Historia

Cmentarz wojskowy wielowyznaniowy na Pietraszach powstał w 1938 roku. Do II wojny światowej przeznaczony był na pochówki wojskowych stacjonujących licznie w Białymstoku. „W latach 1941-1944, na polu za miastem, gdzie obecnie znajduje się cmentarz komunalny hitlerowcy dokonali licznych egzekucji na mieszkańcach Białegostoku oraz jeńcach radzieckich” - pisał Jan Onacik w „Przewodniku po miejscach walk i męczeństwa woj. białostockiego w latach 1939-1945”. Dekretem z 24 maja 1945 roku Ministerstwo Odbudowy powołało Referat Grobownictwa Wojennego, który zajął się inwentaryzacją mogił wojennych, przygotował planową akcję ekshumacji, zajął się organizacją i budową cmentarzy na terenie całego kraju. Z zachowanych protokołów Czerwonego Krzyża z ekshumacji zwłok z 1957-1959 dowiadujemy się, że na cmentarz wojenny Pietrasze przeniesiono szczątki żołnierzy polskich pochowanych w 1939 roku w lesie k. Grabarki, Anusinie, w powiatach zambrowskim, wysokomazowieckim i sokólskim, 

Cmentarz wojenny urządzony został w 1952 roku. „175 żołnierzy WP pochowano na obszarze 800 metrów kwadratowych w 16 zbiorowych mogiłach – pisali autorzy katalogu wystawy Białostockie Nekropolie. Cmentarze wojenne odgrywały szczególną rolę w kształtowaniu patriotycznych postaw kolejnych pokoleń Polaków w związku z tym nie szczędzono sił i środków, aby były one zadbane. Kwatera polskich żołnierzy usytuowana jest w południowo-wschodniej części cmentarza, równolegle do kwatery żołnierzy Armii Czerwonej - w 13 zbiorowych mogiłach pochowano 72 nieznanych żołnierzy, którzy polegli w 1920 roku, 100 nieznanych żołnierzy, poległych we wrześniu 1939 roku. Pochówki zidentyfikowanych, ekshumowanych szczątków polskich żołnierzy odbywają się po dziś dzień (pochówki odbywają się przede wszystkim na cmentarzu wojskowym przy ul. 11 Listopada). 

Na kwaterze wyróżnione zostały dwie mogiły: pierwsza – pilotów, którzy zginęli zaatakowani podczas lotu obserwacyjnego 6 września. Ich maszyna spadła w okolicach Studzianek koło Wasilkowa. Skąpe informacje na temat tego wydarzenia z początku II wojny światowej pochodzą z meldunku niemieckiej załogi samolotu He 111 jednostki bombowej. W dniu 6 września 1939 roku w pobliżu Studzianek został ostrzelany przez nich polski samolot RWD 14 „Czapla” z 13. Eskadry Obserwacyjnej. Spłonęła w nim dwuosobowa załoga, którą stanowili kapitan obserwator Seweryn Łaźniewski i porucznik pilot Eugeniusz Chojnacki, przed wojną ich Eskadra wchodziła w skład 1 Pułku Lotniczego w Warszawie. W 1964 roku postawiony został nagrobek z lastryko w formie leżącego prostopadłościanu z krzyżem i lotniczą szachownicą z lewej strony oraz tablicą inskrypcyjną: Ś. † P./ TU SPOCZYWA ZAŁOGA SAMOLOTU/ 13 ESK. I. PŁK. LOTN./ STRĄCONEGO W BOJU W DNIU/ 3. IX. 1939 R./ KPT. OBS. SEWERYN ŁAŹNIEWSKI/ P.POR.PIL. EUGENIUSZ CHOJNACKI/ CZEŚĆ ICH PAMIĘCI. W 50 rocznicę września w Wasilkowie przy ul. Dębowej wzniesiony został pomnik upamiętniający polskich lotników (około 1 kilometra od miejsca zestrzelenia samolotu).

Druga, symboliczna mogiła - łączniczki AK Jadwigi Dziekońskiej ps. „Jadzia”. O ppor. J. Dziekońskiej ps. „Jadzia” znajdziemy artykuły prasowe, informacje na stronach internetowych szkoły w Konarzycach czy białostockiego Oddziału IPN. „Jadzia” straciła życie 19 maja 1943 roku przy ul. Stołecznej, niosąc swój ostatni meldunek. Została śmiertelnie postrzelona przez niemiecki patrol. Odznaczona Krzyżem Walecznych po raz pierwszy w 1942 roku, do stopnia podporucznika czasu wojny ze starszeństwem 3 maja 1943 roku, pośmiertnie odznaczona Krzyżem Srebrnym Orderu Wojennego Virtuti Militari 10 listopada 1944 roku (Zaświadczenie nr DK-50/2003 z dnia 30.10.2023 wydane przez Dyrektora Departamentu Kadr Szkolnictwa Wojskowego MON)”. Na temat miejsca pochówku łączniczki istnieją odmienne teorie. Jak pisze Aniela Łabanow „pochowano „Jadzię” u stóp wzgórza Magdaleny. Czyjeś baczne oczy zapamiętały sukienkę, po której rozpoznano ją podczas ekshumacji, już po wyzwoleniu. Dziś spoczywa na Cmentarzu Komunalnym w kwaterze żołnierzy poległych w walkach w 1939 roku”. Według relacji Urszuli Przesław i Mirosława Grochowskiego „grób „Jadzi” na Cmentarzu Komunalnym w Białymstoku w kwaterze poległych w walkach w 1939 roku jest może grobem symbolicznym. Pochowano ją jako osobę niezidentyfikowaną”. Można przypuszczać, że pierwsze upamiętnienie łączniczki pojawiło się na cmentarzu w latach 80. XX wieku. W 1981 roku park przy ulicy Św. Rocha, nieopodal białostockich spodków został nazwany na cześć dzielnej łączniczki. Dwadzieścia lat później w 2001 roku odsłonięto w nim również pomnik jej pamięci. Trzeciego maja 2003 roku Szkoła Podstawowa w Konarzycach otrzymała zaszczytne imię ppor. Jadwigi Dziekońskiej „Jadzi”, co upamiętniono tablicą umieszczoną na budynku szkoły. Na kwaterze żołnierzy polskich stoi krzyż z fotografią nagrobną i z tabliczką inskrypcyjną: PPOR. JADWIGA DZIEKOŃSKA/ ŁĄCZNICZKA AK/ ODZNACZONA/ KRZYŻEM VIRTUTTI MILITARI/ ORAZ KRZYŻEM RARTYZANCKIM/ ŻYŁA LAT 27/ ZGINĘŁA W WALCE/ NA UL. STOŁECZNEJ/ DN. 19. V. 1943. 

W 1989 roku przed wejściem na kwaterę żołnierzy polskich, od strony głównej alei cmentarza, ustawiono głaz z pamiątkową tablicą: W MOGIŁACH TYCH, OBOK 72 ŻOŁNIERZY Z 1920 R./ POCHOWANO 100 NIEZNANYCH ŻOŁNIERZY/ Z WRZEŚNIA 1939 R. POLEGLYCH W OBRONIE/ BIAŁEGOSTOKU. POCHOWANO TU RÓWNIEŻ/ LOTNIKÓW: KPT. SEWERYNA ŁAŹNIEWSKIEGO/ I PPOR. EUGENIUSZA CHOJNACKIEGO, KTÓRZY/ W DNIU 3 IX STOCZYLI ŚMIERTELNY BÓJ NAD/ MIASTEM Z NIEMIECKIM PILOTEM I SPADLI/ W REJONIE WASILKOWA./ W 50 ROCZNICĘ WRZEŚNIA 1939 R./ SPOŁECZEŃSTWO BIAŁEGOSTOKU. Pomnik w 2023 roku został poddany konserwacji i został przesunięty w kierunku zachodnim, w ten sposób przygotowano miejsce pod kolejną żołnierską mogiłę. Z inicjatywy białostockiego IPN w sierpniu 2023 roku zostały ekshumowane i sprowadzone do Polski szczątki generała Ludwika Kmicic-Skrzyńskiego. Na granitowym nagrobku z wojskowymi insygniami inskrypcja: GENERAŁ BRYGADY/ LUDWIK/ KMICIC-SKRZYŃSKI/ *26 VIII ODESSA/ † 12 II 1972 MANCHESTER./ ŻOŁNIERZ/ LEGIONÓW PIŁSUDSKIEGO/ UŁAN PATROLU „BELINY”/ OBROŃCA OJCZYZNY W 1920 R./ DOWÓDCA 16. I 11. PUŁKU UŁANÓW/ ORAZ BRYGADY KAWALERII „BIAŁYSTOK”/ PÓŹNIEJSZEJ/ PODLASKIEJ BRYGADY KAWALERII/ Z KTÓRĄ WYRUSZYŁ DO WALKI/ W 1939 R./ ŻYCIE POSWIĘCIŁ OJCZYXNIE/ SERCE KAWALERII POLSKIEJ/ PO WOJNIE POZBAWIONY MOZLIWOŚCI/ POWROTU DO KRAJU,/ ZMARŁ NA EMIGRACJI/ SPOCZĄŁ W ZIEMI OJCZYSTEJ/ W 2023 R.

Przy głównej alei cmentarza znajduje się także symboliczny grób żołnierzy armii gen. Andersa. Pomnik żołnierzy Polskich Sił Zbrojnych na Zachodzie został odsłonięty 17 sierpnia 1996 roku. (pomnik w formie kamiennego ołtarza z ustawioną na nim tablicą pamiątkową z inskrypcją Ś. † P./ DLA UCZCZENIA KILKUNASTU TYS. ŻOŁNIERZY/ KTÓRZY PO WSTĄPIENIU DO ARMII POLSKIEJ/ ORGANIZOWANEJ PRZEZ GEN. WŁADYSŁAWA ANDERSA/ ZMARLI Z GŁODU, CHORÓB ORAZ WYCIEŃCZENIA/ I ZOSTALI POCHOWANI NA TERENIE ZSRR/ I ŚRODKOWEGO WSCHODU W LATACH 1941 – 1942/ POKÓJ ICH DUSZOM poniżej na bloku umieszczono tablicę z napisem KWATERA/ BYŁYCH ŻOŁNIERZY/ POLSKICH SIŁ/ ZBROJNYCH/ NA ZACHODZIE/ BIAŁYSTOK 17. VIII. 1996).

Opis    

Cmentarz miejski założony został na planie prostokąta, po rozszerzeniu w kierunku zachodnim plan ewoluował w kierunku trapezu prostokątnego. Od strony ul. Wł. Wysockiego ogrodzenie z kamienia łamanego na zaprawie wapiennej z dwoma bramami. Na południe od bramy głównej rozpościera się kwatera żołnierzy Armii Czerwonej- na planie prostokąta o wymiarach 75 x 65 metrów. Równolegle do kwatery żołnierzy radzieckich znajduje się kwatera żołnierzy polskich. Na planie wydłużonego prostokąta, przecięta aleją, mogiły po obu stronach (po 13) obwiedzione betonowym krawężnikiem, na mogiłach granitowe krzyże (odchylone do tyłu) o wysokości 1,2 metra z tabliczkami z ocynkowanej blachy malowanej na biało z czarnym tekstem, z godłem Polski. W północno-zachodniej części kwatery groby J. Dziekońskiej i lotników S. Łaźniewskiego i E. Chojnackiego. Kwatera na niewielkim wzniesieniu, do którego od północy, południa i zachody prowadzą kamienne schody. Przy wejściu na kwaterę od północy usytuowany pomnik z 1989 roku oraz pochówek gen. bryg. L. Kmicic-Skrzyńskiego i tablica informacyjna.

Obiekt dostępny dla zwiedzających.

Oprac. Iwona Górska, dr Grzegorz Ryżewski, Oddział Terenowy w Białymstoku, 28.07.2026 r.

Bibliografia    

• Cmentarze w Białymstoku, oprac. I. Górska, J. Kotyńska-Stetkiewicz, A. Kułak, L. Pawlata, G. Ryżewski, K. Stetkiewicz, W. Wróbel, Białystok 2022, s. 453-480.
• Goławski M., Kazimirowski E., Białystok. Przewodnik po mieście i okolicy, Białystok 1939.
• Kietliński M., Siłkowska U., Białostockie nekropolie. Katalog wystawy, Białystok 2017 s. 81-94.
• Omiljanowicz A., Zanikające echa, Warszawa 1977, s. 204-205.
• Onacik J., Przewodnik po miejscach walk i męczeństwa woj. Białostockiego: lata wojny 1939-1945, Warszawa 1970, s.19-20.

Na temat J. Dziekońskiej:

• Borkowski P., Jadzia, „Gazeta Współczesna” 15-17.05.1998, nr 93, s. 15.
• Łabanow A., Łączniczka „Jadzia”, „Gazeta Współczesna” 27-29.11.1981, nr 237, s. 3-4.
• Łabanow A., Łączniczka „Jadzia”, „Zeszyty Łomżyńskie” 2000, nr 4, s. 22-23 [przedruk artykułu z „Gazety Współczesnej”]
• Przesław U., Grochowski M., Pamięci Jadwigi Dziekońskiej „Jadzi” bohaterskiej łączniczki AK, „Zeszytu Łomżyńskie” 2000, nr 1, s. 20-23.
• Materiały zgromadzone przez Fundację Generał Elżbiety Zawackiej Dziekonska_Jadwiga_2200_WSK PDF (kpbc.umk.pl) 
• 80. rocznica śmierci ppor. Jadwigi Dziekońskiej ps. "Jadzia" - Białystok, 19 maja 2023, https://bialystok.ipn.gov.pl/pl1/aktualnosci/185241,80-rocznica-smierci-ppor-Jadwigi-Dziekonskiej-ps-quotJadziaquot-Bialystok-19-maj.html

Na temat lotników S. Łaźniewskiego i E. Chojnackiego:

• Łapiński P., Dramat nad Wasilkowem, „Kurier Poranny- Kramik regionalny” 01.12.2006 [dostęp ograniczony]
• Milewski J., Za „pierwszego Sowieta”, [w:] Gmina Wasilków w latach 1919-1956. Przemiany polityczne, społeczne i gospodarcze, red. C. Kuklo, Białystok-Wasilków 2014, s. 101-115.
• Ostatni lot Czapli 13 eskadry Obserwacyjnej, https://www.polishairforce.pl/wasilkow.html  [dostęp 28.07.2026]