Historia

Cmentarz wojskowy wielowyznaniowy na Pietraszach powstał w 1938 roku – jego teren został poświęcony pierwszego listopada, w czasie uroczystości związanych m.in. z wprowadzeniem relikwii św. Andrzeja Boboli do parafii wojskowej przy ul. R. Traugutta (Według informacji od długoletnich pracowników obsługi cmentarza przy ołtarzu polowym stanęły dwa krzyże – łaciński i prawosławny. Podczas wichury jesienią 1973 roku krzyże upadły, prawosławnego nie udało się uratować. Krzyż łaciński został wzmocniony i ustawiony w nowym miejscu - stoi do dziś). Wydaje się, że cmentarz urządzono na terenach po zabudowaniach 16 Dywizji Piechoty, której oddział stacjonował tu przed 1915 rokiem. Na Planie Białegostoku z 1937 roku cmentarz wielowyznaniowy na Pietraszach nie był jeszcze oznaczony (pozostawał poza granicami Białegostoku). Został opisany (wraz z wskazaniem daty założenia) w przewodniku po Białymstoku opracowanym przez Michała Goławskiego i Eugeniusza Kazimirowskiego w 1939 roku. 

Od czasu założenia, do II wojny światowej cmentarz przeznaczony był na pochówki wojskowych stacjonujących licznie w Białymstoku. Następnie chowano tu poległych w czasie wojny żołnierzy, jeńców i ofiary terroru. Dekretem z 24 maja 1945 roku Ministerstwo Odbudowy powołało Referat Grobownictwa Wojennego, który zajął się inwentaryzacją mogił wojennych, przygotował planową akcję ekshumacji, zajął się organizacją i budową cmentarzy na terenie całego kraju. Kwestią czasu stało się więc podjęcie decyzji o wydzieleniu specjalnego miejsca na pochówki żołnierzy polskich i radzieckich. Cmentarz wojenny został urządzony w 1952 roku.

Z zachowanych protokołów Czerwonego Krzyża z ekshumacji zwłok z 1957-1959 dowiadujemy się, że na cmentarz wojenny Pietrasze przeniesiono szczątki żołnierzy polskich pochowanych w 1939 roku w lesie koło Grabarki, Anusinie, w powiatach zambrowskim, wysokomazowieckim i sokólskim, a także żołnierzy Armii Czerwonej pochowanych w 1940 i 1941 roku w parku botanicznym w Białowieży, Puszczy Białowieskiej i w 1944 roku w powiecie sokólskim oraz w Wojnowie pow. Łosice. W latach 60. XX wieku cmentarz był zagospodarowany, ogrodzony, wytyczona została część komunalna. W lutym 1969 roku został uruchomiony dom przed pogrzebowy. Został on przebudowany w latach 90. XX wieku, wnętrze zaaranżował artysta plastyk Jerzy Grygorczuk.

Od 1992 roku cmentarz komunalny przy ul. Wł. Wysockiego jest wyodrębnioną jednostką organizacyjną gminy Białystok o powierzchni 14,41 ha z przeznaczeniem na cmentarz miejski (tylko część na działce 130/3 podlega ochronie konserwatorskiej). Od 2016 roku miejsca pamięci i cmentarze wojenne przeszły w zarząd Wojewody Podlaskiego. W latach 90. XX wieku w północno-wschodnim narożniku cmentarza wzniesiono pierwsze kolumbarium (ściana z wnękami, gdzie ustawia się urny z prochami zmarłych), które sukcesywnie rozbudowywano, w końcu 2015 roku ukończono budowę ostatnich dwóch bloków. Projekt rozbudowy cmentarza z 1997 roku autorstwa „DF Studio” nie w pełni zrealizowany, zakładał m.in. utworzenie z łączki, na której mogłyby być rozsypywane prochy zmarłych. Pomysł okazał się zbyt awangardowy jak na tamte czasy.

Po II wojnie światowej cmentarz był miejscem pochówku m.in. działaczy politycznych, społecznych oraz urzędników państwowych. Pochowany tu został m.in. Walerian Bielecki (1912-1969), oficer Armii Krajowej, uczestnik Powstania Warszawskiego, w latach 1964-1968 główny architekt województwa białostockiego. Autor projektów architektonicznych, wielokrotnie odznaczany (zaprojektował m.in. pierwszy białostocki wieżowiec przy skrzyżowaniu ul. H. Sienkiewicza i Al. Marsz. J. Piłsudskiego), był współautorem bloków ZOR wznoszonych w latach 50. XX wieku w centrum miasta. Ludwik Komczyński (1909-1970), wybitny lekarz, rektor Akademii Medycznej w latach 1962-1970, wielokrotnie odznaczany. Feliks Oleński (1905-1964), wybitny chirurg pracujący początkowo w Wilnie a od lat 50. XX wieku w Białymstoku, m.in. jako profesor i kierownik kliniki chirurgicznej. Henryk Majecki (1932-2009), doktor historii, działacz Białostockiego Towarzystwa Naukowego, wieloletni dyrektor Archiwum Państwowego w Białymstoku. prof. Maria Rudobielska (1925-1988), była inicjatorką powstania Instytutu Pediatrii, a potem inicjatorką i organizatorką budowy Uniwersyteckiego Dziecięcego Szpitala Klinicznego. prof. Józef Tarmas (1917-1975), współtworzył Śląską Akademię Medyczną, w 1964 roku został przeniesiony do Białegostoku na stanowisko kierownika katedry i Zakładu Anatomii Prawidłowej Człowieka. Zygmunt Kosztyła (1929-1987), był autorem wielu monografii z historii wojska i regionu, a także historii wojskowej służby zdrowia. Dzięki jego staraniom w 1968 roku w Białymstoku powstało Muzeum Wojska. Szczególne miejsce miejskiej nekropolii zajmują groby i cenotafy żołnierzy polskich i radzieckich.

Kwatera polskich żołnierzy znajduje się w południowo-wschodniej części cmentarza, równolegle do kwatery żołnierzy radzieckich. W 13 zbiorowych mogiłach pochowano 72 nieznanych żołnierzy, którzy polegli w 1920 roku, 100 nieznanych żołnierzy, poległych we wrześniu 1939 roku. Wyróżnione zostały dwie symboliczne mogiły: pierwsza – pilotów, którzy podczas lotu obserwacyjnego trzeciego (lub szóstego) września 1939 roku Seweryna Łaźniewskiego i Eugeniusza Chojnackiego. Druga, symboliczna mogiła - łączniczki AK Jadwigi Dziekońskiej „Jadzi”. 

W 1989 roku przed wejściem na kwaterę żołnierzy polskich, od strony głównej alei cmentarza, ustawiono głaz z pamiątkową tablicą. W 2023 roku z inicjatywy IPN pomnik poddano pracom konserwatorskim. Tuż przy nim (z lewej strony) w 2023 roku odbył się uroczysty pogrzeb, ekshumowanych i sprowadzonych do Polski, szczątków gen. Ludwika Kmicic-Skrzyńskiego. Była to także inicjatywa białostockiego IPN. Przy głównej alei cmentarza znajduje się także symboliczny grób żołnierzy armii gen. Andersa - Pomnik żołnierzy Polskich Sił Zbrojnych na Zachodzie - został odsłonięty 17 sierpnia 1996 roku. Pomnik w formie kamiennego ołtarza z ustawioną na nim tablicą komemoratywną. Na osi bramy na kwaterze o planie trójkąta prostokątnego znajdują się dwa drewniane krzyże prawosławny i łaciński. Ufundowane z okazji 73. rocznicy odzyskania niepodległości (1918-1991) oraz pamięci tych, którzy umarli w obozach śmierci, krematoriach, na zesłaniu. Południową część cmentarza, na lewo od bramy głównej zajmuje kwatera żołnierzy Armii Czerwonej. Na planie prostokąta o wymiarach 75 x 65 metrów, znajduje się 171 mogił w układzie rzędowym (37 mogił indywidualnych, 134 zbiorowe, cztery mogiły z lat 2018-2021 - na nich, po 2021 roku ustawiono granitowe tablice komemoratywne).

Wielowyznaniowy cmentarz wojskowy w drodze naturalnej ewolucji dziejowej stał się cmentarzem miejskim, na którym miejsce wiecznego spoczynku znaleźli mieszkańcy Białymstoku oraz ci, którzy osiedlili się w mieście po wojnie, często wybitni przedstawiciele różnych zawodów: medycy, inżynierowie, architekci, prawnicy, nauczyciele i wykładowcy. Wojskowe kwatery o znaczeniu historycznym (żołnierzy polskich i radzieckich) zajmują obecnie niewielką część nekropolii, są symbolem przypominającym o wydarzeniach minionych wojen.

Opis    

Cmentarz Miejski zlokalizowany został w północnej części miasta przy ul. Wł. Wysockiego 63 (biuro), po jej zachodniej stronie, na działkach ewidencyjnych nr 21/1, 130/3, 130/4 obręb Białostoczek Północny. Cmentarz Miejski założony został na planie prostokąta, po rozszerzeniu w kierunku zachodnim plan ewoluował w kierunku trapezu prostokątnego. Od strony ul. Wł. Wysockiego ogrodzenie z kamienia łamanego na zaprawie wapiennej z dwoma bramami, od południa, zachodu i wschodu z prefabrykowanych elementów. Dom pogrzebowy usytuowany został w północno-wschodnim narożniku, tam też usytuowano zaplecze administracyjne. Od bramy głównej rozciąga się niewielki wybrukowany plac ze skwerem i różnymi formami upamiętnień. Na południe usytuowana jest kwatera żołnierzy radzieckich - na planie prostokąta. Znajduje się na niej 171 mogił w układzie rzędowym. Równolegle do kwatery żołnierzy radzieckich znajduje się kwatera żołnierzy polskich z lat 1920 i 1939. Na planie wydłużonego prostokąta, przecięta aleją, mogiły po obu stronach (po 13) obwiedzione betonowym krawężnikiem, na mogiłach granitowe krzyże (odchylone do tyłu) o wysokości 1,2 metra z tabliczkami z ocynkowanej blachy malowanej na biało z czarnym tekstem, z godłem Polski. W północno-zachodniej części kwatery symboliczny grób J. Dziekońskiej i lotników S. Łaźniewskiego i E. Chojnackiego. Główną oś cmentarza stanowi skośna aleja prowadząca od bramy, przy domu pogrzebowym dodatkowe dwie, krótsze, równoległe do głównej (sektor A1, A2, A3) tworzą tzw. Aleję Zasłużonych. Aleja w połowie cmentarza zmienia bieg w kierunku południowym. Wokół niej ogniskują się podziały terenu cmentarza na kwatery o kształtach zbliżonych do kwadratu, prostokąta, trójkąta lub wielokąta. Alejki między kwaterami przecinają się pod katem prostym. W północno- wschodniej części cmentarza, za domem pogrzebowym zlokalizowane są kolumbaria. 

Obiekt dostępny dla zwiedzających.

Oprac. Iwona Górska, dr Grzegorz Ryżewski Oddział Terenowy w Białymstoku, 08.08.2026 r.

Bibliografia    

• Cmentarze w Białymstoku, oprac. I. Górska, J. Kotyńska-Stetkiewicz, A. Kułak, L. Pawlata, G. Ryżewski, K. Stetkiewicz, W. Wróbel, Białystok 2022, s. 453-480.
• Goławski M., Kazimirowski E., Białystok. Przewodnik po mieście i okolicy, Białystok 1939.
• Kietliński M., Siłkowska U., Białostockie nekropolie. Katalog wystawy, Białystok 2017, s. 81-94.