Historia

Pierwszy etap budowy świątyni rozpoczęto ok. 1330 roku wznosząc dwuprzęsłowe prezbiterium – prostą bryłę na planie prostokąta krytą dwuspadowym dachem, do której od strony północnej, dobudowano niższą od obecnej zakrystię. Od ok. 1350 roku rozpoczęto budowę czteroprzęsłowego korpusu podzielonego wewnątrz na trzy nawy. W ostatnie, zachodnie przęsło nawy głównej wkomponowana została masywna wieża. W swej ostatecznej wersji korpus świątyni przyjął formę bazyliki, w której nawa główna dwukrotnie przewyższa nawy boczne. Do kościoła prowadziły trzy wejścia: główne w elewacji zachodniej oraz boczne w elewacjach północnej i południowej. Na początku XV wieku rozbudowano prezbiterium dodając trójbocznie zakończone i oszkarpowane przęsło. Około drugiej ćwierci XV wieku nadbudowano wieżę oraz położono dach i sklepienie nad nawą główną. W XVI wieku do elewacji południowej korpusu dobudowano kruchtę. Pod koniec XVI wieku kościół został przejęty przez protestantów, mających znaczne wpływy wśród nowomiejskiego mieszczaństwa. W przywróceniu kościoła katolikom znaczącą rolę odegrał proboszcz Jan Ewertowski (1689-1740) – wybitna postać, której bazylika zawdzięcza wiele ze swojego barokowego wyposażenia. W 1601 roku nad prezbiterium wykonano nową konstrukcję dachową z drewnianą kolebką od strony wnętrza, którą pokryto polichromią – głównie o motywach roślinnych. W 1609 roku przebudowano późnogotycką przybudówkę od strony nawy południowej na kaplicę grobową rodu Działyńskich, która otrzymała późnorenesansowy kostium architektoniczny i bogaty wystrój. Budowa kaplicy ostatecznie zakończyła działania architektoniczne w obrębie bryły kościoła. W pierwszej połowie XVII wieku zintensyfikowano prace nad wykończeniem, dekoracją i wyposażeniem świątyni. Największy wkład w wyposażenie kościoła miał starosta bratiański Paweł Działyński (1560-1609), który m.in. ufundował wykonanie polichromii na stropie prezbiterium i ścianach nawy głównej. Poczynając od końca XVII wieku kościół poddawany był sukcesywnym remontom.

Opis

Budowla jest trójnawową bazyliką murowaną z cegły, na kamiennym fundamencie. Wschodnią część kościoła stanowi trójbocznie zamknięte, trójprzęsłowe, oszkarpowane prezbiterium zwieńczone dekoracyjną attyką z blendami i wimpergami. W ostatnie – zachodnie przęsło korpusu nawowego – wbudowana została 40-metrowa czworoboczna wieża z wejściem do kościoła w partii przyziemia. Od strony północnej przylega do niej wieloboczna w podstawie, znacznie niższa, wieża schodowa prowadząca na emporę chóru. Elewacje kościelnej wieży wyróżniają umieszczone na przedostatniej kondygnacji biforialne przeźrocza. Powyżej i poniżej elewacje wieżowe zdobione są różnego typu blendami oraz gzymsami kordonowymi i tynkowanymi fryzami. Do północnej ściany prezbiterium dostawiona jest prostokątna zakrystia i niewielka kruchta. Druga kruchta przylega od południa do korpusu.

Nawa główna przykryta jest dwuspadowym dachem, nad nawami bocznymi –dachy pulpitowe, wszystkie pokryte dachówką ceramiczną. Wschodni szczyt korpusu zdobiony jest ostrołukowymi, tynkowanymi blendami i sterczynami. W narożnik między nawą południową a prezbiterium wbudowano kaplicę grobową rodu Działyńskich z marmurowym nagrobkiem Mikołaja Działyńskiego (ok. 1540-1604). Na uwagę zasługuje fragment elewacji południowej pomiędzy kruchtą a kaplicą z dekoracją sgraffitową z początku XVII wieku, imitującą ornamenty okuciowe i kamienne boniowanie. Sklepienie nawy głównej – gwiaździste, nad nawami bocznymi – żebrowe, a w prezbiterium – pozorne kolebkowe. Wnętrze kościoła zdobią polichromie, z których najstarsze – gotyckie znajdują się w prezbiterium, nad łukiem tęczowym i pod chórem muzycznym. Do najstarszego wyposażenia należą gotyckie rzeźby: drewniana rzeźba Dźwiganie Krzyża z ok. 1420-30 roku oraz kamienna Pieta z początku XV wieku. Z uwagi na wysoki poziom artystyczny, na uwagę zasługuje umieszczona w ścianie nawy bocznej mosiężna płyta nagrobna bratiańskiego wójta – jednego z najwcześniejszych donatorów świątyni – Kunona von Liebensteina.

Wnętrze kościoła zdobi kilkanaście ołtarzy z XVII i XVIII wieku ufundowanych przez przedstawicieli rodu Działyńskich i ks. proboszcza Jana Ewertowskiego. W trójkondygnacyjnym ołtarzu głównym znajduje się cudowna figura Matki Boskiej Łąkowskiej pochodząca ze spalonego w XIX wieku klasztoru w Łąkach Bratiańskich. W świetle łuku tęczowego umieszczono w 1713 roku łuk triumfalny z rzeźbioną sceną ukrzyżowania. Na początku XVII wieku, na zachodniej ścianie szczytowej umieszczono chór z prospektem organowym, a przy jednym z filarów nawy głównej ośmioboczną ambonę. Na ścianach nawy głównej liczne XVII-wieczne malowidła o tematyce religijnej. Wyjątek stanowi pochodząca z 1642 roku scena zakończonego niepowodzeniem oblężenia Nowego Miasta Lubawskiego przez Lisowczyków. Do wyjątkowych elementów kościelnego wyposażenia należy również chorągiew nagrobna Jana Pawła Działyńskiego wyeksponowana obecnie w sąsiadującym z kościołem Muzeum im. Działyńskich.

Oprac. Hanna Mackiewicz, OT NID w Olsztynie, 05.02.2026 r.