W drodze na Grunwald
Narodowy Instytut Dziedzictwa en

wycieczka użytkownika Ewa Krasińska

W drodze na Grunwald

8

jeden dzień

warmińsko-mazurskie

Trasa wycieczki podąża śladami wojsk krzyżackich w lipcu 1410 r. i obejmuje trzy średniowieczne założenia miejskie, ruiny trzech zamków gotyckich oraz pola pod Grunwaldem, na których w dniu 15 lipca 1410 r. pomiędzy wojskami Zakonu, a  zjednoczonymi siłami Polski i Litwy  stoczona została jedna z największych bitew średniowiecznej Europy.
Wycieczka rozpoczyna się w Kurzętniku, gdyż właśnie w pobliżu tej miejscowości Krzyżacy zaplanowali nad Drwęcą zasadzkę na sprzymierzone siły polsko-litewskie. Jagiełło przewidział jednak zamiar Zakonu i omijając brody na rzece skierował swoje wojska na Lidzbark Welski.  Tymczasem wojska krzyżackie ruszyły przez Bratian i Lubawę w kierunku Stębarka i Grunwaldu z zamiarem zatrzymania wojsk Władysława Jagiełły w drodze na Malbork.
Głównym założeniem wycieczki jest wskazanie obiektów, które były świadkami przemarszu wojsk krzyżackich w drodze na Grunwald.

 

założenie urbanistyczne
Kurzętnik

30 minut

Średniowieczne założenie urbanistyczne, które do 1905 r. posiadało prawa miejskie. Pierwsza wzmianka o Kurzętniku pochodzi z 1291, kiedy to osada został przekazana kapitule przez biskupa chełmińskiego Wernera. Prawa miejskie zostały nadane około 1330 r. Rozplanowane wokół kwadratowego rynku otoczone było murami obronnymi, które nie zachowały się. Siatka ulic wychodzących z narożników rynku i przecinających się pod katem prostym jest wciąż czytelna, a towarzysząca jej niska zabudowa odzwierciedla klimat niewielkiego miasteczka. W południowo-zachodnim narożniku miasta ulokowany został w XIV w. kościół parafialny pod wezwaniem Marii Magdaleny. Źródła archiwalne wspominają również o ratuszu, który miał stać na rynku, jednak najprawdopodobniej jeszcze w średniowieczu został rozebrany. Na górującym nad miastem wzgórzu znajdują się ruiny zamku kapituły chełmińskiej. Wejście na wzgórze zamkowe znajduje się od strony miasta, przy kościele parafialnym i jest zorganizowane w formie drogi krzyżowej. Ze wzgórza rozpościera się panorama na Kurzętnik oraz leżące nieopodal Nowe Miasto Lubawskie i dolinę rzeki Drwęcy

czas dojazdu do następnego obiektu

1 min.

Zamek kapituły chełmińskiej
Kurzętnik

30 minut

Przykład trwałej ruiny stanowiącej pozostałość po oryginalnym założeniu zamkowym, którego kształt uwarunkowała w znacznej mierze konfiguracja terenu. Obiekt pełnił funkcję gospodarczo-obronną.

Historia

Założenie zamkowe w Kurzętniku powstało na kulminacji wysokiego, podłużnego wzniesienia zlokalizowanego na południowym brzegu doliny rzeki Drwęcy. Wzgórze do dziś stanowi wyraźnie dominującą kulminację o cechach wybitnie obronnych. Budowę murowanego zamku prawdopodobnie rozpoczęto około połowy XIV wieku. Pierwsze dotkliwe zniszczenie założenia zamkowego nastąpiło w 1414 r. w wyniku najazdu wojsk polskich. W 1454 r. zamek został zdobyty i spalony przez Krzyżaków. Kolejne zniszczenia miały miejsce podczas potopu szwedzkiego w 1656 r. Znacznie podupadłe już wówczas zabudowania zaczęto sukcesywnie rozbierać, traktując obiekt jako źródło łatwo dostępnego materiału budowlanego.

Opis

Założenie zamkowe w Kurzętniku wzniesione zostało na planie wydłużonego prostokąta o wymiarach ok. 110 x 42 m, przy czym w części zachodniej założenie zwężało się osiągając szerokość jedynie 17 metrów.. Główny budynek zamkowy ulokowany był w części południowej i zbudowany został na planie zbliżonym do kwadratu o wymiarach 25 x 27 metrów. Główny budynek zamku wraz z dziedzińcem otoczony był murem obronnym, do którego przylegało wydłużone, obwarowane, trapezoidalne podzamcze zakończone na krótszym boku wieżowym budynkiem mieszkalnym. W dłuższe boku murów obwodowych wkomponowane zostały dwie wieże obronne. Główny wjazd do zamku znajdował się od południa, gdzie zamek oddzielony był suchą fosą od rozległego płaskowyża. Cechą wyróżniającą zamek w Kurzętniku jest budulec, którego użyto do jego wzniesienia. Stanowił go w dominującym stopniu kamień eratyczny, natomiast cegły użyto jedynie w niewielkim zakresie.

Zamek jest trwałą ruina udostępnioną zwiedzającym. Na wzgórze zamkowe można się dostać od strony kościoła w Kurzętniku, od którego prowadzi na szczyt wzgórza droga krzyżowa. Ze wzgórza zamkowego rozciąga się malowniczy widok na dolinę rzeczną z widniejącą w oddali sylwetą Nowego Miasta Lubawskiego.

Oprac. Hanna Mackiewicz, OT NID w Olsztynie, 3.10.2014 r.

 

Bibliografia

  • Kajzer L., Kołodziejski S., Salm J. Leksykon zamków w Polsce, Warszawa 2001, s. 257.
  • Czubiel L., Zamki Warmii i Mazur, Olsztyn 1986, s. 30-32.

czas dojazdu do następnego obiektu

6 min.

Miejskie mury obronne
Nowe Miasto Lubawskie

30 minut

Element zespołu staromiejskiego, przykład gotyckiej architektury obronnej zachowanej w czytelnym obwodzie. Najcenniejszym elementem nowomiejskich fortyfikacji są dwie w pełni zachowane, gotyckie baszty bramne: Lubawska i Brodnicka.

Historia

Pierścień miejskich fortyfikacji Nowego Miasta Lubawskiego wzniesiony został w pierwszej połowie XIV wieku. Pierwotnie, miasto otoczone było prowizorycznymi umocnieniami drewniano-ziemnymi. Kolejnym etapem było zabezpieczenie wjazdów do miasta poprzez wybudowanie murowanych bram. Murowane fortyfikacje zaczęto wznosić ok. 1330 r. Linia murów obronnych wytyczona została po obwodzie zbliżonym kształtem do trapezu. Górne - licowe partie murów wzniesione zostały z cegły, natomiast partie fundamentowe - z powszechnie dostępnych granitowych kamieni polnych. W drugiej połowie XIV w. nastąpiła ich rozbudowa. W miejscu znacznie niższych bram wjazdowych powstały trzy wysokie: od strony północnej, u wylotu ulicy Kazimierza Wielkiego - Bratiańska, od północno-zachodniej - Lubawska zwana również Łąkowską i od strony południowo-zachodniej - Brodnicka zwana też Kurzętnicką. Dla wzmocnienia obronności, w główny ciąg fortyfikacji wbudowano 21 otwartych od strony miasta, prostokątnych baszty zwanych łupinowymi. W XIX w. niektóre z nich zostały adaptowane na domy mieszkalne, z których znaczna część przetrwała do dziś. W trzech narożnikach murów obronnych wzniesiono baszty okrągłe, w czwartym - kwadratową zachowaną w formie budynku mieszkalnego. Zewnętrzne uzupełnienie nowomiejskich obwarowań stanowiła podwójna fosa zasilana wodą z Drwęcy oraz wał ziemny - oba elementy już dziś nieczytelne. W XVII w. fortyfikacje uległy częściowemu zniszczeniu, chociaż jeszcze podczas wojen szwedzkich skutecznie powstrzymywały ataki wroga. Fakt ten został zadokumentowany w formie fresku namalowanego w 1638 r. na ścianie gotyckiego kościoła p.w. św. Tomasza. Całkowity upadek znaczenia murów miejskich Nowego Miasta Lubawskiego nastąpił w XIX w., a cegła i kamień z nich pozyskane stanowiły źródło budulca do wznoszenia domów przy ulicy Okólnej. W latach 30-tych XX w. w obu zachowanych basztach bramnych przebite zostały przejścia dla pieszych, a w latach 50-tych pomieszczenia Baszty Brodnickiej zostały adaptowane na siedzibą Muzeum Ziemi Lubawskiej.

Opis

Najbardziej czytelne fragmenty miejskich fortyfikacji znajdują się w części południowej miasta, na zachód od Baszty Brodnickiej; wzdłuż ulicy Okólnej oraz w części północno-wschodniej w pobliżu gotyckiego kościoła parafialnego p.w. św. Tomasza, gdzie zachowały się również relikty narożnej baszty okrągłej. Na bocznych ścianach obu baszt bramnych: Brodnickiej i Lubawskiej widoczne są ślady po dawnych przejściach na mury, dzięki którym można odtworzyć ich pierwotną wysokość, która wynosiła od 4 do 5 metrów.

Zabytek dostępny.

Oprac. Adam Mackiewicz, 6.12.2014 r.

 

Bibliografia

  • Wojciechowski M.(red.), Nowe Miasto Lubawskie zarys dziejów, Nowe Miasto Lubawskie 1992, s. 37
  • Witkowski Z. (red.), Nowe Miasto Lubawskie, z dziejów miasta i powiatu, Olsztyn 1963,
  • s. 193-200
  • [b. aut.] Nowe Miasto Lubawskie - magiczne spotkanie z historią, Urząd Miejski w Nowym Mieście Lubawskim 2011

czas dojazdu do następnego obiektu

2 min.

kościół parafialny pw. św. Tomasza
Nowe Miasto Lubawskie

30 minut

Budowę bazyliki rozpoczęto ok. 1330 r., kiedy to zbudowane zostały dwa przęsła prezbiterium. Następnie, do połowy XIV w. wybudowano pseudobazylikowy korpus o niskich ośmiobocznych filarach oraz dolną część wieży. W drugiej połowie XIV podwyższono nawę główną przez wprowadzenie układu bazylikowego. Na początki XV w. przedłużono prezbiterium o trójboczne zamknięte oskarpowane przęsło. Po 1460 r. nawa główna została nakryta czteroramiennym sklepieniem gwiaździstym, podwyższono również wieżę. Na początku XVII w. , między nawą południową , a prezbiterium dobudowano kaplicę grobową Działyńskich. Wnętrze kościoła jest ozdobione polichromiami pochodzącymi z różnych okresów. Ciekawymi elementami wyposażenia wnętrz są późnogotycki ołtarz szafiasty z początku XVI w oraz brązowa płyta nagrobna wójta bratiańskiego Kuno von Liebensteina. Na nowożytne wyposażenie kościoła składa się ołtarz główny z 1627 r. oraz dwa ołtarze boczne z drugiej ćwierci XVII w., a także stalle, loża kolatorska, chór muzyczny i organy, a także sześć ołtarzy bocznych, drewniany łuk tęczowy z Grupą Ukrzyżowania z 1713 r. Po pożarze kościoła w Łąkach Bratiańskich w 1882 r. sprowadzona została do kościoła w Nowym Mieście Lubawskim łaskami słynąca figura Najświętszej Marii Panny.

czas dojazdu do następnego obiektu

8 min.

fragmenty murów zamku zakonnego
Bratian

15 minut

Zamek w Bratianie zbudowany przez Krzyżaków około połowy XIV w. w widłach Drwęcy i Welu. Stanowił siedzibę wójta, która została przeniesiona z zamku w Nowym Mieście Lubawskim. W lipcu 1410 r. był świadkiem ostatniej przed grunwaldzka bitwą narady głównych dowódców sił zbrojnych Zakonu. Należy dodać, że wójt zamku w Bratianie dowodził jedna z chorągwi, która wzięła udział w bitwie pod Grunwaldem. Po 1410 roku warownia przechodziła z rąk do rąk. Ostatecznie, pokój toruński zawarty w 1466 r. przyznał zamek Polsce stając się siedzibą starostów królewskich. Od XVIII w. warownia zaczęła popadać w ruinę, żeby w XIX w. zostać ostatecznie rozebraną. Dziś pozostałości zamku bratiańskiego znajdują się w rękach prywatnych, na terenie zabytkowego kompleksu młyna wodnego.

czas dojazdu do następnego obiektu

15 min.

miasto
Lubawa

godzina

Pierwsze wzmianki o grodzie w Lubawie pochodzą z 1216 r. kościół został zbudowany w 1233 r. w 1257 r. Lubawa i przyległe tereny stały się własnością biskupów chełmińskich. Już wtedy była postrzegana jako znaczny ośrodek miejski. Pierwotny przywilej lokacyjny miast wydany na początku XIV w. przez biskupa Hermana nie zachował się. Jego wznowiona wersja pochodzi z 1326 r. Prawdopodobnie wówczas zarysował się zachowany do dziś regularny układ przestrzenny z dużym kwadratowym rynkiem i wychodzącymi z narożników ulicami wyznaczającymi siatkę przecinających się pod katem prostym ciągów komunikacyjnych. Granice miasta wyznaczał obwód murów miejskich z dwiema bramami głównymi i trzecią prowadzącą do zamku, które się nie zachowały. W obrębie murów miejskich, we wschodniej części miasta wzniesiony został gotycki kościół pw. Św. Anny. Na północny-wschód od miasta biskupi chełmińscy wznieśli zamek, który tworzył samodzielny kompleks obronny.

czas dojazdu do następnego obiektu

1 min.

Zamek biskupi, ob. trwała ruina
Lubawa

15 minut

Relikty kompleksu zamkowego o cechach rezydencjalnych należącego do biskupstwa chełmińskiego.

Historia

Na najważniejszą siedzibę biskupów chełmińskich wybrano położone na wschód od miasta, sztucznie usypane wzniesienie w widłach rzek Sandeli i Jesionki. Budowę murowanego zamku rozpoczął biskup Herman w latach 1303-1311. W 1330 r. zamek został zniszczony przez wojska litewskie. Dokończenie pierwszego etapu wznoszenia warowni nastąpiło w latach 1363-1385, za czasów biskupa Wikbolda Dobilsteina. W latach 1402-1416, za rządów biskupa Arnolda Stapila kasztel uzyskał swoją ostateczna, gotycką formę w postaci czteroskrzydłowego założenia z wewnętrznym dziedzińcem i wjazdem w skrzydle zachodnim. Narożniki wzmacniały czworoboczne wieżyczki. Główną ośmioboczną wieżę z zegarem i zewnętrzną galeryjką ozdobioną figurami ulokowano w narożniku północno-zachodnim W połowie XV w. zmodernizowano urządzenia obronne. W latach 1627-1637, za panowania biskupów Jakuba Zadzika i Jana Lipskiego gotycką warownię przebudowano na barkową rezydencję dobudowując skrzydło, w którym mieściła się biblioteka, archiwum, biskupie apartamenty i kaplica. Z licznych zachowanych opisów inwentarzowych wynika, że pomieszczenia zamkowe były bogato wyposażone. W XVIII w., na skutek regresu politycznego i gospodarczego nastąpił stopniowy upadek zamku, którego ostatnim rezydentem był biskup Andrzej Ignacy Bayer. W 1815 r. zamek spłonął, w 1826 r. został rozebrany, a teren wyrównano i zasypano. W 1983 r. przeprowadzone zostały pierwsze badania wykopaliskowe, kontynuowane w kolejnych latach, mające na celu rozpoznanie pierwotnego zarysu zamku i jego późniejszych przekształceń. W 2013 r. zakończono prace konserwatorsko-restauratorskie murów obronnych zamku, a teren wokół nich został zrewitalizowany.

Opis

Z czteroskrzydłowego, gotyckiego założenia zachował się do dziś jedynie ostrołukowy portal z granitowych ciosów oraz czworoboczny pierścień murów obronnych o wymiarach 71 x 74 m, opasujących zamkowe wzniesienie. Ich wysokość sięga od 2 do 4 metrów. Płaska platforma splantowanego wzgórza zamkowego jest nieużytkiem.

Zabytek dostępny.

Oprac. Adam Mackiewicz, 6.12.2014 r.

 

Bibliografia

  • Czubiel L., Zamki Warmii i Mazur, Olsztyn 1986, s. 42-45.
  • Kajzer L., Kołodziejski S., Salm J., Leksykon zamków w Polsce, Warszawa 2001, s. 277.

czas dojazdu do następnego obiektu

29 min.

Grunwald - Pole Bitwy
Grunwald

30 minut

Wartość zabytku

Pola Grunwaldzkie, miejsce gdzie rozegrała się jedna z najsłynniejszych bitew Europy doby średniowiecza, zostały uznane za pomnik historii w 2010 roku. Zwycięstwo sprzymierzonych wojsk polsko-litewskich nad siłami zakonu krzyżackiego było wydarzeniem o ogromnym znaczeniu - skutecznie zahamowało ekspansywną politykę państwa zakonnego, stając się początkiem zmierzchu jego potęgi. Pod względem liczby biorących w nim udział uczestników to także jedno z największych starć militarnych w polskiej historii, świetnie rozegrane strategicznie dzięki sprawnemu dowodzeniu króla Władysława Jagiełły.
Wiktoria grunwaldzka, mimo iż w ocenie historyków nie wykorzystana w stopniu adekwatnym do jej skali, w wymiarze kulturowo-ideowym pozostaje wydarzeniem absolutnie wyjątkowym, swoistym dobrem narodowym. Do pogromu zakonu krzyżackiego szczególnie chętnie odwoływano się w okresie rozbiorów, zwłaszcza w naznaczonej przez historyzm drugiej połowie XIX wieku, kiedy znacznie poszerzył się stan wiedzy na temat zdarzenia. Tradycję pielęgnowania pamięci o nim tworzą między innymi dzieła literatury, malarstwa, kinematografii, a współcześnie - inscenizacje historyczne odgrywane corocznie na polach Grunwaldu.

Historia

Bezpośrednią przyczyną wojny z zakonem krzyżackim był jego konflikt z Litwą popierającą Żmudź, gdzie wiosną 1409 roku wybuchło powstanie antykrzyżackie. Polska połączona z Litwą unią z 1385 roku odmówiła zachowania neutralności, co dało początek kampanii wojennej zakonu. Obie strony rozpoczęły przygotowania do wielkiego starcia, szukając sojuszników. Siły krzyżackie wspomogło rycerstwo zachodnioniemieckie, sprzymierzone siły polsko-litewskie natomiast wsparli głównie lennicy obu krajów oraz najemnicy z Czech i Moraw.
Obie armie, po poprzedzających generalne starcie drobnych potyczkach, stanęły naprzeciw siebie 15 lipca 1410 roku. Wojska polsko-litewskie dowodzone przez Władysława Jagiełłę przewyższały liczebnością krzyżackie, które prowadził do boju wielki mistrz Ulrich von Jungingen. Lewe skrzydło wojsk sprzymierzonych tworzyły głównie siły polskie składające się w większości z ciężkiej jazdy, prawe - rycerstwo z Wielkiego Księstwa Litewskiego pod dowództwem księcia Witolda (głównie lekka kawaleria) oraz posiłkowe oddziały tatarskie i mołdawskie. Centrum stanowiło zaciężne rycerstwo.
Bitwa rozpoczęła się około południa i trwała ponad sześć godzin. Władysław Jagiełło obserwował jej przebieg ze wzgórza, dzięki czemu mógł kontrolować sytuację, wysyłając odwodowe chorągwie na zagrożone odcinki. W walce po stronie krzyżackiej polegli: wielki mistrz, ponad 200 braci zakonu oraz kilka tysięcy żołnierzy; trofeami wojennymi były liczne zdobyte chorągwie, z których część przypadła Litwie. Straty po stronie polsko-litewskiej nie są znane. Do historii przeszedł wspaniałomyślny gest polskiego króla, który kazał odnaleźć na pobojowisku zwłoki wielkiego mistrza i odesłać je z honorami do Malborka.
W 1411 roku zawarty został pokój toruński - sukces dyplomatyczny Krzyżaków, nie przynoszący Polsce satysfakcjonujących rozstrzygnięć. Zakon pozostawał nadal groźnym przeciwnikiem i dopiero wojna trzynastoletnia zakończona pokojem w 1466 roku pozwoliła Polsce odzyskać zajęte przez niego tereny.
Już w rok po zwycięstwie pod Grunwaldem na miejscu, gdzie rozegrała się bitwa, powstała kaplica dla upamiętnienia wszystkich poległych, ufundowana przez nowego wielkiego mistrza krzyżackiego Henryka von Plauen. Stała się ona wkrótce celem pielgrzymek. Obiekt w 1720 roku zburzyły władze pruskie, zwyczaj pielgrzymowania do ruin kaplicy trwał jednak nadal, zakazany formalnie w 1866 roku. W 1901 roku uczczono głazem narzutowym, zwanym wcześniej „kamieniem Jagiełły”, pamięć Ulricha von Jungingena. Po II wojnie światowej ruiny kaplicy zostały poddane badaniom archeologicznym i udostępnione zwiedzającym, pole bitwy natomiast upamiętniono monumentalnym zespołem pomnikowym.

Opis

Obszar pola bitwy pod Grunwaldem w XV wieku był częściowo zalesiony, dziś pokrywa go głównie łąka. Jego autentyczność potwierdziły badania archeologiczne. W 1960 roku teren ten, zajmujący około 60 ha, został wydzielony z użytków rolniczych. W jego części centralnej zrealizowano w tym czasie, dla uczczenia 550. rocznicy zwycięstwa, Pomnik Bitwy Grunwaldzkiej projektu rzeźbiarza Jerzego Bandury i architekta Witolda Cęckiewicza, składający się z kilku członów. Granitowy obelisk ustawiony na kilkustopniowym postumencie ukazuje opracowane reliefowo twarze rycerzy w przyłbicach. Obok znajduje się jedenaście 30-metrowych stalowych masztów, symbolizujących sztandary polskich i litewskich chorągwi. W skład zespołu pomnikowego wchodzi także zbudowany z granitowych płyt amfiteatr z mapą plastyczną rozstawienia wojsk przed bitwą, wykonaną z kolorowych kamieni. Amfiteatr połączony jest ze znajdującymi się pod nim pomieszczeniami Muzeum Bitwy pod Grunwaldem, które utworzone zostało w 1963 roku i objęło funkcję zarządcy zabytkowego obiektu. Na zachodnim skraju obszaru wyodrębnionego jako pomnik historii znajdują się ruiny gotyckiej kaplicy pobitewnej, wybudowanej w miejscu grobu zbiorowego poległych w bitwie rycerzy, co potwierdziły badania archeologiczne. Tu najprawdopodobniej znajdował się główny obóz wojsk krzyżackich i rozegrała się ostatnia faza bitwy. Przed ruinami kaplicy leży pamiątkowy „kamień Jagiełłowy” , któremu przywrócono pierwotną nazwę po zamianie przez władze pruskie na pomnik Ulricha von Jungingena. Przy alejce prowadzącej do zespołu pomnikowego ustawiono w 1983 roku spojone cementem fragmenty cokołu słynnego Pomnika Grunwaldzkiego z Krakowa, ufundowanego w 1910 roku przez Ignacego Paderewskiego, zniszczonego przez hitlerowców w 1939 roku.

Oprac. A. Kucińska-Isaac

Wydrukuj stronę wycieczki

To jest wycieczka użytkownika. Zgłoś naruszenie zasad.

Obiekty z trasy wycieczki

zgłoś naruszenie