Kościół farny pw. Wniebowzięcia NMP, Białystok
Narodowy Instytut Dziedzictwa en

Zdjęcie panoramiczne tej lokalizacji jest niedostępne.

Kościół farny pw. Wniebowzięcia NMP

Białystok

photo

Najstarszy zabytek Białegostoku. Jednowieżowy i jednonawowy kościół o cechach gotyckich (rzut, bryła, skarpy), renesansowych (wieża nakryta hełmem z glorietą, portal) i barokowych (wnętrze, wyposażenie), będący mauzoleum fundatorów kościoła i właścicieli Białegostoku: Piotra Wiesiołowskiego i Branickich-Gryfitów, szczególnie hetmana Jana Klemensa Branickiego, który przyczynił się do największego rozkwitu miasta. Obiekt o wartościach historycznych i artystycznych w skali ponadregionalnej.

Historia

Kościół wzniesiony został w 1617 r. przez Piotra Wiesiołowskiego, właściciela Białegostoku. Nazwisko fundatora i data budowy świątyni widnieje na srebrnej plakietce znalezionej w 1902 r. pod fundamentem ołtarza. Rozpoczętą budowę po śmierci Piotra kontynuował jego syn Krzysztof. Prace budowlane ukończono w 1625 r., a w następnym roku kościół został konsekrowany przez bpa wileńskiego Eustachego Wołłowicza. Dzięki licznym ofiarom, do końca lat 20. XVII w. świątynia została wyposażona. Po śmierci Krzysztofa w 1637 r. patronat nad kościołem przejęła jego żona Aleksandra i to z jej inicjatywy cmentarz przykościelny ogrodzono murem z wieżyczkami. Na pocz. XVIII w. kościół został odnowiony przez Stefana Mikołaja Branickiego. Następny właściciel dóbr białostockich Jan Klemens Branicki rozpoczął w 1750 r. przebudowę kościoła w duchu baroku, z zamiarem uczynienia ze świątyni zarówno reprezentacyjnej, pałacowej kaplicy jak i swojego mauzoleum. Zmieniono wówczas m. in. kształt otworów okiennych, dodano nowe, owalne okna, wewnątrz nad zakrystią i skarbcem urządzono loże otwarte do prezbiterium arkadowymi otworami, w ścianach nawy wydrążono konchowe nisze, pomalowano sklepienie i ściany, wymieniono posadzkę pozostawiając trzy wejścia do krypt. Branicki ufundował nowe ołtarze boczne i nagrobek Stefana Mikołaja Branickiego i jego żony. Po śmierci J. K. Branickiego opiekę nad kościołem sprawowała jego żona Izabela Branicka (zmarła w 1808 r.), która w 1806 r. zrzekła się tego prawa na rzecz Instytutu Księży Misjonarzy. Do 1846 r. parafia znajdowała się pod zarządem księży misjonarzy, następnie - księży diecezjalnych. W poł. XIX w. kościół był remontowany. W 1900 r. rozpoczęto „rozbudowę” kościoła poprzez budowę nowej, neogotyckiej świątyni dostawionej od wschodu. Z tego powodu w 1902 r. rozebrano prezbiterium kościoła oraz część ogrodzenia. Przy ścianie wsch. ustawiono ołtarz. Kościół został gruntownie wyremontowany.

Opis

Kościół usytuowany na niewielkim wzniesieniu w centrum miasta, częściowo ogrodzony murem. Korpus główny od wschodu przylega do neogotyckiej katedry. Orientowany. Barokowy. Założony na rzucie prostokąta (pierwotnie z węższym prezbiterium), z dostawioną od zachodu wieżą na rzucie kwadratowym ujętą po bokach ćwierćkolistymi łącznikami. Prostopadłościenna bryła kościoła nakryta jest wysokim dwuspadowym dachem. Na osi od zachodu do korpusu przylega smukła, trójkondygnacyjna wieża z cylindrycznymi aneksami między ścianą zach. a wieżą. Dwie dolne kondygnacje prostopadłościenne, górna - ośmioboczna, ze smukłymi otworami dzwonnymi. Wieżę przykrywa dzwonowaty hełm zwieńczony ażurową latarnią arkadową i smukłym dachem wieżowym zakończonym krzyżem. W przyziemiu wieży wejście główne ujęte w późnorenesansowy portal z piaskowca. Trójosiowe elewacje boczne wzmocnione skarpami, zwieńczone profilowanym gzymsem. Na osiach smukłe otwory okienne i okulusy. Wnętrze jednoprzestrzenne, z konchowymi wnękami w ścianach bocznych, z wydzieloną od zachodu emporą wspartą na dwóch filarach, z barokowym wyposażeniem. Po obu stronach ołtarza głównego umieszczone drzwi wiodące do katedry, nad nimi wnęki z rzeźbami śś. Piotra i Pawła. Wewnątrz mauzoleum Stefana Mikołaja i Katarzyny Branickich, nagrobek Jana Klemensa Branickiego i haftowane epitafium Izabeli Branickiej.

Obiekt dostępny dla zwiedzających poza godzinami nabożeństw.

Oprac. Grażyna Rogala, OT NID w Białymstoku, 22.12.2014 r.

Bibliografia

  • Jabłoński K. A., Biały i Czerwony. Kościoły białostockiej parafii farnej, Białystok 2008, s. 15-89; Karta ewidencyjna, Kościół par. pw. Wniebowzięcia NMP, oprac. M. Pawluczuk, R. Sylwanowicz, E. Narolewska, 1998, archiwum Wojewódzkiego Urzędu Ochrony Zabytków w Białymstoku.

Informacje ogólne

  • Rodzaj: kościół
  • Chronologia: 1617-1625
  • Forma ochrony: rejestr zabytków
  • Adres: pl. Jana Pawła II , Białystok
  • Lokalizacja: woj. podlaskie, pow. Białystok, gmina Białystok
  • Źródło: Narodowy Instytut Dziedzictwa

Licencja:

zgłoś problem do konserwatora zabytków

Geoportal

Mapa Google

Zobacz także w najbliższej okolicy