budynku na mapie z 1937 roku. Ten jak i nieistniejący już budynek z nr 1 prawdopodobnie służyły wyższym urzędnikom stacyjnym. Nie udało się ustalić innych szczegółów związanych z jego przynależnością do kolei, zwłaszcza funkcji jaką pełnił. Przebudowany w okresie międzywojennym w duchu modernizmu. Od 1933 roku pełnił funkcję przedszkola dla dzieci z biednych rodzin, które prowadził Związek Pracy Obywatelskiej Kobiet. 

Podczas II wojny światowej zburzono i spalono także Dworzec Fabryczny z magazynami, oraz sąsiednie koszary, jednak jak wynika ze zdjęcia lotniczego 1944 roku zabudowa mieszkalna wzdłuż ulicy Traugutta praktycznie ocalała, także budynek z nr 3. Po wojnie, w 1959 roku Okręgowa Dyrekcja Polskich Kolei Państwowych zrzekła się budynku na rzecz Miasta. Przejęty lokal, po remoncie pełnił funkcję oświatową – ulokowano w nim filię nr 5 Miejskiej Biblioteki Publicznej (także część pomieszczeń niewielkiego, drewnianego domu przy ul. R. Traugutta 15, od 1948 roku zajmowała filia nr 5). W budynku nr 3 od 1976 roku mieściła się pierwsza szkoła tańca w Białymstoku, później Sportowy Klub Taneczny „Rytm”, założone przez Michała Pożarskiego. Klub zakończył działalność w siedzibie przy ul. R. Traugutta około 2014 roku. Obiekt trafił wówczas w prywatne ręce. Po 2017 roku budynek nr 3 stanowi część kompleksu hotelowo-gastronomicznego. W rozbudowanym zapleczu mieści się „Hotel Traugutta 3”, a w zabytkowym restauracja „Regiment”. Wartości artystyczne obiektu wynikają z cech jakie zyskał po przebudowie w okresie międzywojennym: modernistyczna bryła - zestawienie z dwóch prostopadłościennych segmentów o różnej wysokości, kształt otworów okiennych czy skontrastowanie płaszczyzn licowanych cegłą z fragmentami pokrytymi gładkim, białym tynkiem, także nietypowy detal architektoniczny – trójkątny szczyt połączony z attyką.

Opis    

Budynek usytuowany po północnej stronie ul. R. Traugutta. Murowany z cegły ceramicznej, na cokole z ciosów kamiennych, licowany żółtą cegłą, częściowo tynkowany. Na planie połączonych dwóch prostokątów zbliżonych do kwadratu o nieznacznie różniących się wymiarach. Analogicznie bryła złożona z dwóch prostopadłościanów o zróżnicowanej wysokości. Obie części parterowe, niepodpiwniczone przekryte dachami kopertowymi. Od południowego wschodu dobudowany łącznik, który prowadzi do współczesnej części hotelowej. Elewacja frontowa dwuczęściowa. Część północno zachodnia na kamiennym cokole, wyższa, z attyką, na której w środkowej części tympanon, podzielona poziomo profilowanymi gzymsami. Część środkowa pasa międzygzymsowego otynkowana, z trzema wąskimi, sześciokwaterkowymi oknami z nadświetlem. Okna skrajne zakończone dołem ćwierć łukiem. Część po południowo wschodnia na kamiennym cokole, otynkowana, niesymetryczna, pięcioosiowa. Na trzeciej osi wejście główne, które flankują wąskie, czterokwaterkowe okna zakończone dołem ćwierć łukiem. Wejście poprzedzone kamiennymi schodami ujętymi prostymi murkami. Elewacja zamknięta od góry profilowanym gzymsem. Narożnik południowy półkolisty, licowany cegłą. Elewacja boczna – zachodnia, na kamiennym cokole, licowana cegłą, zamknięta profilowanym gzymsem, trójosiowa. Okna zamknięte prosto, dwuskrzydłowe, ośmiokwaterkowe z nadświetlem. Elewacja boczna – wschodnia na kamiennym cokole, licowana cegłą, zamknięta profilowanym gzymsem, niesymetryczna, jednoosiowa, na osi okno dwuskrzydłowe, ośmiokwaterkowe. Elewacja tylna i wnętrze wielokrotnie przebudowywane, wtórne.

Obiekt dostępny z zewnątrz, zwiedzanie wymaga wcześniejszego uzgodnienia.

Oprac. Iwona Górska, NID Oddział Terenowy w Białymstoku, 15.07.2026 r.

Bibliografia    

• Architektura ceglana w Białymstoku, oprac. autorskie I. Górska, J. Kotyńska-Stetkiewicz, A. Kułak, G. Ryżewski, W. Wróbel, Białystok 2019, s. 175 -178.
• Dobroński A., Białostocki węzeł kolejowy w 1915 roku, „Rocznik Białostocki”, t. 15, Białystok 1981, s. 75-89.
• Dmitruk S., Linia Białystok – Baranowicze Poleskiej Skarbowej Drogi Żelaznej w latach 1886-1914, „Białostockie Teki Historyczne”, t. 14, 2016.
• Sawczenko A., Szkoła Tańca Rytm. Pasja Ewy Pożarskiej, „Kurier Poranny”, 19.07.2011 https://poranny.pl/szkola-tanca-rytm-pasja-ewy-pozarskiej/ar/c3-10274992 [dostęp 15.07.2026]