Historia

Cmentarz wojskowy wielowyznaniowy na Pietraszach powstał w 1938 roku i do II wojny światowej przeznaczony był na pochówki wojskowych. Chowano tu poległych w czasie wojny żołnierzy, jeńców i ofiary terroru. Dekretem z 24 maja 1945 roku Ministerstwo Odbudowy powołało Referat Grobownictwa Wojennego, który zajął się inwentaryzacją mogił wojennych, przygotował planową akcję ekshumacji, zajął się organizacja i budową cmentarzy na terenie całego kraju. 

Kwestią czasu stało się więc podjęcie decyzji o wydzieleniu specjalnego miejsca na pochówki żołnierzy Armii Czerwonej (od lutego 1946 roku Armii Radzieckiej). W dniu 13 marca 1957 roku Ministerstwo Gospodarki Komunalnej wydało specjalną instrukcję dotyczącą organizowania cmentarzy czerwonoarmictów. Według zapisów znormalizowano wielkość mogił pojedynczych i zbiorowych „mogiły dla wszystkich cmentarzy winny być wykonane w wymiarach 1x2 metry – indywidualne, 2x5 metrów – zbiorcze), wielkość krawężników mogilnych i krawężników dla kwietników i zieleńców, materiał – cement lub kamień nieobrobiony/łamany w wyjątkowych przypadkach kamień obrobiony. Zadbano o formę nagrobków i pomników: ustala się jeden typ nagrobków dla mogił indywidualnych i mogił zbiorowych. Na nagrobkach umieszczonych na mogiłach pojedynczych powinny się znajdować u góry emblematy (gwiazda radziecka lub krzyż Grunwaldu – dla Polaków), na dole imię i nazwisko, ranga, rok urodzenia i data śmierci. Na mogiłach zbiorowych u góry ta sama gwiazda lub krzyż na dole tylko numer kolejny mogiły. Pomniki wymienione w instrukcji stosować wyłącznie na cmentarzach i kwaterach Armii Radzieckiej. Dla pozostałych cmentarzy i kwater normalizacja ta nie obowiązuje. Ustalone zostały następujące typy ogrodzeń: 1. Mur z kamienia polnego łamanego na zaprawie wapiennej, 2. Mur z cegły silikatowej na betonowym fundamencie, 3. Żywopłot”. Okólnik rozesłano do wszystkich rad narodowych. 

Z zachowanych protokołów Czerwonego Krzyża z ekshumacji zwłok z 1957-1959 dowiadujemy się, że na cmentarz wojenny Pietrasze przeniesiono szczątki żołnierzy Armii Czerwonej pochowanych w latach 1940 i 1941 w parku botanicznym w Białowieży, Puszczy Białowieskiej i w 1944 roku w powiecie sokólskim oraz w Wojnowie pow. Łosice. Jak czytamy w piśmie Wydziału Gospodarki Komunalnej i Mieszkaniowej Prezydium Wojewódzkiej Rady Narodowej, który to urząd administrował opisywanym cmentarzem, że „zwłoki żołnierzy i oficerów Armii Radzieckiej znajdujące się na terenie powiatu białostockiego w większości jako nierozpoznane, zostały ekshumowane na cmentarz „Pietrasze” w Białymstoku, który jest odpowiednio urządzony i otoczony opieką”. Wykaz cmentarzy i kwater Armii Radzieckiej z terenu województwa białostockiego na dzień 1 stycznia 1961 roku oraz Rejestr cmentarzy Armii Radzieckiej informował, że w Białymstoku, w dzielnicy Pietrasze przy szosie do Wasilkowa, znajduje się „kwatera o powierzchni 11 700 m2, ilość mogił zbiorowych - 134, pojedynczych - 34, ilość pochowanych 4643. Kwatera ogrodzona była murem z cegły wapiennej”.

W programie prac porządkowych obiektów grobownictwa wojennego na terenie woj. białostockiego w latach 1967-1968 przewidziano wymianę tabliczek na nagrobkach żołnierzy Armii Radzieckiej oraz wprowadzenie „akcentu plastycznego”. Taki pomnik powstał w 1984 roku, w centralnej części kwatery, z pamiątkową tablicą i krzyżem (ten element dodany został po 1989 roku), na kamiennej tablicy z czerwoną gwiazdą napisano: WIECZNA CHWAŁA/ ŻOŁNIERZOM ARMII RADZIECKIEJ/ POLEGŁYM NA ZIEMI BIAŁOSTOCKIEJ/ W WALCE/ Z FASZYZMEM HITLEROWSKIM/ W 40 ROCZNICĘ WYZWOLENIA/ 27. VII. 1984 MIESZKAŃCY BIAŁEGOSTOKU. Trudno wskazać, kiedy dokładnie został odsłonięty, rocznicowe obchody w 1984 roku odbyły się na białostockich plantach przy pomniku „Żołnierza Oswobodziciela’ oraz przy pomniku Bohaterów Ziemi Białostockiej.

Kwatera żołnierzy Armii Czerwonej mieści groby poległych na terenie Białostocczyzny, w większości w 1944 i 1945, 2 z 1941, 1 zmarły w 1959 roku. W XXI wieku na cmentarzu pochowano szczątki ekshumowane z wielu miejsc w województwie podlaskim. Po 2021 roku ziemne mogiły zagospodarowano według obowiązujących reguł tj. nadano im kształt prostokąta, zostały obwiedzione betonowym krawężnikiem, centralnie ustawiono tablice komemoratywne. Na pierwszej (mogiła usytuowana na lewo od alejki prowadzącej do pomnika z 1984 roku) inskrypcja brzmi: TU SPOCZYWA/ 8 ŻOŁNIERZY ARMII CZERWONEJ/ POLEGŁYCH W WALCE Z NIEMCAMI/ PODCZAS II WOJNY ŚWIATOWEJ/ EKSHUMOWANYCH Z M. BAGNO KOLONIA W 2014 R.; inskrypcja na drugiej mogile (na prawo od alejki wiodącej do pomnika) brzmi: TU SPOCZYWAJĄ/ ZOŁNIERZE ARMII CZERWONEJ/ POLEGLI W WALCE Z NIEMCAMI/ PODCZAS II WOJNY ŚWIATOWEJ:/ 4 EKSHUMOWANYCH Z M. SURAŻ W 2018 R./ 25 Z M. WALIŁY, KRÓLOWE STOJŁO, ŚWISŁOCZANY W 2019 R./ 2 Z M. WALIŁY I KOŁODNO W 2021 R. Przed wejściem na teren kwatery czerwonoarmistów ustawiona jest tablica z napisem w językach rosyjskim i polskim informująca, o cmentarzu wojennym i o tym, że spis pochowanych żołnierzy znajduje się w UM w Białymstoku.

Po 1989 roku nastąpił naturalny proces dekomunizacji (a po 2016 roku także ustawowy) i usuwanie z przestrzeni publicznej symboli ustrojów totalitarnych, proces ten pominął miejsca pochówku - cmentarze.

Opis    

Cmentarz miejski założony został na planie prostokąta, po rozszerzeniu w kierunku zachodnim plan ewoluował w kierunku trapezu prostokątnego. Od strony ul. Wł. Wysockiego ogrodzenie z kamienia łamanego na zaprawie wapiennej z dwoma bramami. Na południe od wejścia głównego rozpościera się kwatera żołnierzy Armii Czerwonej - na planie prostokąta o wymiarach 75 x 65 metrów, znajduje się na niej 171 mogił w układzie rzędowym (37 mogił indywidualnych, 134 zbiorowe + 2 mogiły zbiorowe z lat 2014-2021 usytuowane w obrębie pomnika zajmującego centralne miejsce kwatery. Mogiły indywidualne obramione betonowym krawężnikiem, z obeliskiem o wysokości 1,0 metra, o podstawie kwadratu zwężającym się ku górze, zakończonym ostrosłupem i tabliczką bądź tabliczkami z metalowej blachy malowanej na biało z czarnym tekstem. W górnej partii obelisku i tabliczek czerwone gwiazdy. Mogiły zbiorowe, większe wykonane analogicznie jak indywidualne, obelisk o wysokości 1,5 m. Na dwóch mogiłach oficerów granitowe obeliski na cokołach, dodatkowo ogrodzone słupkami, między którymi metalowe łańcuchy. Kwaterę przecinają dwie alejki: jedna biegnąca z północy na południe, druga ze wschodu na zachód. W miejscu przecięcia alejek powstał niewielki plac, na którym w 1984 roku wystawiono pomnik. 

Obiekt dostępny dla zwiedzających.

Oprac. Iwona Górska, dr Grzegorz Ryżewski, Oddział Terenowy w Białymstoku, 28.07.2026 r.

Bibliografia    

• APB, Prezydium WRN, sygn. 713, 715, 716, 717, 719, 724, 727, 729.
• Cmentarze w Białymstoku, oprac. I. Górska, J. Kotyńska-Stetkiewicz, A. Kułak, L. Pawlata, G. Ryżewski, K. Stetkiewicz, W. Wróbel, Białystok 2022, s. 453-480.
• Kwatera żołnierzy radzieckich na cmentarzu komunalnym w Białymstoku, Karta Miejsca Pamięci Narodowej, oprac. A. Szeremeta, 1988, w zbiorach WUOZ w Białymstoku. 
• Onacik J., Przewodnik po miejscach walk i męczeństwa woj. Białostockiego: lata wojny 1939-1945, Warszawa 1970, s.19-20.
• Opieka nad grobami żołnierzy radzieckich – to obowiązek społeczeństwa, „Jedność Narodowa” 12.10.1946, nr 187 s. 3.
• Sowiecki ceremoniał również przy pogrzebach, „Gazeta Białostocka” 21.02.1969, nr 44 s.4.
• Towarzystwo Przyjaciół Żołnierza, „Jedność Narodowa” 21-22.09.1945 r., nr 50 s. 4.
• Właściwe miejsce dla szczątków poległych, „Jedność Narodowa” 26.07.1946, nr 120 s. 4.
• W przeddzień 36 rocznicy [powstania Armii Czerwonej] społeczeństwo Białegostoku złożyło hołd poległym bohaterom Armii Radzieckiej, „Gazeta Białostocka” 23.02.1954, nr 45 s. 5.
• 40 rocznica wyzwolenia Białegostoku. Wieczna chwała poległym. Medale Białostockiego Towarzystwa Kultury, „Gazeta Współczesna” 27.07.1984, nr 178, s. 1-2.