Szlak Polichromii Brzeskich
Narodowy Instytut Dziedzictwa en

wycieczka użytkownika Joanna Banik

Szlak Polichromii Brzeskich

10

jeden dzień

opolskie

6 polichromii średniowiecznych można oglądać we wnętrzach kościołów w: Brzegu (św. Mikołaja), Krzyżowicach, Małujowicach, Obórkach, Pogorzeli i Strzelnikach. Aż 11 tych cennych zabytków, wymaga ogromnych nakładów środków finansowych, aby wydobyć je spod tynków, tudzież zbadać, czy rzeczywiście tam się znajdują. W kościołach w Młodoszowicach, Starym Grodkowie i Zielęcicach, podczas prowadzonych bez nadzoru specjalistów remontów świątyń, doszło do zniszczenia malowideł. 
W 1998 r. ośrodek PTTK w porozumieniu z władzami lokalnymi zdając sobie sprawę z ogromnych walorów turystycznych brzeskich kościółków gotyckich, wyznaczył specjalny szlak turystyczny o długości ponad 50 km po najciekawszych zabytkach, zwany Szlakiem Polichromii Brzeskich. Prowadzi on przez: Brzeg, Brzezinę, Zielęcice, Małujowice, Łukowice Brzeskie, Bierzów, Przylesie, Obórki, Krzyżowice, Pogorzelę, Łosiów, Strzelniki i Kruszynę. Szlak ten można pokonać samochodem, autobusem lub rowerem. 
Polichromie zdobiące kościoły w Brzegu, Małujowicach, Strzelnikach, Krzyżowicach i Pogorzeli to jedne z najcenniejszych dzieł sztuki śląskiej. Jedynym zidentyfikowanym spośród twórców malowideł w brzeskich kościołach jest artysta określany mianem Mistrza Brzeskich Pokłonów Trzech Króli albo Mistrza z Brzegu. Ten znakomity twórca w kilku kościołach pozostawił po sobie wspaniałe przykłady średniowiecznego malarstwa ściennego, a powtarzająca się, charakterystyczna scena Pokłonu Trzech Króli posłużyła do identyfikacji dzieł malarza. Prawdopodobnie przybył on na Śląsk wraz z dworem księcia legnicko-brzeskiego Ludwika II. Mistrz w swej twórczości stosował nowy sposób ekspresji – nową symbolikę i perspektywę. Szybko też znalazł naśladowców, zdolnych i utalentowanych twórców lokalnych, z których badaczom udało się zidentyfikować jednego, określanego mianem Naśladowcy Mistrza z Brzegu. Po przejęciu kościołów przez protestantów (1 połowa XVI w.) polichromie zabielono, gdyż nie pasowały do estetyki i liturgii ewangelickiej. Odkryto je dopiero w ubiegłym wieku podczas kolejnych remontów świątyń. 

 

Zamek Piastów Śląskich
Brzeg

godzina

Siedziba Piastów Śląskich w Brzegu jest jednym z ważniejszych zamków renesansowych Europy Środkowo-Wschodniej. Jej dziedziniec ze ściętymi narożnikami i krużgankami stanowi nawiązanie do sztuki lombardzkiej, zaś dekoracja rzeźbiarska bramy wjazdowej obrazująca ciągłość dynastii piastowskiej od Piasta Kołodzieja poprzez Mieszka I aż do Fryderyka II i Jerzego II będąca niejako pomnikiem rodu - powtórzona została na mniejszą skalę np. w dekoracji zamku w Oleśnicy. 

Historia

Pierwszy dwór wzmiankowany był już w 1235 roku. Był to prawdopodobnie obiekt drewniany usytuowany pomiędzy bramami miejskimi: Wrocławską i Zamkową, otoczony fosą i połączony z miejskimi fortyfikacjami. Kolejne przebudowy miały miejsce w okresie panowania Bolka I, Bolka III, Ludwika I zwanego Sprawiedliwym oraz najważniejsza zapoczątkowana przez Fryderyka II, a kontynuowana przez jego syna Jerzego II, w trakcie której gotycką warownię przekształcono w jedną z najokazalszych rezydencji renesansowych tej części Europy.

W 1675 roku zamek wraz z całym księstwem przeszedł w ręce austriackie. W 1682 przejęli go Habsburgowie przeznaczając na czasowe rezydencje książąt. Część zamku adaptowana została na biura. W 1741 roku podczas bombardowania miasta zamek został zniszczony, a ocalałe pozostałości budowli zamkowych po remoncie (prezbiterium kaplicy, parter skrzydła wschodniego i część krużganków oraz fasada budynku bramnego) adaptowano na potrzeby magazynów prowiantowych twierdzy pruskiej. W latach 1744-46 wzniesiono nowy budynek na miejscu skrzydła pn.-zach., a w 1801 w trakcie pożaru zniszczone zostało skrzydło pd.-zach. Po pożarze zamek odbudowano wg projektu Konrada Kirschsteina (obniżono skrzydła o dwie kondygnacje i dobudowano budynek w miejscu kurtyny północnej.).

W latach 20. XX wieku, po wykwaterowaniu wojska i przejęciu zamku przez władze miejskie, skrzydło pn.-wsch. zostało adaptowane na muzeum. Podjęte w 1935 roku prace inwentaryzacyjno-konserwatorskie zostały przerwane przez działania wojenne. Po zakończeniu wojny odbudowano dachy (1947-49), a w latach 60. XX w. ponownie przystąpiono do prac badawczych i konserwatorskich. Przeprowadzono zasadniczą rekonstrukcję zespołu zamkowego oraz odtworzono krużganki.

Opis

Zamek znajduje się w północno-zachodniej części starego miasta. W jego pobliżu znajdują się: na wschód kościół pw. Podwyższenia Krzyża Świętego, na południe kaplica św. Jadwigi a na północ park nad Odrą. Przy północno-wschodniej i południowo wschodniej ścianie zamku, w obrębie dawnych fortyfikacji, znajdują się ogrody inspirowane renesansem włoskim, założone w latach 90 XX w., na miejscu niezachowanych ogrodów z XVI w.

W XIV wieku zamek był założeniem czteroskrzydłowym z wewnętrznym trapezoidalnym dziedzińcem i czworoboczną wieżą Lwów w narożniku pd.-zach. Obecnie jest to założenie trójskrzydłowe od strony północno-zachodniej zamknięte murem parawanowym. Od południa znajduje się budynek bramny zryzalitowany w stosunku do fasady, w narożniku pd.-zach. wieża Lwów oraz stanowiące zakończenie skrzydeł pn.-zach. i pd.-zach czworoboczne wieże. Poszczególne boki zamku założone są na planie prostokątów z jednotraktową dyspozycją wnętrz. Podpiwniczone, wsch. i pd. trójkondygnacyjne, zach. pięciokondygnacyjne, skrzydła nakryte zostały dachami siodłowymi. Budynek bramny pierwotnie zwieńczony sześcioboczną wieżą belwederową, obecnie nakryty jest tarasem.

Zewnętrzne elewacje zamku są gładko otynkowane z nieregularnym rytmem zasadniczo prostokątnych otworów okiennych w piaskowcowych opaskach. Znaczącym akcentem jest, wykonana w latach 1550-54, rozbudowana dekoracja fasady trójkondygnacyjnego budynku bramnego. Oblicowana piaskowcem fasada w przyziemiu dwuosiowa z osiami wyznaczonymi arkadami wjazdu i wejścia, powyżej jest trójosiowa z prostokątnymi otworami okiennymi. Rzeźby i płaskorzeźby na niej umieszczone stanowią wywód genealogiczny Piastów i są swoistym pomnikiem świetności rodu.

Elewacje wewnętrzne od strony dziedzińca artykułowane są trójkondygnacyjnymi krużgankami zrekonstruowanymi na podstawie zachowanych fragmentów. Krużganki w kondygnacji I i II są arkadowe, w III kolumnowe, z zewnętrznymi klatkami schodowymi w narożach. Na uwagę zwraca również bogata dekoracja kamieniarska portali (półkolistych w prostokątnych obramieniach) i obramień okiennych.

Zabytek dostępny. W zamku mieści się siedziba Muzeum Piastów Śląskich, które „jako jedyna instytucja w Polsce zajmuje się statutowo całością problematyki Piastów Śląskich oraz tradycjami piastowskimi na historycznym obszarze Ziemi Śląskiej”. zamek.brzeg.pl/

Oprac. Aleksandra Ziółkowska, OT NID w Opolu, 25.05.2016 r.

Bibliografia

  • Katalog zabytków sztuki w Polsce, t. VII: Województwo opolskie, z. 1: Powiat brzeski, red. T. Chrzanowski, M. Kornecki, Warszawa 1961, s. 13-22.
  • Zabytki sztuki w Polsce. Śląsk, Warszawa 2006, s. 156-159.
  • T. Torbus, Od Brzegu przez Güstrow do Szwecji. Komaskowie z rodziny Parrów i ich wpływ na rozwój architektury renesansowej w środkowej i północnej Europie [w:] Po obu stronach Bałtyku. Wzajemne relacje między Skandynawią a Europą Środkową, Wrocław 2006
  • M. Jagiełło, W. Brzezowski, Ogrody na Śląsku, t. 1, Wrocław 2014
  • strona internetowa muzeum http://zamek.brzeg.pl/ (25.05.2016 r.)

czas dojazdu do następnego obiektu

10 min.

kościół parafialny pw. św. Jakuba Apostoła
Małujowice

godzina

Kościół wyróżnia się na tle innych kościołów wiejskich fundowanych z okolicy Brzegu. Podziw budzi skala założenia, wysoki poziom warsztatu budowalanego i artystycznego. Piękno polichomii gotyckich powstałych od końca XIV w. do 1483 r., które wypełnają wnętrze światyni zapiera dech w piersiach. Czyni to kościół w Małujowicach najcenniejszym i najpiękniejszym obiektem na popularnym Szlaku Polichromii Brzeskich.

Historia

Budowlę wzniesiono w XIII wieku. Można przypuszczać, że pierwszym fundatorem kościoła był książę wrocławski Henryk III, a zaplanowaną z rozmachem budowę przerwała rebelia możnych z 1266 r. oraz śmierć księcia. Jak wynika z ustaleń badaczy, do 1266 r. zbudowano prezbiterium i zakrystię – z tego okresu pochodzą maswerki oraz sklepienie krzyżowo-żebrowe z kamiennym detalem. Nawa powstała w latach 1270-1290, a późnym średniowieczu wzniesiono wieżę, kruchtę południową i portal przed głównym wejściem do świątyni. Ostatecznie bryła kościoła ukształtowała się w XV wieku. W latach 1309-1534 kościół należał do wrocławskich dominikanek. W latach 1534-1945 był własnością gminy ewangelickiej. W latach 1865-1870 pod nadzorem pierwszego pruskego konserwatora zabytków Ferdynanda von Quasta prowadzono w kościele szeroko zakrojone prace restauratorskie. Główny nacisk położono na rekonstrukcję polichromii, jednak prace dotyczyły także innych elementów wyposażenia, głównie kamiennego detalu. I tak – przekuto w granicie, z zachowaniem pierwotnej formy większość maswerków nawy (za wyjątkiem zamurowanego okna w ścianie południowej), zrekonstruowano także portal południowy, częściowo – górne części ościeży powyżej linii przewiązek baldachimowych w portalu zachodnim. Wszystkie okna w kościele były do 1870 r. szklone małymi, okrągłymi lub sześciobocznymi gomółkami, z których kilka przekazano do wrocławskiego muzeum. Witraże w prezbiterium zaprojektował Ferdynand von Quast, a wykonał autorem pozostałych jest Schmidt z Brzegu.

Opis

Kościół położony jest w środkowej części wsi, która w dużej mierze zachowała swój tradycyjny układ i zabudowę. Stanowi dominantę w otaczającym krajobrazie. Otoczony jest XV-wiecznym, kamiennym murem, przy którym od strony nawy znajduje się częściowo uszkodzony średniowieczny krzyż pokutny.

Świątynia jest orientowana, jednonawowa z prostokątnym, niższym prezbiterium i wieżą osadzoną nad zachodnią częścią nawy. Do prezbiterium od północy przylega niewielka, prostokątna zakrystia, do nawy od zachodu dostawiony jest portyk, a od południa – jednokondygnacyjna kruchta na rzucie zbliżonym do kwadratu. Nawa, prezbiterium i kruchty kościoła kryte są dachami dwuspadowymi, zakrystia – daszkiem pulpitowym. Wieżę wieńczy wysoki ośmioboczny ostrosłup murowany z cegieł i obity blachą. Kościół wzniesiony jest z cegieł, na kamiennej podmurówce, w wątkach wendyjskim i gotyckim (w górnej partii wieży i kruchtach). Budowla kryta blachą za wyjątkiem zakrystii krytej dachówką karpiówką kładzioną w koronkę.

Wewnętrzne ściany kościoła, od wysokości ok. 2 m nad posadzką po strop oraz częściowo – na ścianach szczytowych nawy ponad stropem - pokryte są gotyckimi polichromiami, wykonywanymi od końca XIV w. do ok. 1483 r. w kolejnych trzech fazach. Najstarszymi fragmentami są malowidła zachowane ponad stropem – wykonane w 4. ćwierci XIV w. (1370-1380?) przedstawiające Pokłon Trzech Króli i Zwiastowanie Pasterzom (na szczycie wschodnim) oraz Adam i Ewa, Stworzenie Ewy, Grzech Pierworodny, Wygnanie z Raju, Bóg Ojciec z aniołami (?) (na szczycie zachodnim). Postaci kształtowane są przy użyciu światłocienia, bez stosowania konturu, a przedstawienia pozbawione są głębi. Malowidła na ścianach prezbiterium powstały prawdopodobnie w 1. połowie XV w. i pokrywają całą powierzchnię ścian. Na ścianie północnej znajdują się: Drzewo Jessego, Adoracja Dzieciątka, Pokłon Trzech Króli oraz Zwiastowanie Pasterzom; na ścianie wschodniej Mater Misericordiae i Chrystus ukrzyżowany przez cnoty oraz dwaj prorocy; na ścianie południowej Wniebowzięcie, Ofiarowanie w świątyni i Dwunastoletni Jezus w świątyni, w górnej części – Elizeusz i Habakuk (?). Dekoracja nawy powstała przed 1483 r. i obejmuje sceny ze Starego Testamentu (na ścianie południowej), Nowego Testamentu (na ścianie północnej) oraz przedstawienie Sądu Ostatecznego (na ścianie wschodniej – tęczowej). 95 przedstawień w prostokątnych lub zamkniętych półkoliście polach rozmieszczono w pięciu poziomych pasach na ścianach południowej i północnej, a trzech – w części chórowej. Wolną przestrzeń między scenami testamentowymi wypełnia ornament roślinny. Co ciekawe, w małujowickim kościele ok. 640 desek stropu pokryto wzorami roślinnymi, zwierzęcymi, geometrycznymi i heraldycznymi.

Kościół jest bogato wyposażony w detal architektoniczny, w większości kamienny. Najcenniejszy jest reprezentacyjny portal zachodni (główny) z początku XIV w., wykonany z poziomo ułożonych bloków piaskowca, zamknięty ostrym łukiem, o szeroko rozglifionych, drobno profilowanych ościeżach z kolumienkami poprzedzielanymi pionowymi pasami wirujących rozet i muszli. W około 2/3 wysokości kolumienek znajdują się maswerkowe baldachimy z dekoracją roślinną, dwa analogiczne – przy podstawie tympanonu wypełnionego płaskorzeźbą przedstawiającą Koronację Matki Bożej, Pokłon Trzech Króli i Nawiedzenie. We wnętrzu światyni zachowało się również historyczne wyposażenie, w tym m.in.: gotycka chrzelnica, późnogotyckie tabernakulum, późnobarokowy ołtarz główny, renesansowa ambona, chór muzyczny z 1717 r., a także ława kolatorska z 1779 roku.

Obiekt dostępny dla zwiedzających.

Oprac. Joanna Banik, OT NID w Opolu, 29.05.2018 r.

Bibliografia

  • C. Grünhagen, Regestem zur Schlesichen Geschichte. Codex diplomaticus Silesiae, Breslau 1884, nr 2089;
  • Badania technologii i technik malowideł ściennych z XIII i XIV r. w kościele parafialnym w Małujowicach, prom. prof. J. E. Dutkiewicz, Kraków 1961;
  • R. Dubiel-Białas, Program prac konserwatorskich wraz z kosztorysem dla gotyckich polichromii z kościoła parafialnego p.w. sw. Jakuba Apostoła w Małujowicach, gm. Skarbimierz”, Ustroń, 2008;
  • A. Karłowska, Malowidła ścienne z XIV wieku w Małujowicach koło Brzegu, Zeszyty naukowe Uniwersytetu im. A. Mickiewicza w Poznaniu, Historia Sztuki nr 3, Poznań 1961;
  • A. Karłowska – Kamzowa, Gotyckie malarstwo ścienne na Śląsku, Rocznik Sztuki Śląskiej, III, 1965, s. 27-93;
  • Brzeskie malarstwo ścienne, Opolski Rocznik Muzealny, z. VI, 1975; Średniowieczne polichromie ścienne na Śląsku Opolskim, Opole 1976;
  • Malarstwo śląskie 1250-1450, Wrocław 1979,  Śląsk [w:] Gotyckie malarstwo ścienne w Polsce, red. A. Karłowska – Kamzowa, Poznań 1984;
  • Malarstwo ścienne na Śląsku [w:] Malarstwo gotyckie w Polsce, red. A. Labuda, K. Secomska, Warszawa 2004;
  • T. Chrzanowski, M. Kornecki, Sztuka Śląska Opolskiego, 1974;
  • Wernher F.B., Silesia in Compendio seu Topographia das ist Praesentatio und Beschreibung des Herzogthums Schlesiens [...] Pars I, ok. 1763 [t. 2], zbiory BUWr;
  • T. Kozaczewski, Wiejskie kościoły parafialne XIII wieku na Śląsku (miejscowości H-O), Prace Naukowe Instytutu Historii Architektury, Sztuki i Techniki Politechniki Wrocławskiej, Wrocław 1994;
  • H. Kozaczewska – Golasz, Nie zrealizowane założenie krzyżowe kościoła w Małujowicach, Kwartalnik Architektury i Urbanistyki, T. XXI, R. 1976, Z. 2. s. 169-186. 

czas dojazdu do następnego obiektu

4 min.

Kościół pw. św. Trójcy
Łukowice Brzeskie

30 minut

Dawny kościół ewangelicki w Łukowicach Brzeskich jest świątynią z gotycko-renesansowym detalem architektonicznym i fragmentarycznie zachowanym gotyckim wystrojem malarskim.

Historia

Kościół w Łukowicach Brzeskich wzmiankowany był już w poł. XIV wieku. Wraz z nadejściem protestantyzmu świątynia została przejęta przez ewangelików, a patronat nad nią objęło kolegium w Brzegu. W 1581 roku z fundacji księcia Jerzy II Brzeskiego został zbudowany obecny kościół. W 1 ćw. XVIII wieku dobudowana została wieża, a w 1900 roku odnowiono wnętrze. Został zniszczony podczas działań wojennych i do końca lat 60-tych stał niezabezpieczony. W 1974 roku został odbudowany i został przekazany Parafii Rzymskokatolickiej w Owczarach i od tego czasu pełni funkcje kościoła filialnego.

Opis

Kościół położony jest w północnej części miejscowości na działce kształtem zbliżonej do prostokąta. Otoczony jest XVI-wiecznym ogrodzeniem murowanym z kamienia, z trzema bramkami (dwiema renesansowymi z ozdobnymi zwieńczeniami i jedną barokową) oraz lipami. Świątynia jest orientowana, murowana z kamienia i cegły. Zbudowana została na planie prostokąta z czworoboczną wieżą od zachodu na osi kościoła i prostokątną zakrystią od północy. Po stronie południowej, dobudowana została kruchta. Gładko otynkowane elewacje kościoła artykułowane są schodkowymi skarpami i ostrołukowo zamkniętymi otworami okiennymi (wysokimi i wąskimi w nawie, zaś w elewacji wschodniej znajdującymi się na jej osi w dwóch poziomach). Wieża kościoła podzielona jest gzymsami na cztery kondygnacje. Na osi dolnej kondygnacji znajduję się otwór wejściowy zamknięty łukiem pełnym, nad którym znajduje się falisty odcinek gzymsu. Otwory okienne zamknięte są półkoliście i ujęte opaskami z kluczem. Ostatnia kondygnacja wieży zwieńczona jest gzymsem koronującym i nakryta hełmem z latarnią. Kościół nakryty jest dachem siodłowymi z połacią dachową przechodzącą nad zakrystię. Kruchta nakryta jest daszkiem dwuspadowym o linii kalenicy prostopadłej do dachu świątyni. Od wewnątrz prezbiterium zamknięte jest trójbocznie, a kościół pod koniec XVI wieku został nakryty sklepieniem krzyżowo-żebrowym z zebrami spływającymi na lizeny. Z pierwotnego wystroju wnętrza zachował się kamienny portal do zakrystii zamknięty ściętym trójliściem (1581), kamienna płyta nagrobna z 1635 roku oraz widoczne na ścianie północnej fragmenty późnogotyckiej polichromii z zacheuszkiem. Ponadto w kościele znajduje się neogotycki ołtarz główny.

Zabytek dostępny. Podlega parafii w Owczarach

Oprac. Aleksandra Ziółkowska, OT NID w Opolu, 12.05.2015 r.

 

Bibliografia

  • Katalog zabytków sztuki w Polsce, t. VII: Województwo opolskie, z. 1: Powiat brzeski,
    red. T. Chrzanowski, M. Kornecki, Warszawa 1961, s. 58-59.
  • Lutsch H., Verzeichnis der Kunstdenkmäler der Provinz Schlesien, t. 2: Die Landkreise des Reg. Bezirks Breslau, Breslau 1889, s. 350.
  • Karta ewidencyjna zabytku architektury - kościół filialny pw. św. Trójcy - poewangelicki w Łukowicach Brzeskich, oprac. Dariusz Stoces, Arch. WUOZ w Opolu, 2008

czas dojazdu do następnego obiektu

13 min.

Kościół par., ob. fil. pw. Wniebowzięcia NMP
Krzyżowice

30 minut

Kościół w Krzyżowicach należy do grupy ok. 20 kościołów w okolicach Brzegu z zachowanymi polichromiami. Należy do utworzonego w 1997 r. Szlaku Polichromii Brzeskich. Autorstwo malowideł przypisuje się nieznanemu z imienia Mistrzowi Brzeskich Pokłonów Trzech Króli. Fundatorami kościoła byli przedstawiciele zasłużonego rodu z Pogorzeli (v. Pogarell). Obecna budowla jest wynikiem rozbudowy gotyckiego ceglanego prezbiterium o nowożytną nawę w konstrukcji szkieletowej - jest to jeden z najstarszych zachowanych przykładów jej zastosowania w tym regionie. Ponadto w kościele możemy podziwiać fragmentarycznie zachowane dzieła nowożytnego rzemiosła artystycznego, charakterystyczną chrzcielnicę, tzw. anioła chrzcielnego, barokowe organy Johanna Gottfrieda Wilhelma Schefflera (autora instrumentów m.in. w zamkowym kościele w Brzegu, w niedalekich Gierszowicach oraz we wrocławskim kościele Opatrzności Bożej), czy witraże z pracowni Adolpha Seilera (w której powstały witraże wielu dolnośląskich kościołów).

Historia

W 1376 r. pojawiły się pierwsze wzmianki o kaplicy w Krzyżowicach. W 2 poł. XV w. ród v. Pogarell rozpoczął budowę murowanej świątyni. Przypuszczalnie z przyczyn ekonomicznych przerwano ją po wzniesieniu prezbiterium - które jednak mogło już służyć celom sakralnym. Malowidła w jego wnętrzu wykonał ok. 1418-1428 r. artysta zw. Mistrzem Brzeskich Pokłonów Trzech Króli. W 1534 r. kościół stał się świątynią protestancką. Na potrzeby nowej konfesji malowidła zostały wówczas zamalowane. Szkieletowa nawa wraz z wieżą powstały w 1580 r. z fundacji Georga v. Kittlitz. Kościół był wielokrotnie remontowany (m.in. w 1695/1696, 1722, 1761, 1777, 1830), w związku z pracami prowadzonymi w l. 1906-1907 rodzina v. Pfeil zamówiła witraże w znanej wrocławskiej pracowni Adolpha Seilera. Aż do końca II wojny światowej kościół należał do zboru ewangelickiego. W 1957 r. został włączony jako filia do utworzonej wówczas parafii w Pogorzeli. W 1963 r. odsłonięto ukryte przez 400 lat pod tynkiem malowidła w prezbiterium. Również w l. 60. przeprowadzono renowację witraży.

Opis

Kościół znajduje się w zachodniej części wsi, po płn. stronie drogi prowadzącej do Obórek. Do skierowanego na wschód, murowanego z cegły w wątku gotyckim i oszkarpowanego prezbiterium z zakrystią od północy, dostawiona jest nieco szersza nawa w konstrukcji szkieletowej wypełnionej cegłą. Do niej od zachodu przylega słupowa, oszalowana wieża. Siodłowe dachy kryte są gontem. Od południa znajduje się, dostępna z zewnątrz, kaplica pogrzebowa. Wewnątrz widoczne są ślady świadczące o zmianach planów budowlanych w trakcie ich realizacji, np. miejsce na sklepienia, które ostatecznie nie powstały. Z 2-kondygnacyjnych empor, biegnących początkowo przy zachodniej i północnej ścianie nawy, istniejących jeszcze przed II wojną światową, pozostały tylko te zachodnie. Ich górna galeria jest nieco cofnięta w stosunku do dolnej, na której znajdują się organy, dzieło brzeskiego organmistrza J.G.W. Schefflera (1778). Na ścianach prezbiterium częściowo zachowała się gotycka polichromia. W malowanych ramach przedstawione są: Pokłon Trzech Króli (ściana północna), Ukrzyżowanie na Drzewie Życia wraz z Męczeństwem św. Achacjusza Meliteńskiego i Dziesięciu Tysięcy Legionistów, przy sakramentarium anioły i Veraikon, oraz Vir Dolorum (ściana południowa). W nawie widoczna jest drewniana konstrukcja szkieletowa ścian. Część d. wyposażenia jest rozczłonkowana i pozbawiona pierwotnego kontekstu: kosz polichromowanej ambony (1614) z przedstawieniami ewangelistów służy jako mównica, a bariera jej schodów, z namalowanymi św. św. Piotrem i Pawłem, została powieszona na ścianie, zwieńczenie manierystycznego ołtarza głównego, z malarską sceną Ukrzyżowania, znajduje się w przedsionku nad drzwiami. Interesująca drewniana barokowa chrzcielnica (1724) w postaci anioła z rozpostartymi skrzydłami, trzymającego muszlę, umieszczona jest wtórnie na ścianie. Pierwotnie nad aniołem unosiła się Gołębica Ducha Św. W kościele znajduje się również ośmioboczna chrzcielnica z piaskowca (XVI w.). Na stallach widnieje data „1578”. Bariery empor i chóru również mogą pochodzić z tego czasu. Okna witrażowe w prezbiterium pochodzą ze znanej pracowni witrażowej (1907).

Kościół jest użytkowany, dostępny. Należy do Parafii Najświętszego Serca Pana Jezusa w Pogorzeli.

Oprac. Joanna Szot, OT NID w Opolu, 1.10.2014 r.

 

Bibliografia

  • Banik J., Działalność fundacyjna Panów z Pogorzeli na Śląsku w XIII i XIV w. Fundacje kościelne (Monument), Warszawa 2009.
  • Kalbarczyk-Klak E., Szot J., Ewangelickie kościoły szkieletowe w województwie opolskim. Wstęp do badań, [w:] Architektura ryglowa - wspólne dziedzictwo. ANTIKON 2007. VIII Polsko-Niemiecka Konferencja, Szczecin 2008, s. 225-245.
  • Krzyżowice, kościół fil. pw. Wniebowzięcia NMP. Karta ewidencyjna zabytków architektury i budownictwa, oprac. W Żurakowski, mps, Arch. WUOZ w Opolu.
  • Katalog zabytków sztuki w Polsce, t. VII: Województwo opolskie, red. T. Chrzanowski, M. Kornecki, z. 1: Powiat brzeski, inwent. T. Chrzanowski, M. Kornecki, M. Zlat, Warszawa 1961.
  • Lutsch H., Verzeichnis der Kunstdenkmäler der Provinz Schlesien, Bd. 2: Die Kunstdenkmäler des Reg.-Bezirks Breslau, Breslau 1889.
  • Ławicka M., Zapomniana pracownia. Wrocławski Instytut Witrażowy Adolpha Seilera (1846-1945), Wrocław 2002.
  • Malarstwo gotyckie w Polsce (Dzieje Sztuki Polskiej, t. II., cz. 3), red. S. Labuda, K. Secomska, Warszawa 2004.
  • Zabytki sztuki w Polsce. Śląsk, oprac. zbior., Warszawa 2006.

czas dojazdu do następnego obiektu

3 min.

Kościół ewangelicki, ob. polskokatolicki parafialny pw. św.św. Ap. Piotra i Pawła
Obórki

30 minut

Kościół o ciekawej historii budowlanej, z elementami poprzedniej, gotyckiej świątyni. Strop zdobiony jest późnorenesansową, sygnowaną polichromią.

Historia

Kościół w tym miejscu istniał już w 1 poł. XIV w. Po przejęciu kościoła w 1534 r. protestanci zastąpili go nowym. Powstał on w kilku zasadniczych etapach. Przypuszczalnie w XVI w. do murowanej zakrystii pozostałej z gotyckiego kościoła dostawiono drewniane prezbiterium i nawę, a następnie wieżę (1755, data na sygnaturce i na jednym z elementów konstrukcji). Płd. kruchta została dobudowana jeszcze później. W 1685 r., podczas prac z inicjatywy Carla Christopha v. Mincowietz u. Schoenfeld wykonano m.in. polichromię na stropie. Kościół służył protestantom aż do 1945 r. (w tym w l. 1730-1819 jako samodzielna parafia), kiedy przejął go Kościół rzymskokatolicki. W 1967 r. utworzono tu polskokatolicką parafię pw. Narodzenia NMP.

Opis

Kościół znajduje się we wschodniej części wsi o układzie ulicowym. Otoczony jest niewielkim cmentarzem i ogrodzony murem - częściowo średniowiecznym, z kamienia polnego, częściowo ceglanym. Obecny kształt kościoła jest wynikiem jego stopniowej rozbudowy. Do nawy w konstrukcji wieńcowej od wsch. przylega węższe prezbiterium w konstrukcji przysłupowej (do wieńcowych ścian pokrytych polepą od płd. przylega dodatkowa, szkieletowa konstrukcja); po jego płn. stronie jest zakrystia murowana z cegły (układ cegieł i detale w stylu gotyckim), otynkowana. Szkieletowa wieża (1775) jest oszalowana i zwieńczona hełmem. Szkieletowa kruchta, o konstrukcji ścian wypełnionej cegłą, jest późniejsza. Dwuspadowe dachy oraz hełm wieży kryte są gontem. W kościele widoczne są liczne ślady napraw i przekształceń. Ściany wewnątrz są pobielone. Jedynie na płn. ścianie prezbiterium, wokół wejścia do zakrystii odsłonięte są fragmenty ornamentalnej polichromii. Kształt otworu drzwiowego oraz drzwi do zakrystii (z okuciami i zamkiem) mają charakter gotycki. Strop nad nawą i prezbiterium pokryty jest polichromią: malowane ramy wypełnia dekoracja florystyczna i motyw plecionki, na stropie znajdziemy również inskrypcje fundacyjne (1685). Z dawnego wyposażenia zachowały się kamienna chrzcielnica z XVI w. i drewniana polichromowana ambona z 3 ćw. XVII w. Brak natomiast drewnianej empory w płd. części nawy, którazostała zdemontowana prawdopodobnie po II wojnie światowej.

Kościół jest użytkowany, dostępny; należy do parafii pw. Narodzenia NMP w Obórkach.

Oprac. Joanna Szot, OT NID w Opolu, 1.10.2014 r.

Bibliografia

  • Katalog zabytków sztuki w Polsce, t. VII: Województwo opolskie, z. 1: Powiat brzeski, inwent. T. Chrzanowski, M. Kornecki, M. Zlat, Warszawa 1961.

czas dojazdu do następnego obiektu

10 min.

Kościół pw. Matki Boskiej Szkaplerznej (dawniej św. Michała)
Gierszowice

15 minut

Zbudowany na początku XIV wieku kościół w Gierszowicach posiada niemal nieprzekształconą, gotycką bryłę wraz z zachowanym detalem architektonicznym.

Historia

Kościół w Gierszowicach zbudowany został w 3 ćw. XIII wieku prawdopodobnie z fundacji ówczesnych właścicieli wsi, którymi byli Panowie z Pogorzeli. Pierwotnie nosił wezwanie św. Michała. W XV wieku świątynia otoczona została kamiennym murkiem ze skarpami, a jej nawa udekorowana została sgraffitowym fryzem o motywach maswerkowych. Od 1534 do 1945 r. kościół pozostawał w rękach protestantów; obecnie jest świątynią filialną dla parafii w Krzyżowicach. W latach 60 i 70-tych usunięto barokowe wyposażenie oraz empory obiegające prezbiterium. Zdemontowany został chór muzyczny i ławki kościelne.

Opis

Kościół w Gierszowicach znajduje się w centrum miejscowości. Otoczony jest kamiennym murkiem ze skarpami i ceglanymi bramkami od wschodu, południa i od północnego zachodu. Jest to świątynia orientowana, murowana z cegły, oskarpowana, z prostokątną nawą z wtopioną w nią czworoboczną wieżą oraz znajdującą się od strony południowej kruchtą. Prezbiterium zbudowane zostało na planie prostokąta. Zamknięte jest ścianą prostą. Do niego od południa dobudowana została zakrystia. Nawa kościoła jest nieznacznie szersza od prezbiterium. Nawa, prezbiterium oraz kruchta nakryte są dachami siodłowymi; zakrystia nakryta jest daszkiem pulpitowym.Elewacje kościoła są nietynkowane, z zachowanym wąskim pasem dekoracji sgraffitowej pod okapem nawy i fryzem z cegieł w prezbiterium. Artykułowane są ostrołukowymi otworami okiennymi, obustronnie rozglifionymi. Elewacja zachodnia przedzielona jest skarpami: dwoma zewnętrznymi i dwoma wewnętrznymi, które w wyższej partii przechodzą w lizeny. W zwieńczeniu wieży, w jej elewacjach bocznych znajdują się po trzy otwory okienne zamknięte odcinkowo; środkowy większy, flankowany dwoma mniejszymi. Elewacje wschodnia i zachodnia wieży zwieńczone są trójkątnymi szczytami.Prezbiterium nakryte jest sklepieniem krzyżowo-żebrowym, zaś nawa nakryta jest stropem płaskim, który pokryty był malowaną dekoracją szablonową analogiczną do dekoracji stropu kościoła w Małujowicach. Dekoracja ta została zniszczona lub zamalowana podczas prac w 1933 roku. We wnętrzu kościoła (w kruchcie) zachował się wczesnogotycki, kamienny portal o bogatym profilowaniu z żabkami w archiwolcie - obecnie zamalowany (imitacją wątku ceglanego).

Zabytek dostępny. Kościół podlega parafii w Krzyżowicach

Oprac. Aleksandra Ziółkowska, OT NID w Opolu, 2.06.2015 r.

 

Bibliografia

  • Katalog zabytków sztuki w Polsce, t. VII: Województwo opolskie, z. 6: Powiat brzeski, oprac. T. Chrzanowski, M. Kornecki, Warszawa 1961, s. 36-37.
  • Karta ewidencyjna zabytku architektury- kościół filialny pw. Matki Bożej Szkaplerznej w Gierszowicach, oprac. J. Banik, J. Szot, 2008, Arch. WUOZ w Opolu
  • http://www.dladziedzictwa.org/2012/01/15/gotycki-kosciol-w-gierszowicach/

czas dojazdu do następnego obiektu

5 min.

Kościół fil. pw. św. Antoniego (d. św. Wawrzyńca)
Strzelniki

30 minut

W kościele znajduje się jeden z najbardziej interesujących zespołów gotyckich malowideł ściennych, części którego autorem był nieznany z imienia XV-w. malarz zwany Mistrzem Brzeskich Pokłonów Trzech Króli, twórca polichromii m.in. w Pogorzeli i Krzyżowicach.

Historia

Kościół datuje się na kon. XIII w. W 1534 r. stał się kościołem ewangelickim (i pozostał nim do 1945). W 2 poł. XVII w. nawa została nadbudowana, a kalenica dachu obniżona. Następnie podwyższono także wieżę. Od poł. XIV do XVI w. wnętrza pokryto dekoracją malarską wykonaną w 4 etapach: ok. poł. XIV w. powstały malowidła w dolnej części wsch. ściany prezbiterium, ok. 1418-1428 malowidła górnej części tejże ściany, w 2 ćw. XV w. polichromie w nawie, a w 1 tercji XVI w. w kruchcie. W 2 poł. XVI w., przypuszczalnie w związku z przejęciem kościoła przez protestantów, malowidła zostały zatynkowane. Pierwszy fragment odsłonięto przed 1935 r. Kolejne stopniowo odkrywano i konserwowano w l. 1958-1978. Po II wojnie światowej kościół włączono do parafii św. Jana Chrzciciela w Łosiowie. Obecnie nosi wezwanie św. Antoniego.

Opis

Wczesnogotycki kościół otoczony jest ceglano-kamiennym murem. Zbudowany z cegły, oszkarpowany, składa się z nawy z kruchtą od południa., wyodrębnionego prezbiterium z płn. zakrystią, oraz wieży. Przykryty jest dwuspadowymi dachami (na elewacji wieży zachowany jest ślad dachu nawy sprzed przebudowy), wieża zwieńczona hełmem z latarnią. Dwuprzęsłowa nawa nakryta jest stropem, prezbiterium sklepione krzyżowo-żebrowo (na jednym ze wsporników znajdziemy słabo czytelną już maskę), zakrystia kolebkowo. Drzwi do zakrystii zachowały ozdobne okucia i datę 1658. Wnętrze: ściany i sklepienie prezbiterium pokrywają polichromie. Fragment najstarszych znajduje się w prezbiterium, wokół sakramentarium na ścianie wsch. – to częściowo zachowane 4 kwatery ze scenami: Arma Christi, Jezus w świątyni, Zesłanie Ducha Św. (?) i Przemienienie (?). Na tej samej ścianie znajduje się m.in. późniejsza scena Męczeństwa św. Wawrzyńca. Polichromie na ścianach płn. i płd. przedstawiają Pasję i Pokłon Trzech Króli. Na sklepieniu są przemalowane symbole ewangelistów. W nawie znajdziemy sceny pasyjne, starotestamentowe i z żywotów świętych.

Kościół jest użytkowany, dostępny.

Oprac. Joanna Szot, OT NID w Opolu, 1.12.2014 r.

Bibliografia

  • Banik J., Działalność fundacyjna Panów z Pogorzeli na Śląsku w XIII i XIV w. Fundacje kościelne (Monument), Warszawa 2009.
  • Karta ewidencyjna zabytku architektury i budownictwa, oprac. W. Żurakowski, bd., Archiwum WUOZ w Opolu.
  • Katalog zabytków sztuki w Polsce, t. VII: Województwo opolskie, red. T. Chrzanowski, M. Kornecki, z. 1: Powiat brzeski, inwent. T. Chrzanowski, M. Kornecki, M. Zlat, Warszawa 1961.
  • Lutsch H., Verzeichnis der Kunstdenkmäler der Provinz Schlesien, Bd. 2: Die Kunstdenkmäler des Landkreis Reg.-Bezirks Breslau, Breslau 1889.
  • Malarstwo gotyckie w Polsce (Dzieje Sztuki Polskiej, t. II., cz. 3), red. S. Labuda, K. Secomska, Warszawa 2004.
  • Zabytki sztuki w Polsce. Śląsk, oprac. zbior., Warszawa 2006.

czas dojazdu do następnego obiektu

3 min.

kościół parafialny pw. św. Jana Chrzciciela
Łosiów

30 minut

czas dojazdu do następnego obiektu

12 min.

kościół filialny pw. Matki Boskiej Różańcowej
Kruszyna

15 minut

czas dojazdu do następnego obiektu

12 min.

Kościół parafialny pw. św. Mikołaja
Brzeg

30 minut

Kościół św. Mikołaja w Brzegu jest jedną z największych gotyckich świątyń Opolszczyzny. Jego bardzo smukła nawa główna (stosunek wysokości do szerokości) jest jedną z cech typowych dla śląskiego gotyku redukcyjnego. Ponadto w kościele zachował się znaczący zbiór kamiennych epitafiów z różnych okresów.

Historia

Pierwsza wzmianka o kościele pochodzi z dokumentu z 1279 roku. W 1280 r. patronat nad kościołem objęli jezuici, wtedy też podjęto decyzję o budowie nowej świątyni. Umowę na budowę pięciu przęseł korpusu nawowego podpisano w roku 1370, a w kolejnych latach wykończono nawy boczne i nakryto je sklepieniami i dachem. Drugi etap, obejmujący postawienie nowego prezbiterium obejmował lata 1383-1389. Główne prace budowlane przy brzeskiej świątyni zakończono ok. 1417 roku. W kolejnych wiekach dobudowano kruchtę pn. (1420), kaplicę św. Anny (1506) oraz nadbudowano zakrystię (1625), a także wykonano polichromie (poł. XV w.). W XIX w. dokonano rozbudowy świątyni wg projektu Karla Luedecke, m.in. podwyższono wieże i dobudowano galerię.

W 1524 r. w kościele zostało wygłoszone pierwsze kazanie protestanckie. Od tego czasu, aż do roku 1945, świątynia pozostawała pod opieką ewangelików.

W 1945 r. kościół został ostrzelany. Zawaliły się górne partie wież oraz część sklepień naw, a podczas pożaru spłonęło wyposażenie. Z uwagi na zniszczenia obiekt przez kilka lat nie był użytkowany. W latach 1959-1966 odbudowano świątynię, a w 1970 r. przywrócono jej rangę kościoła parafialnego.

Opis

Kościół znajduje się w pd.-zach. części starego miasta na Placu Kościelnym, który otoczony jest ulicami Zakonnic (od zach.), Kościelną (od pn.), Polską (od wsch.) i Długą (od pd.).

Wzniesiony został jako trójnawowa, orientowana bazylika z trójbocznie zamkniętym prezbiterium i prosto zamkniętymi nawami bocznymi. Od strony pn. do korpusu, w jego środkowej części, dobudowana została czworoboczna kaplica św. Anny wraz z pomieszczeniem gospodarczym oraz czworoboczna kruchta. Od pd., kolejno od trzeciego przęsła wsch. dobudowane zostały dwupoziomowa zakrystia z salą rycerską na piętrze, trójbocznie zamknięte kaplice św. Barbary i św. Katarzyny oraz kruchta. Od zach. znajdują się dwie czterokondygnacyjne wieże połączone galerią.

Kościół jest murowany z cegły, na kamiennym cokole, częściowo oskarpowany. Jego elewacje artykułowane są skarpami i smukłymi otworami okiennymi w większości zamkniętymi ostrymi łukami, z maswerkami i laskowaniem.

Nawa główna kościoła nakryta jest dachem siodłowym z lukarnami, wielopołaciowym w partii prezbiterium. Nawy boczne i kruchty oraz kaplica św. Anny nakryte są dachami pulpitowymi. Kaplice św. Barbary i Katarzyny nakryto dachami dwuspadowymi, wielopołaciowymi w partii zamknięcia. Wieże zwieńczone są daszkami czterospadowymi.

Elewacja zach. jest trójosiowa z nieco cofniętą osią środkową ujętą wieżami. W przyziemiu osi środkowej znajduje się ostrołukowy, dwukondygnacyjny kamienny portal z dekoracją maswerkową. W górnej kondygnacji portal ujęty jest łukami oporowymi i sterczynami, a jego zwieńczenie stanowi szczyt, również ujęty sterczynami i dekorowany żabkami. Na osi ponad portalem znajduje się ostrołukowy otwór okienny, a jego zwieńczenie stanowi trójkątny szczyt. Narożniki wieży pd. opięte są masywnymi skarpami. Na poziomie czwartej kondygnacji wieże połączone są galeryjką wspartą na łuku. Elewacje pn. i pd. składają się z posadowionych na wysokim cokole elewacji bocznych nawy, zwieńczonych gzymsem i rozczłonkowanych przybudówkami oraz, z wyrastających wysoko ponad nie elewacjami nawy głównej, artykułowanej rytmem ostrołukowych otworów okiennych. Elewacja wsch. artykułowana jest naprzemiennie skarpami i smukłymi otworami okiennymi.

Nawę główną i prezbiterium nakryto sklepieniami gwiaździstymi (oryginalnymi w prezbiterium, w nawie zrekonstruowanymi). Nawy boczne nakryto sklepieniami krzyżowo-żebrowymi na gurtach. W prezbiterium i w zakrystii zachowały się fragmenty gotyckiej polichromii z przedstawieniem Drzewa Życia i 10 Tysięcy Męczenników. Wyposażenie kościoła w znacznej mierze zostało zniszczone podczas pożaru w 1945 roku. Zachowały się epitafia na elewacjach zewnętrznych. Ponadto w kościele znajduje się gotycki tryptyk Świętej Rodziny przeniesiony w 1966 r. z kościoła w Bąkowie.

Obiekt dostępny dla zwiedzających.

Oprac. Aleksandra Ziółkowska, OT NID w Opolu, 03.12.2015 r.

Bibliografia

  • Katalog zabytków sztuki w Polsce, t. 7: Województwo opolskie, z. 1: Powiat brzeski, Warszawa 1961, s. 4-9.
  • Harasimowicz J., Mors janua vitae, Śląskie epitafia i nagrobki wieku reformacji, Wrocław 1992.
  • Karta ewidencyjna, Kościół parafialny rzymskokatolicki pw. św. Mikołaja w Brzegu, oprac. Jacek Sawiński, 2005, Archiwum Wojewódzkiego Urzędu Ochrony Zabytków w Opolu.

Wydrukuj stronę wycieczki

To jest wycieczka użytkownika. Zgłoś naruszenie zasad.

Obiekty z trasy wycieczki

zgłoś naruszenie