Historia 

Obecna Bazylika N.M.P, a dawna katedra unicka znajduje się na Górze Chełmskiej i jest otoczona zabudowaniami zespołu katedry. Jej historia sięga czasów księcia Daniela Romanowicza, który na Górze Chełmskiej ulokował pierwszą cerkiew już w XIII wieku. Był to prawdopodobnie obiekt drewniany, który spłonął w 1257 roku. Po trzech latach wybudowano cerkiew murowaną, w której po śmierci spoczął jej fundator oraz jego potomkowie. Cerkiew służyła biskupom prawosławnym do 1569 roku, kiedy to po podpisaniu unii brzeskiej przeszła w ręce biskupów unickich. Budynek został rozbudowany najpierw w 1. połowie XVII wieku z inicjatywy bpa Metodiusza Terleckiego a następnie na początku XVIII wieku przez bpa Józefa Lewickiego. Katedra była kilkukrotnie niszczona w wyniku pożarów i wojen, dlatego bp Felicjan Wołodkiewicz zdecydował o budowie nowej świątyni w miejscu obecnej. Cerkiew rozebrano a w latach 1735-1756 i postawiono nowy obiekt według projektu Pawła Fontany.

Nowa katedra unicka była o wiele większa od poprzedniej cerkwi. Zbudowana została w stylu późnego baroku, charakterystycznego dla kościołów rzymskokatolickich. Wewnątrz świątyni nie znalazł się ikonostas, a na wzór kościołów obrządku łacińskiego umieszczono m.in. chór muzyczny, konfesjonały i ołtarze. Prace dokończył bp Maksymilian Ryło, który był również fundatorem wystroju snycerskiego wykonanego przez Michała Filewicza ze Lwowa. W 1765 roku w katedrze odbyła się koronacja cudownego obrazu Matki Bożej Chełmskiej. W 1802 roku katedra uległa zniszczeniu w wyniku pożaru, a jej odbudowę rozpoczęto dopiero w 1817 roku według projektu rekonstrukcji Edwarda Blassa. Ponownie poświęcono katedrę w 1839 roku jednak jeszcze w latach 40. XIX wieku prowadzono prace wykończeniowe. Po likwidacji unickiej diecezji chełmskiej w 1875 roku przez władze carskie, rozpoczęto przebudowę architektoniczną całej Góry Chełmskiej, by dostosować ją do stylu bizantyjsko-cerkiewnego. Katedrę przekształcono głównie poprzez zmianę hełmów na cebulaste i szczytu elewacji frontowej na kształt oślego grzbietu. Wtedy też dobudowano neoklasycystyczny portyk.

Podczas I wojny światowej katedra trafiła w ręce Austriaków, którzy urządzili w niej magazyn broni. Po odzyskaniu niepodległości, kościół został przekazany katolikom (po 1920 roku Jezuitom, później księżom świeckim) i rozpoczęły się prace nad przywróceniem mu pierwotnego wyglądu. Prace przyspieszyły po powołaniu w 1935 roku parafii pw. Narodzenia Najświętszej Marii Panny i do rozpoczęcia II wojny światowej przywrócono świątyni łaciński charakter architektury oraz uzupełniono zniszczone elementy wystroju. Planowano również ozdobić kościół polichromią. W tym celu ogłoszono konkurs który wygrał malarz Felicjan Szczęsny Kowarski, jednak jego projekty nie zostały zrealizowane z powodu braku funduszy. Obiekt zyskał ponownie funkcję soboru prawosławnego dla ludności ukraińskiej podczas II wojny światowej, a po jej zakończeniu wrócił do funkcji kościoła rzymskokatolickiego, którym był już nieprzerwanie do dzisiaj. W 1988 roku Jan Paweł II nadał byłej katedrze tytuł bazyliki mniejszej. W latach 2013-2015 w bazylice miały miejsce prace remontowe i badawcze podczas których m.in. wymieniono posadzkę oraz przebadano krypty.

Opis 

Kościół barokowy, murowany, orientowany. Bazylika na planie krzyża łacińskiego, trzyprzęsłowa z dodatkowym przęsłem chórowym flankowanym wieżami. Prezbiterium jednoprzęsłowe, zamknięte absydą, ramiona transeptu zamknięte łukiem odcinkowym. Na skrzyżowaniu naw ośmiobocznaboczna kopuła na tamburze. Fasada dwu wieżowa, trzy-kondygnacyjna z neoklasycystycznym porykiem. Portyk z czterema kolumnami toskańskimi, na belkowaniu napis Bazylika N.M.P.  Pod portykiem drzwi główne prostokątne z półkolistym naczółkiem flankowane przez arkadowe i kwadratowe nisze.

Wieże lekko wysunięte w stosunku do części środkowej, od frontu drzwi wejściowe do przedsionków. Nad drzwiami naczółki odcinkowo przerwane. Ściany wież wypukłe, na narożach zwielokrotnione pilastry toskańskie. Belkowanie mocno wyłamane. Druga kondygnacja w części wieżowej powtarzająca układ kondygnacji pierwszej, jednak z pilastrami jońskimi i arkadowymi otworami okiennymi. W części środkowej arkadowe okno z witrażem, flankowane przez pary pilastrów. Pod oknem drzwi wyjściowe na taras umieszony na portyku. Powyżej szczyt ze spływami wolutowymi i przerwanym frontonem o falistym gzymsie, flankowany przez wieże ze skośnymi kolumnami na cokołach umieszczonych w narożach. Otwory okienne w kształcie pionowego prostokąta zakończonego półkoliście od góry i dołu. Powyżej belkowania niższa i węższa część zwieńczenia z pilastrami zwielokrotnionymi i spływami wolutowymi oraz niewielkimi okrągłymi obramieniami pomiędzy nimi.

Hełmy latarniowe ostrosłupowe o falistym dachu, z arkadkowymi oknami, kryte blachą miedzianą. Całość zwieńczona krzyżami z glorią na półksiężycu. Elewacje boczne o podziałach ramowo-pilastrowych. Wewnątrz sklepienia kolebkowo-krzyżowe na gurtach, w zakrystii kolebkowe z lunetami. Wśród wyposażenia wymienić należy srebrne późnobarokowe antepedium przedstawiające hołd rycerstwa MB Chełmskiej, obrazy „Ukrzyżowanie” i „Święty Onufry” prawdopodobnie autorstwa Franciszka Smuglewicza oraz kopię ikony MB Chełmskiej wykonaną przez Władysława Ukleję w 1938 roku.

Dostępny w godzinach otwarcia kościoła.

Oprac. Jakub Członka, OT NID w Lublinie, 18-08-2020 r.