Historia

Pierwszy kościół parafialny wzniesiony został według tradycji z fundacji bądź inicjatywy Kazimierza Wielkiego. Świątynia powstawała w kilku fazach w ciągu XIV wieku. Budowę kościoła rozpoczęto od prezbiterium wraz z zakrystią i prawdopodobnie miało to miejsce w latach 40. XIV wieku. W latach 60. XIV stulecia w pobliżu ówczesnego kościoła rozpoczęto wznoszenie miejskich fortyfikacji wraz z wieżą, której przyziemie zachowane jest w południowo-zachodnim narożniku nawy obecnej świątyni. W 4. ćwierci XIV wieku połączono prezbiterium z wieżą dobudowując pomiędzy nimi obszerny korpus nawowy. W 1. połowie XV stulecia dobudowano do nawy kaplicę św. Anny (przed 1402) oraz kaplicę św. Wojciecha (1448). Zapewne w końcu XV wieku zmieniono sklepienie prezbiterium na zachowane do dziś późnogotyckie sklepienie sieciowe. Na przełomie XV i XVI wieku dobudowano kaplice - Matki Bożej Szkaplerznej oraz śś. Piotra i Pawła oraz rozbudowano zakrystię. Kościół został znacznie przebudowany w latach 1638-1646 po uszkodzeniach spowodowanych pożarem z 1638 roku. Prace te prowadzone były przez proboszcza ks. Kaspra Rożyńskiego, w dużej mierze kosztem krośnieńskiego rajcy Wojciecha Roberta Porcjusza (z pochodzenia Szkota). Wykonane w tym czasie prace (m.in. budowa sklepienia kolebkowego z lunetami w nawie głównej oraz krzyżowo-kolebkowego w kaplicach, przeprucie murów nawy nowymi otworami okiennymi) przekształciły bryłę i wnętrze budowli z późnogotyckiej na manierystyczną. W tym samym czasie przebudowana została kaplica śś. Piotra i Pawła na dwukopułowe mauzoleum rodziny Porcjuszów, być może pod kierunkiem włoskiego architekta Vincenzo Petroniego. W tym okresie kościół zyskał bogate wyposażenie i wystrój, w tym wyjątkowy zespół monumentalnych obrazów sztalugowych.

W latach 1899-1910 pod kierunkiem architekta Tadeusza Stryjeńskiego i budowniczego Wiktora Sikorskiego przeprowadzono restaurację budowli, a prezbiterium zyskało polichromię autorstwa Franciszka Daniszewskiego. Dzwonnica wzniesiona została w latach 1637-1651 z fundacji Wojciecha Roberta Porcjusza. W końcu XIX wieku przeprowadzono restaurację dzwonnicy według projektu Tadeusza Stryjeńskiego. Kilkakrotnie remontowana była też w XX stuleciu. W latach 1634-1637 zbudowano plebanię (zapewne jako budynek parterowy), która pierwotnie pełniła funkcję kolegium mansjonarzy. Budynek przebudowano w końcu XIX wieku, poddawano go też wielokrotnym pracom modernizacyjnym w XX wieku (w tym m.in. częściowa odbudowa po zniszczeniach II wojny światowej).

Opis    

Zespół usytuowany jest na północ od rynku starego miasta przy ulicy Piłsudskiego (dawniej główny trakt prowadzący od Rynku do Bramy Krakowskiej – nieistniejącej). W skład zespołu wchodzą: kościół farny, orientowany znajdujący się w północnej części zespołu, położony na brzegu wysokiej skarpy od zachodu, przy dawnym zachodnim murze obronnym; dzwonnica usytuowana na południowy wschód od kościoła, plebania położona na południe od kościoła, przylegająca wschodnim bokiem do dzwonnicy (rozbudowana współcześnie o skrzydło południowe). Ponadto w skład zespołu wchodzą też dawna organistówka i wikarówka oraz mur ogrodzeniowy z bramami.

Kościół farny w Krośnie jest wyjątkowym w skali Polski przykładem obiektu, który uznawany jest za pomnik kultury artystycznej miasta z epoki jego największego rozkwitu. Kościół jest orientowany, jednonawowy z wydłużonym, trójbocznie zamkniętym prezbiterium z zakrystią od północy oraz wydłużoną prostokątną nawą i ciągiem kaplic po obu stronach nawy. Kościół charakteryzuje się zwartą bryłą, z prezbiterium i nawą o równej wysokości ścian, nakrytych odrębnymi dwuspadowymi dachami (kalenica dachu prezbiterium niższa od nawy). Wczesnobarokowa dzwonnica zbudowana jest na rzucie zbliżonym do kwadratu jako trójkondygnacyjna o zwartej bryle. Nakryta jest dużym, ośmiobocznym, cebulastym hełmem z kolumienkową latarnią zakończoną cebulastym hełmem. Plebania to piętrowy, murowany budynek wzniesiony na rzucie wydłużonego prostokąta o zwartej bryle z trójspadowym, kalenicowym dachem. Elewacje bez wystroju architektonicznego, wieńczy profilowany gzyms.

Kościół dostępny przez cały rok, zwiedzanie wieży-dzwonnicy zgodnie z harmonogramem dostępnym na stronie internetowej Muzeum Rzemiosła w Krośnie. Pozostałe obiekty z zewnątrz.

Oprac. Anna Fortuna-Marek, OT NID w Rzeszowie, 02.02.2026 r.

Bibliografia    

• Karta ewidencyjna zabytków architektury i budownictwa, tzw. karta biała, Krosno, Kościół parafialny rzym.-kat. pw. Trójcy Świętej, oprac. A. Bosak, (Archiwum WUOZ Delegatura w Krośnie), 1994.
• Karta ewidencyjna zabytków architektury i budownictwa, tzw. karta biała, Krosno, Dzwonnica przy kościele parafialnym rzym.-kat. pw. Trójcy Świętej, oprac. A. Bosak, (Archiwum WUOZ Delegatura w Krośnie), 1994.
• Karta ewidencyjna zabytków architektury i budownictwa, tzw. karta biała, Krosno, Plebania przy kościele parafialnym rzym.-kat. pw. Trójcy Świętej, oprac. A. Bosak, (Archiwum WUOZ Delegatura w Krośnie), 1994.
• Łopatkiewicz P., Krośnieńska fara w wiekach średnich. Przemiany architektoniczne i uchwytne elementy wyposażenia kościoła do połowy XVI wieku, „Biblioteka Krośnieńska”, seria: Zabytki, z. 3 (1994), Krosno 1995.
• Łopatkiewicz P., Krośnieńska fara w epoce renesansu i manieryzmu. Przemiany architektoniczne i najważniejsze elementy wyposażenia kościoła od połowy XVI do połowy XVII wieku, „Biblioteka Krośnieńska”, seria: Zabytki, z. 8 (1995), Krosno 1995.
• Kościół farny w Krośnie pomnik kultury artystycznej miasta, Materiały z sesji naukowej Krosno, listopad 1996, pod red. P. Łopatkiewicz, Krosno 1997.
• Łopatkiewicz P., Zabytki plastyki gotyckiej województwa krośnieńskiego. Rzeźba drewniana. Malarstwo tablicowe, Krosno 1996.
• Miłobędzki A., Architektura Polska XVII wieku, Warszawa 1980
• Ross J., Przeszłość artystyczna i zabytki sztuki Krosna i okolicy [w:] Krosno. Studia z dziejów miasta i regionu, pod red. J. Garbacika, t.1, Kraków 1972, s. 297-345.
• Ross J., Przemiany stylowe kościoła parafialnego w Krośnie od XIV do XX wieku, „Nasza Przeszłość”, 46, 1976, s. 141-152.
• Sarna W., Opis powiatu krośnieńskiego pod względem geograficzno-historycznym, Przemyśl 1898.
• Tomkiewicz W., Aktualizm i aktualizacja w malarstwie polskim XVII wieku, „Biuletyn Historii Sztuki”, 1951, nr 2-3, s. 45-46.