Kościół katedralny pw. Wniebowzięcia NMP, Białystok
Narodowy Instytut Dziedzictwa en

Zdjęcie panoramiczne tej lokalizacji jest niedostępne.

Kościół katedralny pw. Wniebowzięcia NMP

Białystok

photo

Obiekt jest interesującym przykładem tzw. wielkich katedr budowanych w stylu neogotyckim, tzw. wiślano-bałtyckim, najliczniej wznoszonych na terenie byłego Królestwa Polskiego na przełomie XIX i XX w. jako symbol polskości i katolicyzmu.

Historia

Starania o pozwolenie na budowę nowego kościoła parafialnego w Białymstoku rozpoczął w k. XIX w. ks. Wilhelm Szwarc. Z jego inicjatywy w 1896 r. powstał projekt neogotyckiej świątyni autorstwa Józefa Piusa Dziekońskiego. Władze carskie nie chciały jednak wydać pozwolenia na budowę nowego kościoła, ale dopuściły rozbudowę istniejącego. W 1898 r. bp wileński Stefan Zwierowicz zarządził rozpoczęcie prac budowlanych. W związku z tym w 1899 r. powstał nowy projekt J. P. Dziekońskiego uwzględniający wymaganą lokalizację. Powołano Komitet Budowy Kościoła, który rozpoczął zbiórkę pieniędzy, zajął się gromadzeniem materiału i przygotowaniem placu budowy. Budowę rozpoczęto w kwietniu 1900 roku. W 1902 r. wyburzono prezbiterium starej świątyni i korpus starego kościoła połączono z usytuowaną poprzecznie do niego, bryłą nowej świątyni. W 1905 r. rozebrano wewnętrzne rusztowania i kościół wyświęcono. Prace murarskie prowadzone przez firmę Wędrowskiego zakończono w 1907 roku. W latach następnych świątynia otrzymała wystrój. Wystawiono ołtarz Matki Bożej Częstochowskiej, ambonę (1908), ołtarz boczny św. Antoniego, wykonano tympanony portali wejściowych, ustawiono ołtarz główny wg proj. Wincentego Bogaczyka wykonany w Warszawie w firmie Szpetkowskiego w formie nastawy gotyckiej (1913-1914), oraz ołtarze Ukrzyżowania (1916) i św. Rocha. W okresie międzywojennym przeprowadzono pierwszy remont i w 1931 r. świątynię konsekrowano. W 1977 r. urządzono kaplicę Matki Bożej Miłosierdzia.

Opis

Katedra usytuowana jest w północno-wschodniej części Rynku Kościuszki (ob. Plac Jana Pawła II), na niewielkim wzniesieniu ujętym murem oporowym, w którym umieszczone są szerokie schody wiodące do portali wejściowych. Kościół w stylu neogotyckim założony na planie krzyża łacińskiego z zamkniętym pięciobocznie prezbiterium skierowanym na północ. Po obu stronach prezbiterium zakrystia i kaplica poprzedzone kruchtami; kaplica otwarta do nawy bocznej. Od zachodu do katedry przylega korpus nawowy kościoła starego. Korpus trójnawowy, bazylikowy, pięcioprzęsłowy z kruchtą, z jednonawowym transeptem. Bryła silnie rozczłonkowana, od północy z zakrystią, kaplicą i kruchtami nakrytymi wielospadowymi dachami wieżowymi. Nawa główna z prezbiterium i transept równe wysokością, nakryte wysokimi dachami dwuspadowymi, z trójspadowym dachem w zakończeniu prezbiterium. Nawy boczne nakryte dachami pulpitowymi. W miejscu skrzyżowania nawy i transeptu umieszczona ażurowa, strzelista sygnaturka. Od południa dwie czworoboczne wieże przechodzące w partii zwieńczenia w ośmioboczne, zakończone koroną z trójkątnych szczytów ozdobionych wimpergami i sterczynami, nakryte strzelistymi, iglicowymi hełmami z krzyżami. W przyziemiu trzy uskokowe, ostrołukowe portale ozdobione wimpergami. Nad portalem rozeta przesłonięta ażurową, arkadową kurtyną. Budowla opięta wielouskokowymi skarpami, z łukami przyporowymi wyprowadzonymi nad dachy naw bocznych. Elewacje przeprute ostrołukowymi, ozdobnie opracowanymi otworami okiennymi, zwieńczone arkadkowym gzymsem koronującym. Szczyty schodkowe fasady i transeptu ozdobione ostrołukowymi blendami. Wnętrze trójnawowe, nakryte sklepieniem krzyżowo-żebrowym, w miejscu przecięcia z transeptem - sklepieniem gwiaździstym, nad chórem - kryształowym. Nawa główna otwarta do bocznych ostrołukowymi arkadami wspartymi na filarach. Arkady i filary opięte służkami z roślinnymi, kamiennymi kapitelami. Kruchta otwarta do naw trzema otworami: bocznymi ostrołukowymi, środkowym zamkniętym łukiem Tudorów.

Obiekt dostępny dla zwiedzających poza godzinami nabożeństw.

Oprac. Grażyna Rogala, OT NID w Białymstoku, 22.12.2014 r.

Bibliografia

  • Białystok. Kościół prokatedralny pw. Wniebowzięcia NMP, cz. 1. Dokumentacja historyczno-architektoniczna, oprac. J. Pyzia, Białystok 1982, mps PPKZ, w zbiorach Narodowego Instytutu Dziedzictwa OT w Białymstoku;
  • Jabłoński K. A., Biały i Czerwony. Kościoły białostockiej parafii farnej, Białystok 2008, s. 116-181.

Informacje ogólne

  • Rodzaj: kościół
  • Chronologia: 1900-1907
  • Forma ochrony: rejestr zabytków
  • Adres: pl. Jana Pawła II 1, Białystok
  • Lokalizacja: woj. podlaskie, pow. Białystok, gmina Białystok
  • Źródło: Narodowy Instytut Dziedzictwa

Licencja:

zgłoś problem do konserwatora zabytków

Geoportal

Mapa Google

Zobacz także w najbliższej okolicy