Historia

Pierwszy kościół parafialny został wzniesiony, według tradycji z fundacji bądź inicjatywy Kazimierza Wielkiego. Świątynia powstawała w kilku fazach w ciągu XIV stulecia. Za rok założenia parafii w mieście przyjmuje się tradycyjnie datę 1342. Budowę rozpoczęto od prezbiterium wraz z zakrystią i prawdopodobnie miało to miejsce w latach 40. XIV wieku. W latach 60 XIV wieku w pobliżu ówczesnego kościoła rozpoczęto wznoszenie miejskich fortyfikacji wraz z wieżą, której przyziemie zachowane jest w południowo zachodnim narożniku nawy obecnej świątyni. W 4. ćwierci XIV stulecia połączono prezbiterium z wieżą dobudowując pomiędzy nimi obszerny korpus nawowy. W 1. połowie XV wieku dobudowano do nawy kaplicę św. Anny (przed 1402) oraz kaplicę św. Wojciecha (1448). W 1456 roku kościół uszkodzony został przez pożar, nie jest jednak znany zakres zniszczeń. Zapewne w końcu XV wieku zmieniono sklepienie prezbiterium na zachowane do dziś późnogotyckie sklepienie sieciowe.

Na przełomie XV i XVI stulecia dobudowano kaplice - Matki Bożej Szkaplerznej i śś. Piotra i Pawła oraz rozbudowano zakrystię. Kościół został znacznie przebudowany w latach 1638-1646 po uszkodzeniach spowodowanych pożarem z 1638 roku. Prace te prowadzone były przez proboszcza ks. Kaspra Rożyńskiego, w dużej mierze kosztem krośnieńskiego rajcy Wojciecha Roberta Porcjusza (z pochodzenia Szkota). Wykonane w tym czasie prace (m.in. budowa sklepienia kolebkowego z lunetami w nawie głównej oraz krzyżowo-kolebkowego w kaplicach, przeprucie murów nawy nowymi otworami okiennymi) przekształciły bryłę i wnętrze budowli z późnogotyckiej na manierystyczną. W tym samym czasie przebudowana została kaplica śś. Piotra i Pawła na dwukopułowe mauzoleum rodziny Porcjuszów, być może pod kierunkiem włoskiego architekta Vincenzo Petroniego. W tym okresie kościół zyskał bogate wyposażenie i wystrój, w tym wyjątkowy zespół monumentalnych obrazów sztalugowych. W latach 1899-1910 pod kierunkiem architekta Tadeusza Stryjeńskiego i budowniczego Wiktora Sikorskiego przeprowadzono restaurację budowli, a prezbiterium zyskało polichromię autorstwa Franciszka Daniszewskiego.

Opis    

Zespół usytuowany jest na północ od rynku starego miasta przy ulicy Piłsudskiego (dawniej główny trakt prowadzący od Rynku do Bramy Krakowskiej – nieistniejącej). Kościół znajduje się w północnej części zespołu, położony na brzegu wysokiej skarpy od zachodu, przy dawnym zachodnim murze obronnym. Kościół jest orientowany, jednonawowy z wydłużonym, trójbocznie zamkniętym prezbiterium z zakrystią od północy oraz wydłużoną prostokątną nawą i ciągiem kaplic po obu stronach nawy. Zakrystia i kaplice wzniesione są na rzutach prostokątów. Wyjątkiem jest południowa kaplica śś. Piotra i Pawła założona na rzucie wydłużonego nieregularnego czworoboku, podzielona na dwie części zbliżone do kwadratu. W południowo-zachodniej części nawy znajduje się pozostałość gotyckiej wieży na rzucie kwadratu założonej ukośnie w stosunku do nawy (obecnie pełni funkcję kruchty i wejścia na chór muzyczny).

Prezbiterium jest trójprzęsłowe, nawa pięcioprzęsłowa z filarami przyściennymi wewnątrz oraz narożnymi szkarpami zewnątrz. Kościół charakteryzuje się zwartą bryłą, z prezbiterium i nawą o równej wysokości ścian, nakrytych odrębnymi dwuspadowymi dachami (kalenica dachu prezbiterium niższa od nawy). Od wschodu dach nad prezbiterium trójpołaciowy. Prezbiterium i zakrystia są oszkarpowane. Dwukondygnacyjna zakrystia oraz kaplice i przyziemie dawnej wieży są różnej wysokości (niższe od prezbiterium i nawy), nakryte dachami pulpitowymi za wyjątkiem kaplicy śś. Piotra i Pawła (od południa), która nakryta została dwoma ośmiopolowymi kopułami z latarniami. Pod prezbiterium i kaplicą śś. Piotra i Pawła znajdują się krypty grobowe. Kościół jest murowany z cegły z elementami kamiennymi. Sklepienia są ceglane i kamienno-ceglane. Dachy kryte są blachą. W elewacjach wyróżniają się ceglane mury prezbiterium i nawy o wątku „polskim”, w niektórych miejscach wzbogacone przez użycie ciemnej zendrówki o dekoracyjnym układzie. 

Kaplice są otynkowane. Elewacje prezbiterium (od wschodu i południa) przeprute są wysokimi zamkniętymi ostrołukowo oknami, rozdzielonymi skarpami. W elewacji wschodniej zwraca uwagę wschodnia ściana prezbiterium z dwoma prostokątnymi oknami (w dwóch kondygnacjach) ujętymi w kamienne, dekoracyjnie opracowane renesansowe obramienia. Okna nawy mają charakterystyczną dla architektury sakralnej 1. poł. XVII wieku formę termalną. W elewacji południowej powyżej okien nawy – blendy z maswerkiem stanowiące relikty dwóch okien gotyckich (częściowo rekonstruowane). Szczyt wschodni nawy i półszczyt zakrystii dekorowane są blendami. W wystroju elewacji południowej wyróżnia się kaplica śś. Piotra i Pawła z kamiennym (z piaskowca) uszatym portalem zwieńczonym przerwanym przyczółkiem, w którego polu umieszczono gmerk Porcjusza oraz z prostokątnym oknem w kamiennym obramieniu. Elewacja zachodnia jest trójosiowa, w niższych partiach kamienna, wyżej ceglana, z jednoosiową ścianą nawy przeprutą dużym oknem zamkniętym łukiem ostrym i zwieńczoną trójkątnym szczytem rozczłonkowanym blendami. Wnętrze nawy z potężnymi czworobocznymi filarami przyściennymi dźwigającymi belkowanie z wydatnym profilowanym gzymsem otwarte jest do kaplic dużymi arkadami, co tworzy wrażenie układu bazylikowego. Nawę nakrywa sklepienie kolebkowe z lunetami, a prezbiterium – późnogotyckie sklepienie sieciowe z profilowanymi żebrami. W pozostałych członach budowli występują sklepienia: kolebkowe i żaglaste (przyziemie wieży, ob. kruchta zachodnia), krzyżowo-żebrowe (zakrystia), krzyżowo-kolebkowe (kaplice), kopuły ośmiopolowe (kaplica śś. Piotra i Pawła).  

Jego wystrój i wyposażenie jest przykładem wielowiekowego patronatu artystycznego krośnieńskiego mieszczaństwa i okolicznej szlachty. Do unikatowych zaliczyć można zespół ponad dwudziestu monumentalnych obrazów sztalugowych z połowy XVII wieku, wykonanych przez artystów z kręgu Tomasza Dolabelli. Zespół ten charakterystyczny dla epoki kontrreformacji tworzy z wnętrzem kościoła nierozerwalną całość. Kościół farny w Krośnie jest wyjątkowym w skali Polski przykładem obiektu, który uznawany jest za pomnik kultury artystycznej miasta z epoki jego największego rozkwitu. Obecny wystrój kościoła pochodzi z różnych okresów. Są to przede wszystkim: fragmenty wczesnorenesansowych malowideł figuralnych i ornamentalnych z 1541 roku w kaplicy Matki Bożej Szkaplerznej, bogata dekoracja sztukatorska ze stiukowymi kartuszami wypełnionymi malowidłami z 1. połowy XVII wieku w kopułach kaplicy Porcjuszów, stiukowa dekoracja sklepienia nawy oraz polichromia w prezbiterium z 1899 roku. Wnętrze świątyni jest niezwykle bogato wyposażone dziełami pochodzącymi z różnych epok. Wśród najcenniejszych dzieł wymienić należy: gotycki XV-wieczny obraz Koronacji Matki Bożej - dzieło krakowskiego malarza Jana Wielkiego, gotycką grupę Pasji, marmurowy XVII-wieczny nagrobek Jana Skotnickiego wybitne dzieło wczesnobarokowej sztuki sepulkralnej, późnomanierystyczne i barokowe ołtarze, ambonę, stalle radzieckie i ławki mieszczańskie oraz unikatowy zespół ponad dwudziestu monumentalnych obrazów sztalugowych z połowy XVII wieku wykonanych przez artystów z kręgu Tomasza Dolabelli.

Kościół dostępny przez cały rok.

Oprac. Anna Fortuna-Marek, OT NID w Rzeszowie, 03.02.2026 r.

Bibliografia    

• Karta ewidencyjna zabytków architektury i budownictwa, tzw. karta biała, Krosno, Kościół parafialny rzym.-kat. pw. Trójcy Świętej, oprac. A. Bosak, 1994 r. (Archiwum WUOZ Delegatura w Krośnie).
• Łopatkiewicz P., Krośnieńska fara w wiekach średnich. Przemiany architektoniczne i uchwytne elementy wyposażenia kościoła do połowy XVI wieku, „Biblioteka Krośnieńska”, seria: zabytki, z. 3 (1994), Krosno 1995.
• Łopatkiewicz P., Krośnieńska fara w epoce renesansu i manieryzmu. Przemiany architektoniczne i najważniejsze elementy wyposażenia kościoła od połowy XVI do połowy XVII wieku, „Biblioteka Krośnieńska”, seria: zabytki, z. 8 (1995), Krosno 1995.
• Kościół farny w Krośnie pomnik kultury artystycznej miasta, Materiały z sesji naukowej Krosno, listopad 1996, pod red. P. Łopatkiewicz, Krosno 1997.
• Łopatkiewicz P., Zabytki plastyki gotyckiej województwa krośnieńskiego. Rzeźba drewniana. Malarstwo tablicowe, Krosno 1996.
• Miłobędzki A., Architektura Polska XVII wieku, Warszawa 1980.
• Ross J., Przeszłość artystyczna i zabytki sztuki Krosna i okolicy [w:] Krosno. Studia z dziejów miasta i regionu, pod red. J. Garbacika, t.1, Kraków 1972, s. 297-345.
• Ross J., Przemiany stylowe kościoła parafialnego w Krośnie od XIV do XX wieku, „Nasza Przeszłość”, nr 46, 1976, s. 141-152.
• Sarna W., Opis powiatu krośnieńskiego pod względem geograficzno-historycznym, Przemyśl 1898.
• Tomkiewicz W., Aktualizm i aktualizacja w malarstwie polskim XVII wieku, „Biuletyn Historii Sztuki”, 1951, nr 2-3, s. 45-46.