Historia

Po zajęciu Białegostoku przez Niemców, w czerwcu 1941 roku, ludność cywilną dotknęły okrutne represje. Rozpoczęły się masowe egzekucje zwłaszcza żydowskiej inteligencji i działaczy z okresu okupacji sowieckiej. Pod dowództwem mjr. Ernesta Weisa, batalion 309 przeprowadził pacyfikację dzielnicy żydowskiej, zginęło wówczas około 2000 osób, w tym kilkaset spalonych w Wielkiej Synagodze. Prokurator Waldemar Monkiewicz, autor wielu opracowań dotyczących zbrodni hitlerowskich opisywał, że 3.07.1941 roku w komendanturze miasta mieszczącej się przy ul. Warszawskiej stawiło się około 300 osób, które kolumnami pędzono do Lasu w Pietraszach na śmierć („Di donersztike” - tak określano ofiary, które zginęły 3.07.1941 roku w tzw. czarny czwartek). Kolejne krwawe akcje odbyły się m.in. 12.07.1941 roku (tzw. czarna sobota) według różnych danych rozstrzelano wówczas 2600 - 4000 Żydów (tak m.in. pisał dr Szymon Datner w 1946 roku „Jedność Narodowa” 21.06.1946 roku. Trzeciego i jedenastego lipca nastąpiła kolejna rzeź. Ponad 4000 Żydów, złapanych na ulicy, zostaje rozstrzelana na Pietraszach.). Część przewiezionych na egzekucję 17 lipca 1941 roku wysłano do więzień w Baranowiczach i Berezie Kartuskiej. Był to odwet za rzekomy mord na funkcjonariuszach niemieckiej policji, w rzeczywistości sfingowany przez Niemców. W kolejnych dniach zamordowano również wielu Polaków i Białorusinów, a także mniejsze grupy Żydów. Ofiary chowano w zbiorowych grobach, przykrywając zwojami drutu kolczastego i przysypując ziemią. Tak, jak w przypadku innych Miejsc Pamięci Narodowej trudna do oszacowania pozostaje liczba ofiar. Zgromadzone w Instytucie Pamięci Narodowej akta prokuratorskie oczekują na historyczne opracowanie.

W 1949 roku rozpoczęto porządkowanie miejsc straceń ofiar hitlerowskiej okupacji w latach 1941-1944, w aktach IPN znajdujemy opis: W Pietraszy, gdzie hitlerowcy zgładzili 6000 Żydów oraz wielką ilość Polaków, cały prawie lasek jest jednym cmentarzyskiem. W tym lasku były rowy (okopy) i hitlerowcy sprowadzili tam swoje ofiary, mordowali ich i w tych rowach grzebali. Na głębokości 20-25 centymetrów w ziemi można już znaleźć trupy. W Pietraszy ogrodziliśmy drutem kolczastym obszar, który zajmuje 57 metrów długości i 47 metrów szerokości. Na tym miejscu znajdują groby masowe. Teren został rozplantowany, wyrównany, usypano osiem masowych grobów oraz postawiono pomnik wysokości 3 metrów i 70 centymetrów szerokości. Wzdłuż alei zasadzono blisko 50 drzewek Oprócz powyższego ogrodzono jeszcze drutem kolczastym i półmetrowymi słupkami dwa miejsca masowych grobów, jedno miejsce o 26 metrów długości i 9 metrów szerokości oraz drugie o długości 32 metrów i szerokości 22 metrów. (…) W Pietraszy trzeba będzie wyryć odpowiedni napis na pomniku. Dookoła wszystkich alei zasadzić drzewka lub żywopłoty i trawę. Uporządkować dojście do cmentarza. Na pomniku wyryto napis TU/ SPOCZYWAJĄ ZWŁOKI/ 6000 OFIAR/ BESTIALSKO ZAMORDOWANYCH/ PRZEZ FASZYSTÓW/ HITLEROWSKICH/ W LATACH 1941-1944. Z czasem obok pomnika stanęła metalowa tablica z analogicznym tekstem. Rytą inskrypcję na obelisku przykryto aluminiową tablicą w 1999 roku, wykonał ją Andrzej Muszyński. W 2001 roku została zamontowana nowa (obecnie istniejąca) tablica, kolejną w języku hebrajskim zamontowano w 2012 roku staraniem Lucy Lisowskiej przedstawicielki Gminy Wyznaniowej Żydowskiej w Warszawie na Białystok i województwo podlaskie. Na licu pomnika dwie granitowe tablice z rytym, wyczernionym napisem KU CZCI/ BIAŁOSTOCZAN/ PIERWSZYCH OFIAR HITLERYZMU/ 5000 ŻYDÓW/ ZAMORDOWANYCH/ W DNIACH 3 I 12. VII. 1941/ ORAZ/ 100 POLAKÓW/ I BIAŁORUSINÓW/ ZAMORDOWANYCH/ W OKRESIE PÓŹNIEJSZYM poniżej tablica z tekstem w języku hebrajskim.

Las Pietrasze – miejsce masowych straceń, jest symbolem eksterminacji ludności żydowskiej Białegostoku. Jest świadectwem tragicznej historii narodu polskiego podczas II wojny światowej, świadectwem bezwzględnego terroru hitlerowskiego najeźdźcy. 

Wartość historyczną miejsca podkreśla też pomnik wystawiony w 1949 roku, którego forma nawiązuje do pomnika na cmentarzu żydowskim przy ul. Wschodniej upamiętniającego ofiary pogromów 1905 i 1906 roku.

Opis    

Cmentarz, miejsce masowych straceń usytuowane jest na terenie kompleksu leśnego w północnej części miasta, na działce ewidencyjnej nr 13 obręb Białostoczek Północny. Po zachodniej stronie ul. W. Wysockiego (w kierunku Wasilkowa). Na planie prostokąta, obwiedzione ogrodzeniem z betonowych, prefabrykowanych przęseł z bramą od południowego wschodu. Na osi bramy usytuowany pomnik/ obelisk. Mogiły zbiorowe w rzędach: w pierwszym rzędzie - cztery, w kolejnym - dwie i ostatnia mogiła równoległa do ogrodzenia. Na terenie znajdują się ponadto 62 indywidualne mogiły.

Obiekt dostępny dla zwiedzających.

Oprac. Iwona Górska, Grzegorz Ryżewski, Oddział Terenowy w Białymstoku 04.08.2026 r.

Bibliografia    

• IPN Oddział w Białymstoku: sygn. 65/05/Zn, k. 102-108, k. 126-128.
• Sprawozdanie Wojewódzkiego Komitetu Żydowskiego w Białymstoku do Starostwa Powiatowego w Białymstoku z 1949 r. w sprawie wydatkowania 150 000 zł na uporządkowanie miejsc straceń ofiar hitlerowskiej okupacji w latach 1941-1944, kopia w zbiorach NID OTB.
• Boćkowski D., Rogalewska E., Sadowska J., Kres świata białostockich Żydów, Białystok [b.r.w.], s. 31, 116-117.
• Cmentarze w Białymstoku, oprac. I. Górska, J. Kotyńska-Stetkiewicz, A. Kułak, L. Pawlata, G. Ryżewski, K. Stetkiewicz, W. Wróbel, Białystok 2022, s. 538-553.
• Datner Sz., Walka i zagłada białostockiego ghetta. Wydanie krytyczne prac Centralnej Żydowskiej Komisji Historycznej, Warszawa 2014, s. 34-5, 71.
• Kietliński M., Koller-Szumska J., Pieciul A., Wicher S., Katalog białostockich pomników, tablic pamiątkowych i miejsc pamięci narodowej, Białystok 2017, s. 183-184.
• Monkiewicz W., Zagłada Żydów w Białostockiem, „Białostocczyzna” 1989 nr 2.