Historia obiektu

Początki przemian dokonywanych w obrębie samego wzgórza (prowadzące następnie do powstania występujących na nim obiektów – zamku, kościoła, cmentarza i późniejszego parku), związane są z ukształtowaniem w tym miejscu średniowiecznego grodu obronnego (istniejącego najprawdopodobniej od XI w.). W jego obrębie wzniesiono następnie (ok. XIII w.) drewniany zamek, który z czasem (ok. XIV w.) zastąpiono obiektem murowanym.

W sąsiedztwie warowni ok. XIV w. wybudowano kaplicę (przekształconą później w kościół) oraz założono cmentarz. Na północnym zboczu utworzono w 1 poł. XIX w cmentarz żydowski. Istniejącą zieleń parkową ukształtowano natomiast w późniejszym okresie – działania w tym zakresie najprawdopodobniej rozpoczęto dopiero w 1 poł. XX w. (samo wzgórze do ok. 1903 r. nie było zadrzewione, chociaż według informacji przedstawionych w „Katalogu zabytków sztuki w Polsce”, przedmiotowe założenie miało powstać w 1801 r., w wyniku przekształcenia obszarów leśnych).

W 2 poł. XX w. podjęto prace mające na celu uporządkowanie terenu zlokalizowanego wokół zamku, jak i samego parku, celem przeznaczenia go na obiekt, pełniący funkcję parku miejskiego. W ten sposób ukształtowano ogólnodostępne założenie posiadające cechy komponowanej formy zieleni. W 1 poł. XXI w. (w wyniku podjęcia kolejnych prac porządkowych) na terenie parku pojawiły się nowe obiekty budowlane (np. półziemianki, platforma widokowa) oraz elementy małej architektury.

Opis obiektu

Park założony został w obrębie wzgórza powiązanego z zamkiem. Jego dzisiejsze granice oparte są o przebieg ul. Podzamcze (od północy i zachodu) oraz fragment ul. Góra Zamkowa (od południa). Wschodnią granicę obiektu wyznacza ciąg schodów terenowych. Południowa część sąsiaduje natomiast z istniejącą zabudową (w poszczególnych fragmentach oddzieloną od terenu parku za pomocą muru).

Wskazany obszar przypuszczalnie pierwotnie nie był zadrzewiony. Nasadzenia dające początek współczesnemu założeniu zaczęły pojawiać się w obrębie wzniesienia najprawdopodobniej na pocz. XX w. Uprzednio w terenie mogły występować jedynie pojedyncze egzemplarze drzew lub grupy krzewów. Wcześniej w tym miejscu, być może znajdowała się łąka towarzysząca średniowiecznej warowni.

Prace dążące do uporządkowania obiektu (zniekształconego m.in. w wyniku działań wojennych) i przekształcenia go w typowy park miejski rozpoczęto natomiast od 2 poł. XX w. W ramach przytoczonych działań dążono m.in. do zachowania istniejących w terenie poziomów topograficznych, przy równoczesnym podkreśleniu pozostałości widocznych wówczas przemian osadniczych (m.in. obecność fosy, wałów związanych z grodem i podgrodziem). W okresie tym uformowano również skarpę przy zewnętrznym pierścieniu murów tzw. zamku „górnego” (strona zachodnia i północna) oraz zamku „dolnego” (od strony ul. Podzamcze). Od strony wschodniej odtworzono fosę, a odkryte jej fragmenty położone od południowej strony, pozostawiono w formie zarysu. Teren przy zamku zniwelowano i częściowo przygotowano pod wykonanie nasadzeń (od strony murów zewnętrznych zamku „górnego” posadzono np. grupy roślin skalnych, tworząc przy ich udziale barwne plamy). W części położonej od strony ul. Podzamcze wyznaczono drogę prowadzącą w kierunku zamku oraz ustawiono w niej obiekty służące do wypoczynku (ławki).

Układ komunikacyjny powstały na obszarze samego parku, jak i w bezpośrednim sąsiedztwie warowni, został wytyczony w oparciu o naturalne ukształtowanie terenu (z uwzględnieniem jednak przejść tradycyjnych, wynikających z potrzeb ruchu ludności, czego przykładem jest wspomniana droga prowadząca do głównej bramy zamku „górnego”).

W obrębie samego parku wykształcono także powiązania widokowe, pozwalające na połączenie jego poszczególnych fragmentów z centralną częścią miasta oraz wieżą kościoła pw. Świętej Trójcy, jak również z zespołem pałacowo-parkowym, znajdującym się w Gzichowie (dzisiejszej dzielnicy Będzina). Do programu przestrzennego parku włączono także położony w północnej części cmentarz żydowski (założony w 1 poł. XIX w.).

Współcześnie na terenie parku utworzono platformę widokową oraz wybudowano trzy półziemianki (obecnie częściowo zdewastowane). Wprowadzono też obiekty małej architektury, np. pod postacią ławek czy stolików do gry w szachy (ich rozmieszczenie w terenie, pozwoliło m.in. na utworzenie 15 tzw. „miejsc magicznych” – przestrzeni służących do biernego odpoczynku).

Spośród roślinności budującej strukturę założenia, w jego obrębie zauważa się przede wszystkim znaczny udział drzew, do których zalicza się głównie rodzaje takie jak: Acer (klon), Fagus (buk), Fraxinus (jesion), Quercus (dąb), Robinia pseudoacacia (robinia akacjowa) oraz Tilia (lipa).

Obecnie obiekt pełni funkcję jednego z większych skupisk zieleni (forma komponowana), położonych w centrum historycznego miasta. Towarzyszy on jednostce kultury – muzeum, mieszczącym się w zamku. Położenie parku w rejonie wzgórza zamkowego oraz bezpośrednie sąsiedztwo samej warowni i zachowanych reliktów dawnego centrum osadniczego czyni z niego przykład interesującego punktu wypoczynkowego. Jego powierzchnia (objęta ochroną poprzez wpis do rejestru zabytków) wynosi ok. 4 ha.

Dostępność obiektu dla zwiedzających: Park – obiekt dostępny przez cały rok.

Zamek – pełni funkcję muzeum – obiekt dostępny z zewnątrz; wejście do obiektu możliwe w godzinach pracy instytucji.

Autor noty: Bożena Łebzuch-Wach, OT NID w Katowicach, 06-12-2024 r.