Budynek ten powstał przed połową XIX w., a w 1889 r. rozbudowano go o część przeznaczoną na mieszkanie wikarego. Zgodnie z pierwotnym przeznaczeniem obiekt użytkowany był niemal do końca lat 80. XX w. i przez cały ten okres podlegał remontom i modernizacjom w celu dostosowania do aktualnych potrzeb bytowych. Pomimo zachodzących przemian plebania zachowała historyczną bryłę oraz układ przestrzenny jak również sporo dawnej stolarki.

Historia obiektu

Parafia w Lipsku powstała w 1625 r. i równocześnie z jej powstaniem wzniesiono kościół oraz budynek przeznaczony na mieszkanie dla księdza. Dom ten składał się z alkierza i izby, w której był piec z kominem. W 1648 r. w czasie najazdu wojsk Chmielnickiego kościół i plebania zostały złupione i spalone. Po tym wydarzeniu przez dłuższy czas  proboszcz zamieszkiwał w miejscowym dworze. Do odnowienia beneficjum doszło dopiero na pocz. XVIII w. przez Samuela Lipskiego i jego żonę Joannę, którzy wznieśli również nową plebanię. Z akt wizytacji biskupiej przeprowadzonej w Lipsku w 1763 r. dowiadujemy się, ze w wyniku pożaru, który nawiedził Lipsko w 1762 r. spłonęły dachy kościoła oraz plebania, którą zdążono już odbudować. Po pożarze nową plebanię wzniesiono z drewna tartego i nakryto ją gontami. Składała się ona z izby, alkierza i sypialni. W izbie, która była pomalowana znajdował się piec kaflowy, a w sypialni mały kominek z piecykiem piekarskim. Za plebanią zlokalizowany był ogród warzywny i kilkanaście szczepów owocowych. Na początku XIX w. plebania była nadal drewniana, a w jej pobliżu stał dom dla służby oraz dwie stodoły, stajnia, i spichlerz również wzniesione z drewna

i pokryte gontami.

Obecnie istniejący, murowany budynek musiał powstać w 1. połowie XIX w., co potwierdza plan katastralny Lipska z połowy XIX w., na którym zaznaczono murowany budynek zlokalizowany w miejscu obecnego, mniejszy jedynie o część wikarówki którą dobudowano w 1889 r. W 1889 r. od płonących sąsiednich domów zapalił sią drewniany dach kościoła oraz plebania, która uległa znacznemu uszkodzeniu tak, że pozostały z niej szczątki murów i szkielety kominów. Dzięki pieniądzom uzyskanym z odszkodowania oraz składkom komitetu parafialnego w niedługim czasie plebanię odbudowano powiększając ją ponadto o przylegającą od zachodu wikarówkę. W latach 30. XX w. plebania składała się z sypialni proboszcza, kancelarii parafialnej, saloniku, jadalni, kuchni z pokojem i spiżarni. Od zachodu do plebanii przylegała wikarówka złożona z dwóch pokoi i drewnianej werandy. Ponadto od frontu plebanii była murowana weranda a przy drzwiach kuchennych drewniany ganek. W 1957 r. plebanię zelektryfikowano oraz wymieniono część okien, a w 1960 r. wymieniono podłogi, postawiono nowe piece w części wykorzystując starsze kafle. W 1974 r. do plebani podłączono wodę i kanalizację. Funkcję mieszkalną budynek pełnił do końca lat 80. XX w., kiedy wzniesiono nową plebanię.

Opis obiektu

Obiekt usytuowany w centrum miejscowości, na terenie założenia kościelnego; w odległości około 20 metrów na północny-wschód od kościoła, 20 metrów na południe od budynku nowej plebanii; w ciągu ogrodzenia, przy północnym narożniku kwadratowej działki.

Budynek murowany z cegły, otynkowany, założony na rzucie wydłużonego prostokąta, z murowanym i drewnianym gankiem od południa oraz większymi, prostokątnymi przybudówkami od wschodu i północy. Obiekt  frontem zwrócony na południe, parterowy, z nieużytkowym poddaszem. Dach nad korpusem głównym wysoki, czterospadowy, nad gankami w elewacji południowej pulpitowy i dwuspadowy, a nad pozostałymi przybudówkami pulpitowe.

Elewacje budynku parterowe, z cokołem wyodrębnionym odsadzką. Ściany tynkowane gładko i zwieńczone profilowanym gzymsem. Narożniki budynku oraz ganek przy głównym wejściu podkreślone tynkiem cyklinowym. Ponadto w trójkątnym szczycie tego ganku dekoracja malarska wyobrażająca znak franciszkański złożony ze skrzyżowanych ramion i krzyża, pod którymi szarfa z łacińską dewizą //PAX ET BONUM// (powstała zapewne w latach 70. XX w.). Otwory okienne i drzwiowe prostokątne, za wyjątkiem dwóch ostrołukowych okien w bocznych ścianach ganku przy głównym wejściu. Część okien (od zachodu i północy) z prostymi pasowymi obramieniami. Elewacja frontowa (południowa) asymetryczna, siedmioosiowa. Główne wejście do plebanii prowadzi przez niewielki, murowany ganek usytuowany w czwartej osi od zachodu. Wejście do wikarówki przez drewniany ganek usytuowany w pierwszej osi od zachodu. Skrajna oś od wschodu cofnięta, stanowi elewację boczną przybudówki z drzwiami wejściowymi. Elewacja boczna (zachodnia) asymetryczna, czteroosiowa. W pierwszej osi od południa nieznacznie cofnięta, stanowi boczną elewację drewnianego ganku wikarówki, Pierwsza oś od północy silnie cofnięta, ślepa, stanowi boczną elewację przybudówki przy wejściu kuchennym. Elewacja tylna (północna) asymetryczna, siedmioosiowa. Z centralnie usytuowaną dwuosiową przybudówką kryjącą wejście kuchenne. Skrajna oś od wschodu cofnięta stanowi ścianę przybudówki przy elewacji wschodniej. Elewacja boczna (wschodnia) asymetryczna, czteroosiowa, z dwuosiową przybudówką pośrodku. Pierwsza oś od południa cofnięta stanowi ścianę boczną ganku wejściowego z niewielkim ostrołukowym oknem. Również skrajna oś północna cofnięta, stanowi ścianę północnej przybudówki, z kuchennymi drzwiami wejściowymi.

Układ wnętrza dwutraktowy, sześcioosiowy, z odrębnymi wejściami prowadzącymi do części mieszkalnej proboszcza, wikarego oraz kancelarii i kuchni. Stropy drewniane, płaskie otynkowane, w niektórych pomieszczeniach w starszej części budynku zachowane proste fasety przysufitowe i wnęki pieców przelotowych. Ponadto w budynku zachowana historyczna stolarka drzwiowa wewnętrzna i w części zewnętrzna oraz również w części stolarka okienna.

Dostępność obiektu. Zabytek dostępny z zewnątrz.

Autor noty: Oprac. mgr Przemysław Gęsiorski, OT NID w Rzeszowie, 15.01.2024 r.