Piastowskie Opole
Narodowy Instytut Dziedzictwa en

wycieczka użytkownika Joanna Banik

Piastowskie Opole

12

kilka godzin

opolskie

Będąc w Opolu – stolicy polskiej piosenki i województwa opolskiego – warto wyruszyć na pieszą wycieczkę szlakiem Piastów Opolskich.
Książę opolski Kazimierz I lokował miasto w połowie 1217 roku. W dokumencie z 1228 r. po raz pierwszy spotykamy określenie Kazimierza jako księcia opolskiego (dux Opoliensis). W 1228 r. książę polecił, aby castrum i oppidum Opol otoczyć murami obronnymi.
Wycieczkę rozpoczynamy od zwiedzania Ostrówka, czyli położonego na terenie Wyspy Pasieka stanowiska archeologicznego. Kolejnym punktem jest znajdująca się nieopodal Wieża Piastowska – jedyna pozostałość po Zamku Piastowskim, którego budowę zarządził w 1228 r. książę Kazimierz I – założyciel Opola. Budowlę, mimo protestów polskiej mniejszości w niemieckim Oppeln, rozebrano w latach 1928-1931 i wzniesiono w jej miejscu modernistyczną siedzibę Rejencji Opolskiej, którą warto zwiedzić.
Z Pasieki idziemy tzw. żółtym mostem przez Kanał Młynówkę wprost do kościoła OO. Franciszkanów, gdzie w kaplicy św. Anny zwanej Piastowską znajduje się nekropolia opolskich Piastów. Spoczywa tu 7 książąt i 5 księżnych. Możemy w niej odnaleźć dwa sarkofagi z kamiennymi nagrobkami z końca XIV w., freski, napisy nagrobne, 22 tarcze herbowe i współczesny ołtarz z wizerunkami ks. Bolesława II i jego syna Władysława II Opolczyka. Z kościoła franciszkanów, przez rynek, gdzie znajduje się pomnik ks. Kazimierza I udajemy się w kierunku pobliskiej katedry, gdzie w jednej z kaplic znajduje się nagrobek ks. Jana Dobrego, ostatniego księcia z dynastii Piastów opolskich, który zmarł w 1532 roku. Następnie zwiedzamy fragment odtworzonych Murów Miejskich i pobliski szpital św. Aleksego (wraz z kaplicą) założony jeszcze w okresie średniowiecza. Potem ruszamy w kierunku Zamku Górnego i dawnego szpitala dominikańskiego, w murach którego urządzono Uniwersytet Opolski. Zwiedzamy również pobliski kościół na Górce pw. MB Bolesnej i św. Wojciecha, a także kaplicę św. Wojciecha. Potem schodami dochodzimy do siedziby Muzeum Śląska Opolskiego (dawnego kolegium jezuickiego), gdzie m.in. będziemy mogli zobaczyć materialne ślady obecności Piastów w Opolu, zabytki archeologiczne z Ostrówka, a także panoramę miasta z połowy XVIII w. autorska F.B. Wernera. Widać na niej zasięg jaki obejmowało otoczone murami Piastowskie Opole.

Wieża Piastowska
Opole

30 minut

Gotycka Wieża Piastowska na wyspie Pasiece w Opolu jest jednym z najcenniejszych zabytków miasta oraz ważną dominantą w panoramie Opola. Stanowi symbol miasta i województwa. To jedyny zachowany do czasów dzisiejszych fragment rozebranego w latach 1928-1931 zamku piastowskiego na opolskim Ostrówku, klasyczny przykład wieży ostatecznej obrony, w typie donżonu. Wieża Piastowska jest także tłem scenografii odbywającego się corocznie w Opolu Krajowego Festiwalu Polskiej Piosenki, stąd jest dobrze znana w całej Polsce. W roku 2014 została laureatką konkursu Ministra Kultury i Dziedzictwa Narodowego - Zabytek Zadbany.

Historia

Cylindryczna, ceglana wieża została wzniesiona przez księcia Bolka I prawdopodobnie w końcu XIII wieku i jest jednym z najstarszych tego typu zabytków w Polsce. Pierwotnie fragment założenia zamkowego, wzniesionego na obszarze dawnego grodu. Wieża usytuowana była wewnątrz obwodu murów obronnych, w sąsiedztwie bramy wjazdowej. W roku 1602 wykonano prace naprawcze przy wieży i nakryto ją nowym dachem. Całe założenie przechodziło różne koleje losu: w latach 1615, 1737 i 1739 ulegało niszczeniu przez pożary, następnie było odbudowywane. W latach 1838-55 zniesiono fortyfikacje i zniwelowano teren. Po 1860 roku adaptowano zamek na biura Regencji. W związku z budową nowego gmachu Regencji Górnośląskiej (1931-33), w latach 1928-31 wyburzono całe założenie, pozostawiając jedynie wieżę. Wieża zmieniała swój kształt wielokrotnie w ciągu stuleci. Różniła się wyglądem w XIV i XV wieku, zmiany zwieńczenia dokonywane były w latach 1608, 1730, 1740, 1838, 1890, 1906, 1934, 1938, 1953 oraz 1962. W wyniku badań architektonicznych przeprowadzonych w 2011r. można podzielić historię wieży na 10 okresów: Faza I- gotyk I, faza II - gotyk II, faza III - gotyk/wczesny renesans, faza IV- późny renesans, faza V- barok, faza VI- lata 1835-1855, faza VII - ok. 1880r., faza VIII, ok. 1906r., faza IX- ok. 1934 oraz faza X- ok. 1962roku. Na podstawie w/w badań przeprowadzono w latach 2012-13 gruntowną konserwację zabytku.

Opis

Wieża Piastowska zlokalizowana jest na opolskiej wyspie Pasieka, w jej północnej części, zwanej Ostrówkiem, w sąsiedztwie wybudowanego w miejsce zburzonego zamku piastowskiego modernistycznego Gmachu Rejencji Górnośląskiej, który dzisiaj mieści Urząd Wojewódzki oraz część Urzędu Marszałkowskiego Województwa Opolskiego, pomiędzy tym budynkiem a amfiteatrem. Budowla składa się z pięciu kondygnacji naziemnych, dzielonych gzymsami. Zwieńczenie czwartej kondygnacji stanowi ozdobny fryz arkadkowy. Najniższa kondygnacja, dawniej niedostępna z zewnątrz, pełniła funkcję lochu głodowego. Wejście znajdowało się w zbrojowni, około 9 m nad ziemią i prowadziło przez drewnianą galeryjkę obiegającą wieżę, połączoną z murami. Wyżej położone poziomy mieściły izbę, kuchnię i magazyny. Funkcją najwyższej kondygnacji była obrona czynna. Wnętrze w przyziemiu ma kształt cylindryczny, w wyższych partiach przechodzi w sześciokątny oraz wraca do owalnego na przedostatniej kondygnacji. Komunikację pionową stanowią drewniane schody, jedynie kondygnacja druga i trzecia połączone są klatką schodową biegnąca w grubości muru, z ceglanymi stopniami. Prace konserwatorskie z lat 2012-13 przyniosły oprócz poprawy stanu technicznego oraz wprowadzenia funkcji edukacyjnej ciekawe odkrycia naukowe. W zamurowanych gniazdach wątku ceglanego znaleziono fragmenty kamiennych wsporników, na których prawdopodobnie oparta była drewniana galeria obiegająca wieżę. Bardzo ważnym odkryciem było znalezienie na ścianach korytarzyka prowadzącego na zewnątrz wieży średniowiecznych rytów, rysunków i inskrypcji, prawdopodobnie wykonanych przez strażników zamkowych. Odkryto również i zakonserwowano fragmenty renesansowych tynków oraz natynkowy napis wykonany podczas remontu w końcu XIX wieku. Do wykończenia ścian wewnętrznych zastosowano tynki cienkowarstwowe i pobiałę wapienną, podkreślające fakturę muru ceglanego i kamiennych obmurowań. W przyziemiu usunięto cementowe tynki i wyeksponowano ceglane ściany, niestety przelicowane w latach 30-tych XX wieku. Wszystkie wątki murowe zostały zachowane w swej różnorodności, oryginalne uformowanie kształtu spoin zostało uszanowane i zachowane. Wprowadzono instalacje: oświetleniową, przeciwpożarową, alarmową, grzewczą oraz aparaturę służącą do projekcji multimedialnych (przemowa Bolka I, teatr cieni, animowana panorama dawnego Opola). Sylweta wieży nie uległa zmianie. Hełm zyskał nowe, lżejsze pokrycie z dachówki ceramicznej, zaś jego konstrukcja została wyremontowana i wzmocniona. Taras został wyremontowany pod kątem uzyskania szczelności, wprowadzono nową, ceramiczną posadzkę oraz nowe odpływy wody opadowej. Jest to bardzo ważne, gdyż opady niszczyły wieżę, doprowadzając do jej silnego zawilgocenia w górnych partiach. Podgrzewana posadzka tarasu ułatwia usunięcie śniegu zalegającego w okresie zimowym. W trakcie prac skutecznie usunięto przyczyny destrukcyjnych procesów, a także (w stopniu możliwie największym ze względu na proces technologiczny) usunięto ich skutki. Na przyszłe lata zaplanowano sukcesywną korektę m.in. stanu zasolenia murów. Balustrada tarasu została opierzona blachą miedzianą, wprowadzono też balustradę ze stali nierdzewnej ze względów bezpieczeństwa. Pod parapetem znajdują się kamery filmujące panoramę miasta, z których obraz dostępny jest w suterenie Urzędu Wojewódzkiego adaptowanej na zaplecze dla turystów. Mogą z niego korzystać osoby niepełnosprawne bądź inne, dla których wejście na wieżę po schodach stanowi problem. Zaplecze turystyczne dla wieży umieszczone jest w suterenie budynku Urzędu Wojewódzkiego.

Zabytek dostępny.

Oprac. Maria Burian, NID OT w Opolu, 18.05.2015 r.

 

Bibliografia

  • Katalog Zabytków Sztuki w Polsce, t. VII, Województwo opolskie, z. 11: Miasto Opole i powiat opolski,  red. T. Chrzanowski i M. Kornecki, s. 5, 33-34.
  • Opolski Informator Konserwatorski, Opole 2012, str. 103-120.
  • Wyniki badań architektonicznych Wieży Piastowskiej w Opolu, mps w archiwum WKZ w Opolu,
  • M. Chorowska, Rezydencje średniowieczne na Śląsku. Zamki, pałace, wieże mieszkalne, Wrocław 2003, s. 32,81,82, ryc. 27.
  • T. Kozaczewski, Zamek piastowski na Ostrówku w Opolu, Zeszyty Naukowe Politechniki Wrocławskiej nr 16, Architektura II, Wrocław 1957, s. 65-66,
  • W. Dziewulski, Miasto lokacyjne w Opolu w XIII-XIV wieku, (w:) Studia Śląskie, t.1,1958, s. 41,
  • U. Zajączkowska, Zamek piastowski w Opolu, Opole 2001.

Gmach Rejencji Górnośląskiej ob. Opolski Urząd Wojewódzki
Opole

30 minut

Gmach jest doskonałym przykładem budynku użyteczności publicznej, wzniesionego zgodnie z duchem Neues Bauen. Powstanie modernistycznego budynku w tej lokalizacji wymagało wyburzenia zamku piastowskiego, z którego zachowano jedynie wieżę. Malowniczo położony gmach pełni ważną rolę w kształtowaniu przestrzeni miejskiej: usytuowany przy jednej z głównej ulic w ścisłym centrum miasta stanowi widoczną w szerokiej perspektywie dominantę. Jako jedyny z modernistycznych budynków w Opolu został wpisany do rejestru zabytków

Historia

Ok. 1928 roku prezydent rejencji górnośląskiej dr Alfons Proske podjął decyzję o wyburzeniu znajdującego się w złym stanie technicznym Zamku Piastowskiego na Ostrówku, tj. północnym cyplu Pasieki. Pod wpływem protestów oszczędzono zachowaną do dziś basztę, będącą symbolem miasta. Teren po zamku przeznaczono pod budowę siedziby rejencji opolskiej, według wybranego do realizacji projektu architekta Friedricha (lub Konrada) Lehmanna. Projekt ten został w późniejszym czasie zmieniony, m.in. w zakresie układu skrzydeł południowych oraz położenia względem Wieży Piastowskiej. Prace przy wznoszeniu nowoczesnego biurowca zostały przerwane w wyniku odnalezienia pozostałości słowiańskiej osady z X w., które wymagały przeprowadzenia prac archeologicznych. Ostatecznie gmach ukończono według różnych źródeł - w 1932, 1933 lub 1935 r. Oprócz urzędu rejencji, mieścił on także mieszkanie prezydenta rejencji (w części wschodniej) i lokalną administrację (w skrzydle zachodnim). Po II wojnie światowej był siedzibą Wojewódzkiej Rady Narodowej, następnie Urzędu Wojewódzkiego. W 1957 roku przebudowano zwieńczenie wieży piastowskiej, zastępując cynkowy stożek murowaną iglicą z wykutym w żelazie orłem piastowskim. Powojenne zmiany to m.in. wprowadzenie zewnętrznej, przeszklonej windy na frontowej elewacji oraz zmiana kształtu okien przyziemia w łączniku

Opis

Gmach położony jest w północnej części wyspy Pasieka, pomiędzy Odrą i kanałem Młynówką, przy ul. Piastowskiej. Na południe od budynku położony jest będący pozostałością fosy Staw Zamkowy, a przy nim - drewniany Domek Lodowy. W kierunku zachodnim znajduje się Wieża Piastowska, za nią Amfiteatr Opolski, zlokalizowany na obszarze wczesnośredniowiecznego grodu. Po południowej stronie budynku znajduje się wąski pas zieleni, sąsiadujący bezpośrednio ze stawem. Wolnostojący, modernistyczny budynek składa się z kilku segmentów, ułożonych na linii łamanej. Główna część to skrzydło północne, siedmiokondygnacyjne, w części środkowej wsparte na trzech rzędach stalowych filarów. Południową część założenia tworzy wygięte w kształt łuku dwukondygnacyjne skrzydło, położone niemal prostopadle do głównego i połączone z nim łącznikiem. W narożniku między skrzydłami znajduje się cylindryczna Wieża Piastowska, będąca przeciwwagą dla horyzontalnie rozciągniętej bryły. Budynek jest w całości podpiwniczony i kryty płaskimi dachami. Budynek wzniesiony jest w konstrukcji szkieletowej stalowej. Ściany murowane są z cegły, we wszystkich pomieszczeniach znajdują się płaskie sufity. Elewacje pokryte są płytkami ceramicznymi i z piaskowca, dzielone rzędami okien w układzie pasowym, pojedyncze okienka w przyziemiu mają kształt okrągły. Posadzka i filary w głównym korytarzu wyłożone są kamienną okładziną, częściowo zachowane są drewniane zewnętrzne żaluzje. Częściowo zachował się wystrój wnętrz, w tym sprawna winda typu pater-noster.

Zabytek dostępny. Wnętrza w godzinach pracy urzędów, z zewnątrz ogólnodostępny.

Oprac. Ewa Kalbarczyk-Klak, OT NID w Opolu, 16.10.2014 r.

 

Bibliografia

  • Schiedlansky G. , Die Bau und Kunstdenkmäler des Stadtkreises Oppeln, G. Schiedlansky, Breslau 1939.
  • Störtkuhl B.,   Moderne Architektur in Schlesien 1900 bis 1939. Baukultur und Politik, Oldenburg 2013, s. 319-322.
  • Śląsk. Zabytki sztuki w Polsce, praca zb., Warszawa 2006, s. 647.
  • Opole. Dzieje i tradycja, red. Link B., Tarka K., Zajączkowska U., Opole 2011, s. 214.

kościół parafialny pw. Świętej Trójcy
Opole

30 minut

Gotycki kościół pw. Świętej Trójcy w Opolu, zwany potocznie kościołem franciszkanów, to jednen z najważniejszych i najcenniejszych obiektów zabytkowych w Opolu. Znany jest głównie jako nakropolia Piastów Opolskich. W krypcie kaplicy św. Anny zwanej Piastowską spoczywa 7 książąt i 5 księżnych z dynastii Piastów. Znajdują się tu dwa sarkofagi z kamiennymi nagrobkami z końca XIV w., freski, napisy nagrobne, 22 tarcze herbowe i współczesny ołtarz z wizerunkami ks. Bolesława II i jego syna Władysława II Opolczyka – fundatora Sanktuarium Maryjnego na Jasnej Górze w Częstochowie.

Historia

W 1 połowie XIII w. do Opola przybyli franciszkanie, którzy założyli klasztor, pierwotnie drewniany, później murowany.

Do 1280 r. ukończono budowę prezbiterium kościoła, a korpus nawy ok. połowy XIV wieku. W 1307 r. kościół (wraz z klasztorem) spłonął podczas pożaru miasta. Wkrótce go odbudowano zmieniając jego formę z kościoła bazylikowego na halowy wraz z kapicą św. Anny (tzw. Piastowską), którą wymieniono w źródłach w 1309 r. Kościół konsekrowano w 1359 r. pod wezwaniem Świętej Trojcy i Najświętszej Maryi Panny. W 2 połowie XV w. kaplicę nakryto sklepieniem gwiaździstym. W XV w., przy korpusie nawy od strony północnej dobudowano dwie kaplice, obecnie kruchty. Pod koniec XV w. między prezbiterium a nawą wzniesiono 5-kondygnacyjną więżę, z dolną częścią czworoboczną do wysokości gzymsu koronującego. W początkach XVI w. przekształcono przyziemia wieży na kaplicę grobową hrabiów Prószkowskich, gdzie m.in. w 1508 r. pogrzebano starostę opolskiego Jana Prószkowskiego. Podczas tzw. „potopu szwedzkiego” w klasztorze znajdowala się kancelaria króla polskiego Jana Kazimierza, który w 1655 r. ogłosił w Opolu tzw. uniwersal królewski wzywający Polaków do powstania przeciw Szwedom.

W 1810 r. nastąpiła sekularyzacja klasztoru franciszkanów i przejęcie jego majątku przez miasto Opole. W 1811 r. władze miasta przekazały kościół jako najem, a w 1820 r. jako dar ewangelikom. W ich rękach świątynia była do 1945 r., kiedy to oddano ją franciszkanom.

Opis

Kościół pw. Św. Trójcy wraz z przyległym doń od południa klasztorem zlokalizowany jest w obrębie dawnego miasta historycznego, w ścisłym centrum, pomiedzy rynkiem a zamkiem. Świątynia jest orientowana, o kompozycji przestrzennej korpusu nawowego w formie trójnawowej hali z wydłużonym jednonawowym prezbiterium, zamkniętym od wschodu prosto. Zachodnią ścianę szczytową bryły kościoła zamknięto ukośnie w stosunku do jej osi głównej. Do korpusu nawowego od strony północnej przylegają, połączone ze sobą kaplice: Najświętszego Serca Pana Jezusa, Ukrzyżowania i Matki Bożej Fatismskiej wraz z kruchtą. Po stronie północnej, w narożniku nawy i prezbiterium, znajduje się czworoboczna (w partii dolnej) wieża, podwyższona w 1899 r., mieszcząca obecnie kaplicę Matki Boskiej Częstochowskiej. Po zachodniej stronie, bocznej nawy południowej znajduje się dwuprzęsłowa kaplica św. Maksymiliana oraz najważniejsza – kaplica św. Anny, zwana Piastowską, łącząca bryłę kościoła z budynkiem klasztoru. Strona południowa obejmuje również znajdującą się przy prezbiterium zakrystię, którą dostawiono w XX w.

Różnorodna stylistyka poszczególnych partii bryły kościoła łącząca elementy gotyckie, renesansowe i barokowe, ukazuje wielostopniowy proces jego powstania. Prezbiterium wzniesiono z cegły gotyckiej palcówki o przeważającym wątku polskim. Mur spojony jest wapienną zaprawą gotycką uzupełnianą w ciągu wieków nowszą zaprawą cementową. Ściany z zewnątrz są częściowo tynkowane (późnorenesansowe szczyty, elewacje kaplic, przypory) tynkami z użyciem cementu. Wewnątrz kościół otynkowany jest tynkami wapiennymi – oprócz odsłoniętych podczas renowacji fragmentów ceglanych z polichromiami (w tym m.in. sceny Ukrzyżowania, znajdującej się w północno-zachodniej kruchcie). Warto dodać, że fragmenty tynków z gotyckimi polichromiami zachowały się w krypcie pod prezbiterium i w kaplicy św. Maksymiliana. We wnętrzu kościoła znajduje się fresk z 1320 r. przedstawiający Ukrzyżowanie, jeden z najstarszych zachowanych na Śląsku.

Obiekt jest dostępny dla zwiedzających.

Oprac. Joanna Banik, OT NID w Opolu, 04.06.2018 r.

Bibliografia

  • Chorwat J., Księstwo opolskie i jego podziały, Rzeszów 2000.
  • Hamada A., Architektura Opola wpisana w dzieje miasta, Opole 2008.
  • Idzikowski F., Opole – dzieje miasta do 1863 roku, Opole 2002.
  • Karta ewidencyjna zabytków architektury i budownictwa, oprac. D. Stoces, Opole 2005, [w:] zbiory WUOZ w Opolu.
  • Studium historyczno-urbanistyczne miasta Opola, t. 2: Katalog zabytków – Opole Śródmieście, PKZ Wrocław 1990, [w:] zbiory WUOZ w Opolu.
  • Steinert A., Das oppelner Piastenschloss von 1532-1928, [w:] Deutsche Kulturdenkmaeler in Oberschlesien, 1934, s. 101-114.
  • Secomska K., Freski w opolskiej kaplicy piastowskiej, RHS, XXI (1995), s. 107-180.
  • Wernher F.B., Scenographia urbium Silesiae, wyd. Nürnberg 1737-1752, tabl. X (panorama), zbiory BUWr.
  • Wernher F.B., Silesia in Compendio seu Topographia das ist Praesentatio und Beschreibung des Herzogthums Schlesiens [...] Pars I, ok. 1763 [t. 3], zbiory BUWr.
  • Volkholz F., Die Piastenburg in Oppeln im XIII. und XIV. Jahrhundert, [w:] Deutsche Kulturdenkmaeler in Oberschlesien, 1934, s. 90-100.

Kościół katedralny pw. Podwyższenia Krzyża Świętego
Opole

15 minut

Zbudowany z wykorzystaniem form wczesnogotyckich i gotyckich kościół katedralny jest jednym z bardziej rozpoznawalnych miejsc w staromiejskiej przestrzeni miasta Opole. Znacznie przekształcony w XIX i XX wieku zachował liczne elementy pierwotnego wystroju.

Historia

Pierwsze wzmianki o kościele św. Krzyża w Opolu pochodzą z roku 1024, kiedy to biskup wrocławski przekazał relikwie św. Krzyża. W 1227 roku kościół podniesiony został do rangi kolegiaty (kapituła kolegiacka istniała aż do roku 1810), a ok. poł. XIII wieku przystąpiono do budowy większej świątyni. W 1295 roku nastąpiło poświęcenie kolegiaty i przywrócono rangę kościoła parafialnego (na czas budowy kościołem parafialnym był kościół „Na Górce”). Ok. poł. XV wieku wybudowano nowe prezbiterium i nową zakrystię, a na przełomie XV i XVI wieku do korpusu dobudowane zostały kaplice św. Trójcy (ob. Piastowska), św. Jadwigi i św. Anny. Na przestrzeni lat prowadzono prace przy świątyni i jej wyposażeniu: budowa dużej zakrystii, wymiana porycia dachowego, przemurowanie skarp, barokizacja i neogotycyzacja wnętrza. Ostatnie znaczące prace miały miejsce na przełomie XIX i XX wieku kiedy to częściowo przekształcono elewacje zewnętrzne oraz nadbudowano wieże oraz w latach 60-tych XX wieku kiedy wykonane zostały sgraffita i witraże w prezbiterium.

Opis

Kościół katedralny wzniesiony został na północ od zabudowań Rynku, w pobliżu obwarowań miejskich. Położony jest pośrodku trapezowego placu otoczonego murowanym ogrodzeniem z arkadową bramą od południa. Od wschodu ograniczony jest ulicą Książąt Opolskich, a od południa ulicą Katedralną. Katedra jest budowlą orientowaną, wzniesioną jako trójnawowy kościół halowy z trójbocznie zamkniętym prezbiterium i trójbocznymi absydami zamykającymi nawy boczne. Korpus kościoła jest oskarpowany, 6-przesłowy z niewyodrębnionym prezbiterium. Od zachodu znajdują się dwie smukłe, czworoboczne w przyziemiu, a w górnych kondygnacjach ośmioboczne wieże. W przestrzenie międzyskarpowe wkomponowane zostały dwie zakrystie i kaplica Piastów (od południa) oraz kaplice św. Jadwigi i św. Anny (od północy). Kościół jest murowany z cegły na kamiennym, wysokim cokole. Jego elewacje artykułowane są pionowo skarpami i ostrołukowymi, rozglifionymi, otynkowanymi otworami okiennymi. Artykulację poziomą stanowi, znajdujący się w zwieńczeniu ściany kaplic, fryz składający się z otynkowanych, arkadkowych blend. Od strony południowej i wschodniej na elewacjach znajdują się żeliwne i kamienne epitafia. Korpus kościoła nakryty jest dachem dwuspadowym, prezbiterium i apsydy naw bocznych nakryte są wspólnym dachem wielopołaciowym. Kaplice i zakrystie nakryte są dachami pulpitowymi, zaś wieże baniastymi hełmami z latarniami. Elewacja zachodnia jest trójosiowa. W osi środkowej znajduje się, zwieńczony trójkątnym szczytem z ostrołukowymi blendami korpus, ujęty wieżami. W przyziemiu znajduje się neogotycki przedsionek z ostrołukowym portalem. Narożniki wież opięte są wysokimi, trójuskokowymi skarpami. Dekoracja i artykulacja elewacji południowej i północnej są do siebie zbliżone i ujednolicone zostały podczas remontu, który miał miejsce na przełomie XIX i XX wieku. W przyziemiu wieży południowej znajduje się arkadowa wnęka, w której umieszczona została grupa rzeźbiarska Chrystus w Ogrójcu (pocz. XX w.). Elewacja wschodnia jest 7-osiowa o kompozycji symetrycznej z bogato profilowanym gzymsem koronującym. Nawa środkowa jest nieco szersza od bocznych i silniej wysunięta na wschód. Wyodrębniona została od bocznych ostrołukowymi arkadami, zaś partia prezbiterium podkreślona została poprzez podniesienie posadzki. Nawy główna i boczne nakryte zostały sklepieniem gwiaździstym. W zachodnim przęśle korpusu znajduje się chór muzyczny, a w przyziemiu wieży północnej mieści się baptysterium. Wyposażenie kościoła pochodzi z różnych okresów od gotyckiej chrzcielnicy i obrazu Matki Boskiej Piekarskiej, poprzez późnogotyckie tryptyki, późnobarokowy ołtarz główny i ołtarze boczne po klasycystyczną ambonę (1805) i XX-wieczne witraże. Ponadto w świątyni znajduje się zespół epitafiów i kamiennych nagrobków, w tym nagrobek księcia Jana Dobrego (1532).

Zabytek dostępny.

Oprac. Aleksandra Ziółkowska, OT NID w Opolu, 12.11.2015 r.

 

Bibliografia

  • Katalog zabytków sztuki w Polsce, t. VII: Województwo opolskie, z. 11: Miasto Opole i powiat opolski, red. T. Chrzanowski, M. Kornecki, Warszawa 1968, s. 3-13.
  • Karta ewidencyjna zabytku architektury- kościół katedralny pw. Świętego Krzyża w Opolu, oprac. Dariusz Stoces, PG, 2005, Arch. WUOZ w Opolu

Mury obronne w Opolu
Opole

15 minut

Mury obronne miasta Opola wznoszone były etapami. Ich budowę rozpoczął książę Bolesław I Opolski w latach 80-tych XIII wieku. Murami otoczono średniowieczne miasto lokacyjne o powierzchni około 16 ha, a ich długość mogła wynosić około 1700 m. Prawdopodobnie zostały one wybudowane w układzie kurtynowym z bramami miejskimi, a dopiero w kolejnych wiekach mur został wzmocniony basztami i barbakanem. Te fortyfikacje miejskie wielokrotnie pozwoliły mieszkańcom ówczesnego Opola oprzeć się najazdom wrogów, a także umożliwiały kontrolę kupców przybywających do miasta. Z czasem mury miejskie straciły znaczenie obronne, i w 1 poł. XIX wieku zostały w większości rozebrane w celu utworzenia przestrzeni dla rozwijającego się miasta.

Historia

Pierwotnie średniowieczne miasto przedlokacyjne i lokacyjne (XII wiek i pocz. XIII wieku) prawdopodobnie otoczone było fosą i wałem drewniano-ziemnym. Stopniowo w ich miejscu zaczęto wznosić murowane obwarowania generalnie w technice opus emplectum. Prace budowlane rozpoczęto prawdopodobnie za panowania księcia Bolesława I około 1285 roku. Wybudowano wówczas 5 bram miejskich na głównych drogach wiodących przez miasto oraz do zamku na Ostrówku. Były to: od południa Brama Bytomska zwana Krakowską, od wschodu Brama Górna zwana Gosławicką, od północy Biskupia zwana Mikołajską, a od zachodu Odrzańska zwana Wrocławską, i Zamkowa prowadząca do zamku. Wydaje się, że wszystkie bramy miały w przekroju poziomym plan zbliżony do kwadratu o wymiarach około 8 m - 9 m. W późniejszym czasie (prawdopodobnie pod koniec XIV w.) w południowej części miasta (przy bramie Bytomskiej) linię fortyfikacji wzmocniono zewnętrznym, niższym murem, tworząc podwójną linię murów z zwingerem w środku i okrągłym barbakanem (obecnie plac Wolności), który połączony był z bramą Bytomską wąskim przejściem osłoniętym murami tzw. szyją. Na odcinku od Młynówki do baszty Wilk biegła wtórna, podwójna linia muru obronnego oraz druga linia fosy.

Poza bramą Bytomską, prawdopodobnie pozostałe (oprócz Zamkowej) bramy miejskie miały budynki przedbramia i krótkie tzw. szyje, a miasto po zewnętrznej stronie murów otaczała fosa, a od strony zachodniej Młynówka. W swym północnym odcinku mogła mieć kilkanaście metrów szerokości (do około 18 m) i 3 m - 5 metrów głębokości. W części długości umocnień miejskich pomiędzy linią muru a brzegiem fosy pozostawiono szerokie kilkunastometrowe przedpole. Na przestrzeni funkcjonowania obwarowań miasta mury wzmocniono kilkunastoma basztami (14-19). Większość w/w informacji znanych jest z przekazów źródłowych i opisów archiwalnych oraz analiz ilustracji i map. Tylko część tych informacji została potwierdzona w toku rozpoznań archeologicznych. 

Pierwsza informacja o funkcjonującym już murze obronnym zawarta została w dokumencie z 1391 roku. Z innych dowiadujemy się, że w 1395 roku król polski Władysław Jagiełło oblegał zamek i miasto należące do Władysława Opolczyka, gdzie bronili się jego bratankowie, a w 1474 roku miasto oblegały wojska Kazimierza Jagiellończyka za poparcie udzielone przez Mikołaja I Opolskiego królowi węgierskiemu Maciejowi Korwinowi. Natomiast w 1578 roku ze względu na niebezpieczeństwo tureckie dokonano remontów obwarowań i rozbudowano bramy miejskie o szyje i budynki przedbramia, natomiast w 1583 roku dokonano naprawy kilku baszt. Wiek XVII nie był łaskawy dla Opola. Tragicznym okresem dla miasta była wojna trzydziestoletnia. Wówczas miasto zostało złupione przez najemne oddziały lisowczyków, które szły na odsiecz Wiednia, następnie w 1642 roku przez Szwedów walczących z Habsburgami. Od tego czasu zaniedbane obwarowania miejskie ulegają poważnym uszkodzeniom, i nie remontowane, na przestrzeni XVII i XVIII ulegają dalszej degradacji. Tracą one znaczenie obronne, i w 2 poł. XVIII wieku dochodzi do ich częściowej likwidacji. 

W związku z rozwojem techniki wojennej średniowieczne obwarowania utraciły swoje znaczenie militarne. Celem poszerzenia wylotów głównych ulic miasta, rozwoju przestrzennego miasta i zabudowy przedmieść, na początku XX wieku władze miasta podjęły decyzję o wyburzeniu fortyfikacji miejskich. Zostały one wyburzone w latach 1819 – 1848. Rozebrany został barbakan, i kolejno bramy Groszowicka, Gosławicka, Mikołajska oraz duże odcinki murów wraz z basztami. Natomiast brama Odrzańska, choć przebudowana w 1828 roku, została rozebrana w 1889 roku.

Opis

Obwarowania miejskie Opola budowane były od końca XIII wieku do XV wieku. Jakkolwiek budowane przez dłuższy czas, stanowiły jednolity system obronny, oparty na pojedynczym ciągu wysokich murów, wzmocnionych kilkunastoma basztami i fosami na ich przedpolu. Wjazdów do miasta broniły ufortyfikowane zespoły bramne. Od zachodu funkcję fosy pełniła Młynówka. Ze względu na dużą otwartą przestrzeń od strony południowej mury wzmocniono dodatkowym zewnętrznym ciągiem murów, a bramę Groszowicką ufortyfikowano wysuniętym barbakanem. 
Mury zbudowane były z cegły i kamienia, generalnie w technice opus emplectum, i miały one około 2,5 m-3 m grubości i około 6,5 m-9 m wysokości. Mury i fosy opasywały stare miasto dookoła. Poczynając od bramy Odrzańskiej (zbieg ulic Katedralnej, Kolegiackiej i ks. Baldego) fortyfikacje ciągnęły się na północ wzdłuż ul. Baldego, dalej w kierunku północno-wschodnim wzdłuż katedry pw. Krzyża Świętego do bramy Mikołajskiej (ul. Książąt Opolskich). Następnie podwórkami w kierunku kościoła pw. św. Sebastiana, po jego północnej stronie, i dalej ulicą Łangowskiego, i kolejno do ul. Rzemieślniczej i bramy Gosławickiej przy ul. Osmańczyka. Ulicą Księcia Opolczyka, wzdłuż reliktów „Zamku Górnego” do kaplicy pw. św. Wojciecha „Na Górce”. Dalej do baszty „Wilczej” i wzdłuż zachodniej krawędzi Małego Rynku, do bramy Odrzańskiej na Placu Wolności, i ulicą Zwierzyniecką do Młynówki. Także wzdłuż Młynówki istniały mury miejskie z bramą Zamkową na ul. Zamkowej przy moście.

Stan obecny: Zachowane fragmenty murów obronnych oglądać można w terenie: zostały one w większości zrekonstruowane (patrz punkt 7).Tylko widoczny w terenie zniszczony fragment muru pomiędzy parafialnym domem katechetycznym a budynkiem administracyjnym firmy energetycznej TAURON pozostał niezrekonstruowany.

Zabytek dostępny fragmentarycznie; teren jest zagospodarowany i zabudowany. Widoczne są tylko niewielkie fragmenty muru miejskiego, które można oglądać w terenie:

- ul. Ks. Baldego / ul. Kolegiacka - zrekonstruowana część murów i baszta wieloboczna oraz zniszczony fragment pomiędzy parafialnym domem katechetycznym a budynkiem administracyjnym firmy energetycznej;

- ul. Łangowskiego – zrekonstruowana część murów i fragmentu baszty;

- ul. Rzemieślnicza - zrekonstruowana część murów i fragmentu baszty jako ściany fundamentów budynków (m.in. eratyki);

- ul. Księcia Władysława II Opolczyka – zrekonstruowana wieża „zamku górnego” z fragmentem muru z bartyzaną;

- plac Kopernika (od strony Małego Rynku) – baszta Dominikańska, obecnie kaplica pw. św. Wojciecha;

- plac Mały Rynek (dziedziniec Klasztoru Sióstr de Notre Dame) – zrekonstruowana baszta (zwana Wilczą);

widoczne są także fragmenty murów, zwłaszcza fundamenty, na których postawiono kamienice, wzdłuż Młynówki.

Oprac. Krzysztof Spychała NID OT Opole, 22.02.2019 r.

Bibliografia

  • Zabytki Sztuki w Polsce Śląsk, Warszawa 2006, s. 653;
  • Oppeln/Opole. Plany miasta, widoki graficzne, fotografie (do 1945 roku), pod redakcją 
  • P. Mrassa, Opole, 1995;
  • Idzikowski F., Opole: dzieje miasta do 1863 roku, Opole 2002:
  • Kaźmierczyk J., Macewicz K., Wuszkan S., Studia i materiały do osadnictwa Opolszczyzny wczesnośredniowiecznej, Opole 1977, s.355-357;
  • Archiwum Wojewódzkiego Urzędu Ochrony Zabytków w Opolu: Studium miasta Opola, tom II B, s. 43 – 51, nr inw. 3109B; Romanow J., Mury obronne w Opolu. Wyniki badań archeologiczno-architektonicznych, realizowanych w rejonie ulicy Nadbrzeżnej i ulicy Księcia Władysława Opolczyka w czerwcu 2005 roku, Wrocław 2005, nr inw. 4739; Prusiewicz J., Witwicki M., Wardecka-Witwicka I., Studium możliwości ekspozycji murów obronnych Opola, Opole 1998, nr inw. 3999; rejestr zabytków, teczki obiektów wpisanych do rejestru, teczki: nr rej. 753/64; nr rej. 754/64; nr rej. 755/64; Karta Ewidencji Stanowiska Archeologicznego Opole - miasto nr 3, AZP 89-37/2;
  • Archiwum Urzędu Miasta Opola Wydział Kultury: Płuska I., Rozpoznanie problematyki ratowania średniowiecznych murów obronnych Opola wraz z docelowym programem prac konserwatorskich, archiwum Wydziału Kultury UM Opole, 2005; Baran W. i zespół, Projekt zabezpieczeń konstrukcji i konserwacji murów miejskich zamku górnego w Opolu, archiwum Wydziału Kultury UM Opole, 2005; Lasota Cz., Legendziewicz A., Zamek Górny w Opolu. Wyniki badań architektonicznych oraz wytyczne konserwatorskie, archiwum Wydziału Kultury UM Opole, 2006; Romanow J., Zamek Górny w Opolu archeologiczne badania sondażowe w obrębie fosy w roku 2006, archiwum Wydziału Kultury UM Opole, 2006; Romanow J., Opole stare miasto ul. Minorytów dz. nr 109/1a, wyniki badań archeologiczno-architektonicznych w roku 2007, archiwum Wydziału Kultury UM Opole, 2007; Powykonawcza dokumentacja konserwatorska: średniowieczna baszta pięciokątna z początku XV w. w Opolu, archiwum Wydziału Kultury UM Opole, 2008; Gryczewski J., Gryczewska D., średniowieczne mury obronne Opola przy ul. Ks. Stefana Baldego w Opolu, archiwum Wydziału Kultury UM Opole, 2008; Piecuch K., Remont konserwatorski wnętrza bramy zamku górnego Opole część budynków Zespołu Szkół Mechanicznych, archiwum Wydziału Kultury UM Opole, 2014; Legendziewicz A., Wyniki badań architektonicznych wnętrz wieży Zamku Górnego w Opolu, archiwum Wydziału Kultury UM Opole, 2018;
  • Archiwum Muzeum Śląska Opolskiego w Opolu (sprzed 1945 roku): teczka Opole oraz zbiory.
     

szpital św. Aleksego, ob. siedziba Caritas
Opole

15 minut

kaplica szpitalna pw. św. Aleksego
Opole

15 minut

Wieża zamku górnego z fragmentem murów
Opole

15 minut

Wieża „zamku górnego” wraz z fragmentem murów obronnych w Opolu jest reliktem średniowiecznych i nowożytnych fortyfikacji miasta stanowiących jego ochronę od strony wschodniej. Gotycka wieża została zbudowana pod koniec XIV w., przebudowana w poł. XIX w. i zwieńczona neogotyckim krenelażem, a następnie włączona do zabudowań gimnazjalnych. Także od wschodu, przy „zamku górnym”, do miasta prowadziła Brama Górna zwana Gosławicką, która została rozebrana około poł. XIX w.

Historia

Pierwotnie średniowieczne miasto przedlokacyjne i lokacyjne (XII wiek i pocz. XIII wieku) prawdopodobnie otoczone było fosą i wałem drewniano-ziemnym. Stopniowo w ich miejscu zaczęto wznosić murowane (ceglano-kamienne) obwarowania generalnie w technice opus emplectum. Wieża „zamku górnego” jest częścią tych fortyfikacji. Ich budowę rozpoczęto prawdopodobnie za panowania księcia Bolesława I około 1285 roku. Wjazdów do miasta broniły ufortyfikowane bramy. Wybudowano wówczas 5 bram miejskich na głównych drogach wiodących przez miasto oraz do zamku na Ostrówku. Obwarowania miejskie Opola budowane były od końca XIII wieku do XV wieku. Jakkolwiek wznoszono je przez dłuższy czas, stanowiły jednolity system obronny, oparty na pojedynczym ciągu wysokich murów, wzmocnionych kilkunastoma basztami i fosami na ich przedpolu. Od zachodu funkcję fosy pełniła Młynówka.

Przebieg fortyfikacji od bramy Gosławickiej przy ul. Osmańczyka, ulicą Księcia Władysława Opolczyka, wzdłuż reliktów „zamku górnego” do kaplicy pw. św. Wojciecha „Na Górce” oraz istnienie i lokalizacja zamku, nie zostały ściśle określone przez badaczy. Jakkolwiek dokumenty archiwalne określają przybliżony przebieg murów, to jednak tylko uprawdopodabniają istnienie zamku na Górce. Liczne zniszczenia, pożogi i przebudowy obiektów oraz przestrzeni tej części miasta dokonywane przez stulecia utrudniają określenie dokładnego przebiegu murów i ewentualnej lokalizacji „zamku górnego”. Być może tylko zachowana wieża była głównym obiektem zamkowym, tak mieszkalnym, jak i obronnym, a wokół niej stały tylko niskie zabudowania gospodarcze, stajnie i magazyny. I dlatego nie było „zamku” w pełnym tego słowa znaczeniu.

Według zapisu w dokumencie z 1387 roku „zamek górny” miał już w tym czasie istnieć. Nie wiadomo jednak jak wyglądał. Przyjmuje się, że inicjatorem jego budowy był książę Władysław II Opolczyk, który był także fundatorem klasztoru Paulinów na Jasnej Górze. Jednak pomimo wykonanych już badań archeologiczno-architektonicznych wielkość zamku, kształt budowli, jego wyposażenie giną w mrokach historii i do dzisiaj stanowią zagadkę dla badaczy. Dlatego pytanie o istnienie „zamku górnego” jest ciągle tematem otwartym. Obszar na którym miał stać zamek na przestrzeni wieków od XV do XIX był wielokrotnie przekształcany, a budynki przebudowywane. Zapewne budynki domniemanego zamku były użytkowane bardzo krótko, i po pożarze w 1615 r., w kolejnych wiekach popadały w ruinę. W 2 poł. XVII w. teren przejęli jezuici, którzy ze względu na zły stan budynków wyburzyli je i wybudowali kolegium. Pozostawili tylko wieżę, która mogła być bramą wjazdową, a którą w połowie XIX w. przebudowano. Na początku XIX w. do wieży dobudowano obiekty gimnazjum miejskiego, które pod koniec XIX w. częściowo wyburzono i przebudowano. Współczesne obiekty Zespołu Szkół Mechanicznych stoją na dawnych murach miejskich i być może reliktach „zamku górnego”.

Obiekt wieży bramnej „zamku górnego” i fragment muru obronnego z wieżyczką jest jedną z najcenniejszych budowli zabytkowych w Opolu. Pomimo licznych przebudów zabytku i przekształceń otoczenia wieża wraz fragmentem muru zachowała swój historyczny kształt i jest pozostałością średniowiecznego systemu obronnego miasta Opola. Zespół ten stanowi źródło informacji na temat średniowiecznych i nowożytnych technik budowlanych oraz systemów fortecznych.
W latach 2005–2018 wykonywano inwentaryzację i rozpoznanie archeologiczno-architektoniczne oraz prace konserwatorskie i budowlane tych gotyckich zabytków. 

W wyniku tych działań powstały dokumentacje, programy konserwatorskie oraz sformułowano wytyczne konserwatorskie do remontu i rewaloryzacji w/w zabytkowych obiektów oraz rewitalizacji przestrzeni wokół wieży „zamku górnego”. W zrewitalizowanych wnętrzach wieży zaadoptowanych do celów wystawienniczych przedstawiono ekspozycję pt. Zamek Górny.

Opis

Zachowane gotyckie obiekty wieża wraz z fragmentem murów miejskich wykonane zostały z cegły na fundamentach z dużych kamieni. Do budowy użyto zendrówkę, tworząc układ rombowy. Wieża została wybudowana na planie prostokąta. Pierwotnie była 3-kondygnacyjna, na wysokim podpiwniczeniu, w którym od wschodu i południa widoczne są zamurowane bramy. W 1844 r. dobudowano czwartą kondygnację zwieńczoną neogotyckim krenelażem. W przyziemiu widoczne jest sklepienie kolebkowe o obniżonym łuku. W elewacji wschodniej zachowała się ostrołukowa arkada z wąskimi blendami po bokach, być może pozostałość bramy wjazdowej. Zachowały się ostrołukowe okna ze stolarką neogotycką. 

W elewacji południowej, od której odchodzi zachowany odcinek muru miejskiego, widoczna jest brama obecnie zamurowana. W dolnej części elewację frontową wzmacniają dwie przypory.

Przylegający fragment gotyckiego muru obronnego wzmocniony jest trzema skarpami, które były przebudowywane wraz z wieżą w połowie XIX w. W jego części południowej wybudowano kwadratową narożną wieżyczkę strażniczą - bartyzanę. Całość zakończona jest wtórnym krenelażem.

Jezuici obejmując w 2 poł. XVII w. w posiadanie ten teren wraz z zabudowaniami, ze względu na fatalny stan budynków wyburzyli te relikty wcześniejszej zabudowy, pozostawiając tylko wieżę. Po podwyższeniu wieży o czwartą kondygnację i zwieńczeniu jej neogotyckim krenelażem, w końcu XIX wieku od jej strony zachodniej zlikwidowano galerię powiększając budynek gimnazjum, a w latach 1936 – 1937 wybudowano jeszcze jedno skrzydło budynku szkolnego zasłaniając wieżę od północy.

Wraz z konserwacją i rewaloryzacją bramy „zamku górnego” zrewitalizowano i przekomponowano przestrzeń wokół obiektu. W ramach tej inwestycji wyeksponowano wieżę bramną i fragmenty murów obronnych w obszarze dawnej fosy, uporządkowano wschodni stok dawnej fosy miejskiej oraz przebudowano nawierzchnię ulicy Księcia Władysława Opolczyka. Przeprowadzone rozpoznanie i badania wieży pozwoliły na przypuszczenie, że do bramy wiódł most zwodzony. Dlatego w projekcie rewaloryzacji otoczenia zabytku przewidziano budowę kładki łączącej krawędź fosy z górnym poziomem wieży. W odróżnieniu od dawnej techniki most wykonano wg współczesnych standardów i materiałów. Zastosowana forma nie odzwierciedla jego pierwotnego obronnego przeznaczenia.

Zabytek jest dostępny zewnątrz i wewnątrz. Teren wokół jest zagospodarowany i zabudowany. Wieża bramna i fragmenty muru miejskiego z bartyzaną, które można oglądać w terenie przy ul. Księcia Władysława II Opolczyka odbudowano i zrekonstruowano w latach 2006 i 2018. Obiekty te można oglądać także od strony placu wewnętrznego Zespołu Szkół Mechanicznych w Opolu. Ponadto wewnątrz odnowionej wieży urządzono ekspozycję dostępną dla mieszkańców i turystów.

Prace wykonane we wnętrzu budynku polegające na usunięciu zbędnych współczesnych elementów okablowań i przemurowań doprowadziły do uporządkowania wnętrz wieży bramnej oraz przywróceniu im jednorodnego, estetycznego, historycznego wyglądu.

Oprac. Krzysztof Spychała NID OT Opole, 25.03.2019 r.

Bibliografia

  • Schiedlausky G.,Hartmann R., Eberle H., Die Bau - und Kunstdenkmäler des Stadtkreises Oppeln, Breslau 1939;
  • Zabytki Sztuki w Polsce Śląsk, Warszawa 2006, s. 653;
  • Oppeln/Opole. Plany miasta, widoki graficzne, fotografie (do 1945 roku), pod redakcją 
  • P. Mrassa, Opole, 1995;
  • Idzikowski F., Opole: dzieje miasta do 1863 roku, Opole 2002:
  • Legendziewicz A., Zamek Górny w Opolu – o zachowanych fragmentach rezydencji księcia Władysława II Opolczyka, [w:] Kwartalnik Opolski, nr 1/2017, s. 97-118;
  • Archiwum Wojewódzkiego Urzędu Ochrony Zabytków w Opolu: Studium miasta Opola, tom II B, s. 43 – 51, nr inw. 3109B; Romanow J., Mury obronne w Opolu. Wyniki badań archeologiczno-architektonicznych, realizowanych w rejonie ulicy Nadbrzeżnej i ulicy Księcia Władysława Opolczyka w czerwcu 2005 roku, Wrocław 2005, nr inw. 4739; Prusiewicz J., Witwicki M., Wardecka-Witwicka I., Studium możliwości ekspozycji murów obronnych Opola, Opole 1998, nr inw. 3999; rejestr zabytków, teczki obiektów wpisanych do rejestru, teczka nr 754/64; Karta Ewidencji obiektu Gimnazjum Miejskie w Opolu (Karta Biała); Karta Ewidencji Stanowiska Archeologicznego Opole - miasto nr 3, AZP 89-37/2;
  • Archiwum Urzędu Miasta Opola Wydział Kultury: Płuska I., Rozpoznanie problematyki ratowania średniowiecznych murów obronnych Opola wraz z docelowym programem prac konserwatorskich, archiwum Wydziału Kultury UM Opole, 2005; Baran W. i zespół, Projekt zabezpieczeń konstrukcji i konserwacji murów miejskich zamku górnego w Opolu, archiwum Wydziału Kultury UM Opole, 2005; Lasota Cz., Legendziewicz A., Zamek Górny w Opolu. Wyniki badań architektonicznych oraz wytyczne konserwatorskie, archiwum Wydziału Kultury UM Opole, 2006; Romanow J., Zamek Górny w Opolu archeologiczne badania sondażowe w obrębie fosy w roku 2006, archiwum Wydziału Kultury UM Opole, 2006; Piecuch K., Remont konserwatorski wnętrza bramy zamku górnego Opole część budynków Zespołu Szkół Mechanicznych, archiwum Wydziału Kultury UM Opole, 2014; Legendziewicz A., Wyniki badań architektonicznych wnętrz wieży Zamku Górnego w Opolu, archiwum Wydziału Kultury UM Opole, 2018;

Budynek klasztorny, d. szpital, ob. Collegium Maius Uniwersytetu Opolskiego
Opole

30 minut

Historia wzgórza tradycyjnie łączona jest z postacią św. Wojciecha, który w 984 r. miał przybyć do Opola i udzielać chrztu nawróconym Opolanom. W miejscu tym powstała później studnia św. Wojciecha, widoczna na rycinie F. Wernera oraz kościół i klasztor. Późniejsze dzieje klasztoru dominikańskiego, następnie szpitala i w końcu - gmachu uniwersyteckiego są silnie związane z historią i codziennym z życiem miasta. Zespół tworzy znaczącą dominantę w panoramie miasta.

Historia

Budowa pierwszego, drewnianego klasztoru z fundacji księcia Bolka I miała miejsce w latach 1295 - 1301 (wg innych źródeł - po 1254 r). W pierwszej połowie XIV w. powstał z wykorzystaniem fragmentów muru obronnego klasztor murowany, przebudowany następnie w 1399 r. W 1530 r. dominikanie zostali usunięci z klasztoru, a stan opuszczonego budynku ulegał pogorszeniu. Po odzyskaniu go przez zakon w 1614 r. przez kolejne lata trwały prace remontowe, wznoszono także nowe mury. W XVII w. klasztor uległ zniszczeniu, a zakonnicy przenieśli się do pobliskiego zamku „Na Górce”. W latach 1701-1708 następuje gruntowna odbudowa i barokizacja całego zespołu klasztornego, który ponownie uległ zniszczeniu w wielkim pożarze miasta w 1739 r. Na rycinie F. Wernera z ok. 1750 r. trzy klasztorne skrzydła tworzyły wraz z kościołem czworobok z niewielkim wirydarzem pośrodku. Przy narożniku południowego skrzydła znajdowała się kaplica św. Wojciecha (nr rej. 756/64), na dziedzińcu studnia, a po południowej stronie klasztoru - czterokwaterowy ogród otoczony murem. Po sekularyzacji w 1811 r. budynek klasztorny został oddzielony od kościoła przez zamurowanie łączących je przejść oraz oddany do użytku jako biura i mieszkania. W 1845 r. zakupiony przez ks. Karla Aloisa Gaertha z przeznaczeniem na szpital miejski i stopniowo przekształcany: m.in. rozebrano skrzydło zachodnie i południowe (które zostało ponownie wzniesione w 1865 r., a w 1885 r. dodatkowo przedłużone w kierunku zachodnim). W latach 1893-94 na terenie dawnej fosy wzniesiono obecną partię frontową budynku, położoną na wschód od starszych zabudowań. Jest ona złożona. W 1945 r. obiekt został częściowo spalony i splądrowany, w latach powojennych odbudowany i użytkowany jako szpital. W 1996 r. w złym stanie technicznym przejęty przez Uniwersytet Opolski. Od 2002 r. po przebudowie i modernizacji, pełni rolę siedziby rektoratu UO.

Opis

Zespół poklasztorny dominikanów położony jest w północno - wschodniej części śródmieścia, przy linii dawnych fortyfikacji miejskich, na najwyższym wzniesieniu w obrębie starego miasta. Do kompleksu zabudowań od strony zachodniej prowadzą schody, będące przedłużeniem uliczki Świętego Wojciecha, łączącej Rynek z Małym Rynkiem. Od strony wschodniej znajduje się główne wejście do CM, a przed nim Plac Kopernika. Wokół zespołu klasztornego rozciągają się tereny zielone, będące m.in. miejscem ekspozycji rzeźb pochodzących z okolicznych zaniedbanych pałaców (m.in. barokowe przedstawienia czterech pór roku dłuta Heinricha Hartmanna pochodzące z Biestrzykowic, kolumna maryjna przeniesiona z Regulic pod Nysą i monumentalna rzeźba św. Krzysztofa z Dzieciątkiem z pałacu w Kopicach) oraz przedstawiających postaci ze świata kultury i sztuki. W pobliżu znajduje się neogotycki budynek sierocińca (ob. Collegium Minus UO), wieża piastowskiego Zamku Górnego oraz kolegium jezuickie (ob. Muzeum Śląska Opolskiego). Budynki klasztorne zostały wzniesione na skale wapiennej, na płytkich fundamentach, w najstarszych odcinkach wykonanych z kamienia. Mury w części zabytkowej zbudowane są z cegły pełnej. Pomieszczenia sklepione odcinkowo (głównie w piwnicy) oraz krzyżowo. Nad większością pomieszczeń dawniej znajdowały się stropy drewniane i Kleina, obecnie zostały zmodernizowane. Obecna postać kilkuskrzydłowego budynku ukształtowała się w wyniku kolejnych przebudów (głównie w drugiej połowie XIX w.) oraz modernizacji z końca XX w. Najstarsze, barokowe skrzydło przylega do prezbiterium ob. kościoła parafialnego i wraz z niemal prostopadłym skrzydłem zachodnim odtwarza zarys dawnego wirydarza. Z dawnego klasztoru zachowany jest też refektarz dominikanów, zdobiony późnobarokową polichromią z wizerunkami Trójcy Świętej, Anioła Stróża i św. Michała Archanioła, pełniący obecnie rolę sali. Wzniesione w latach 1893-94 skrzydło frontowe złożone jest z dwóch czterokondygnacyjnych brył z malowniczymi ryzalitami wieżowymi, o elewacjach komponowanych z wykorzystaniem neoromańskich, klasycystycznych i neobarokowych form. W latach 1996-2001 zostało podwyższone o szklaną nadbudówkę ponad linią okienek poddasza.

Obiekt ogólnodostępny z zewnątrz, wewnątrz - w godzinach zajęć na UO.

Oprac. Ewa Kalbarczyk-Klak, OT NID w Opolu, 17.06.2014 r.

 

Bibliografia

  • Schidlausky G., Hartmann R., Eberle K., DieBau-und Kunstdenkmäler des Stadtkreises Oppeln, Breslau 1939, s.105.
  • Katalog Zabytków Sztuki w Polsce, woj. opolskie, miasto Opole i pow. opolski, T. VII, z. 11, s.21-28.
  • Nicieja S.S., Wzgórze Uniwersyteckie w Opolu, ludzie i zabytki, fakty i legendy, Opole 2008.
  • Opracowania z archiwum WUOZ w Opolu
  • Opole. Dzieje i tradycja, red. Link B., Tarka K., Zajączkowska U., Opole 2011.

Kościół parafialny pw. Matki Boskiej Bolesnej i św. Wojciecha, zwany kościołem Na Górce
Opole

15 minut

Zbudowany na wzniesieniu, gotycki w swej proweniencji kościół pw. Matki Boskiej Bolesnej i św. Wojciecha jest jednym z punktów orientacyjnych w staromiejskiej przestrzeni miasta - stąd jego nazwa kościół „Na Górce”. W jego wnętrzu znajduje się wyposażenie pochodzące z różnych okresów począwszy od gotyckiego, poprzez barokowe, aż do dzieł współczesnych.

Historia

Budowa kościoła na wzgórzu powiązana jest z postacią św. Wojciecha, który w tym miejscu w X wieku głosił kazania. Od 1254 roku kościół podniesiony został do rangi kościoła parafialnego (w 1295 prawa te przeszły na kolegiatę św. Krzyża). Jak podają niektóre źródła w 1295 r. rozpoczęto budowę klasztoru dla Dominikanów, którym został przekazany kościół na wzgórzu. Na początku XIV wieku rozpoczęto budowę murowanego kościoła, a jego konsekracja miała miejsce w 1361 roku. Świątynia otrzymała wezwanie NMP, śś. Jerzego, Wojciecha, Dominia i Anny. W 1430 roku odbyła się ponowna konsekracja - związana zapewne z budową kaplicy Matki Boskiej Częstochowskiej. W XVI i XVII wieku zakonnicy kilkukrotnie opuszczali kościół i klasztor. Miały też miejsce pożary i następujące po nich prace przy odbudowie kościoła. Na pocz. XVIII wieku nastąpiła jego gruntowna przebudowa obejmująca m.in. barokizację wnętrz oraz prawdopodobnie nadbudowę wieży nad kapicą MB Częstochowskiej. W 1811 roku zabudowania klasztorze przemienione zostały w szpital i magazyn, kościół zaś użytkowany był do 1820 r. jako gimnazjalny, a następnie jako kuracjalny. Kolejne gruntowne odnowienie kościoła miało miejsce w latach 1931-38, wtedy to m.in. uproszczona została elewacja zachodnia.

Opis

Kościół pw. MB Bolesnej i św. Wojciecha wzniesiony został na wapiennej skarpie w bezpośredniej bliskości dawnych murów miejskich, na wschód od zabudowań Rynku. Na południowy wschód od niego znajdują się dawne zabudowania klasztorne, obecnie zajmowane przez Uniwersytet Opolski, a od północnego zachodu sąsiaduje z dawnym cmentarzem. Jest budowlą orientowaną, wzniesioną jako trójnawowa bazylika z wydłużonym, czteroprzęsłowym, zamkniętym trójbocznie, oskarpowanym prezbiterium. Od południa do prezbiterium przylega czworoboczna zakrystia z oratorium na piętrze, zaś od północy zamknięta trójbocznie kaplica MB Częstochowskiej. Od zachodu korpus kościoła poprzedzony jest ciągiem półeliptycznych schodów, a od pół. i poł. przylegają do niego kruchty. Świątynia jest murowana z cegły, na cokole niwelującym różnicę terenu. Korpus kościoła i prezbiterium nakryte są dachem dwuspadowym z powiekowymi lukarnami nad nawą. Zwieńczenie kaplicy MB Częstochowskiej stanowi trójkondygnacyjna, ośmioboczna wieża, która nakryta jest baniastym hełmem z latarnią. Elewacje kościoła są gładko otynkowane z dekoracją ramową w partii wieży i uproszczoną dekoracją elewacji zachodniej z pilastrami flanującymi oś środkową i fryzem arkadkowym w jej zwieńczeniu. Ponadto elewacje artykułowane są skarpami (w partii prezbiterium i kaplicy) oraz otworami okiennymi: ostrołukowymi ze zrekonstruowanym laskowaniem i maswerkami w prezbiterium oraz zamkniętymi półkoliście w partii korpusu. Wnętrze kościoła przesklepione jest: w partii prezbiterium sklepieniem kolebkowym z lunetami dekorowanym malowanymi plafonami (E. Fey), w nawie środkowej i południowej sklepieniami krzyżowymi rozdzielonymi gurtami, zaś w nawie północnej sklepieniem krzyżowo-żebrowym. Ściany prezbiterium poprzedzielane zostały pilastrami. Wejście do kaplicy Matki Boskiej Częstochowskiej obramione zostało barokowym portalem z umieszczonymi w nim obrazami oraz współczesną kratą (Marian Nowak). W zachodnim przęśle nawy głównej znajduje się nadwieszony chór muzyczny z parapetem o dekoracji stiukowej. Wystroju wnętrza dopełnia Wyposażenie pochodzące m.in z okresu barokizacji kościoła, w tym ołtarz główny, ponadto regencyjne ołtarze boczne i ambona, zespół obrazów i rzeźb z XVIII i XIX wieku oraz XIX-wieczny prospekt organowy, w który wkomponowane zostały barokowe rzeźby.

Zabytek dostępny.

Oprac. Aleksandra Ziółkowska, OT NID w Opolu, 4.11.2015 r.

 

Bibliografia

  • Katalog zabytków sztuki w Polsce, t. VII: Województwo opolskie, z. 11: Miasto Opole i powiat opolski, red. T. Chrzanowski, M. Kornecki, Warszawa 1968, s. 21-26.
  • Karta ewidencyjna zabytku architektury- kościół podominikański pw. Matki Boskiej Bolesnej i św. Wojciecha - „Na Górce”, oprac. Dariusz Stoces, PG, 2005, Arch. WUOZ w Opolu

Kaplica pw. Św. Wojciecha
Opole

15 minut

Kaplica wchodzi w skład podominikańskiego zespołu klasztornego, usytuowanego na wapiennym wzniesieniu górującym nad historycznym śródmieściem Opola. Tradycyjnie łączona z pobytem św. Wojciecha w Opolu w 984 r.

Historia

Kaplica została wzniesiona prawdopodobnie z wykorzystaniem murów XIII-wiecznej baszty miejskiej i poświęcona w 1361 r. W 1663 r. kaplicę nadbudowano z wykorzystaniem gotyckich fundamentów. Usytuowana była wówczas przy narożniku zachodniego, krótkiego skrzydła klasztoru dominikańskiego, wysuniętego poza czworobok zespołu klasztornego. Skrzydło zostało wybudowane od nowa w 1865 r. a następnie w 1885 r. przedłużone, tak, że kaplica znajduje się obecnie w ok. 2/3 jego długości i jest dostępna z jego wnętrza. Przez lata - wielokrotnie ulegała pożarom i była remontowana. Kaplica została spalona w 1945 r., po wojnie przekształcona na magazyn szpitala w dawnym klasztorze. Na początku obecnego stulecia chyląca się ku ruinie budowla została odrestaurowana i obecnie jest częścią Muzeum Uniwersytetu Opolskiego.

Opis

Kaplica powiązana jest z zespołem poklasztornym dominikanów, położonym w południowo-wschodniej części śródmieścia, na najwyższym wzniesieniu w obrębie starego miasta (tzw. Wzgórzu Wojciechowym, Klasztornym, Zamkowym, ob. Uniwersyteckim). Kaplica przylega północnym bokiem do południowo - zachodniego skrzydła Collegium Maius UO. Niewielka budowla została wymurowana z cegły, na kamiennych fundamentach. Jest jednoprzestrzenna, na rzucie zbliżonym do prostokąta. Znacznej grubości mury w narożach dodatkowo wzmocniono szkarpami oraz kamiennym cokołem. Zwieńczenie kaplicy tworzy niska kwadratowa nadbudówka i znajdująca się na niej okrągła latarnia z okienkami, kryta hełmem. W ścianach krytego sklepieniem żaglastym wnętrza znajdują się półkoliście zamknięte arkady i nisze. Nie zachowało się znane z archiwalnych fotografii wyposażenie - barokowy ołtarz i figury w niszach.

Z zewnątrz ogólnodostępna, wnętrze kaplicy dostępne w godzinach otwarcia Muzeum Uniwersytetu Opolskiego.

Oprac. Ewa Kalbarczyk-Klak, NID OT w Opolu, 18.06.2014 r.

 

Bibliografia

  • Schidlausky G., Hartmann R., Eberle K., DieBau-und Kunstdenkmäler des Stadtkreises Oppeln, Breslau 1939, s.105.
  • Katalog Zabytków Sztuki w Polsce, woj. opolskie, miasto Opole i pow. opolski, T. VII, z. 11, s.21-28.
  • Nicieja S.S., Wzgórze Uniwersyteckie w Opolu, ludzie i zabytki, fakty i legendy, Opole 2008.
  • Opracowania z archiwum WUOZ w Opolu
  • Opole. Dzieje i tradycja, red. Link B., Tarka K., Zajączkowska U., Opole 2011.

kolegium jezuickie, ob. Muzeum Śląska Opolskiego
Opole

dwie godziny

Budynek Muzeum Śląska Opolskiego stanowi cenny przykład architektury barokowej z XVII wieku.

Historia

Budynek powstał ok. 1698 r. w wyniku przebudowy i połączenia dwóch starszych kamienic z końca XVI w., z których starszą (zachodnią) podarował jezuitom w 1667 r. hrabia Jan Krzysztof Prószkowski (była własnością rodu od 1509 r.). We wchodniej kamienicy, nabytej przez jezuitów w 1670 r., założyli oni aptekę. Pod koniec XVII w., jezuici połączyli obie kamienice i zaadaptowali je na pomieszczenia kolegium. W tym okresie powstał jednolity barokowy wystrój elewacji obiektu. Budynek uległ uszkodzeniom podczas pożarów miasta w 1739 i 1762 r.

Po kasacie zakonu w 1773 r. budynek przejęła administracja pruska – do 1816 r. mieściły się w nim mieszkania nauczycieli gimnazjum, a potem przekształcono go na biura Regencji. Wówczas też przebudowano wnętrza obiektu. W 1837 r. został zakupiony przez miasto, a władze Opola urządziły w nim szpital. W 1932 r., po przeprowadzeniu gruntownych prac remontowych, w budynku urządzono bibliotekę i Muzeum Miejskie. Od czerwca 1945 r. zaczęło w nim funkcjonować polskie Muzeum Miejskie, które udostępniono publiczności 1 września 1946 r. Muzeum otrzymało do dyspozycji cały budynek. Znajdowało się w nim 12 sal wystawowych, 4 pomieszczenia administracyjne, 1 sala wykładowa, 1 sala – pracownia, 2 holle i trzyizbowe mieszkanie oraz parterowe zabudowania gospodarcze. Od 1950 r. placówka nosi nazwę Muzeum Śląska Opolskiego. W latach 60. XX w. budynek gruntownie wyremontowano. Ostatni poważniejszy remont miał miejsce w latach 2005 – 2008 w ramach programu „Mons Universitatis”.

Opis

Budynek zlokalizowany jest w centrum miasta, u podnóża górującego nad miastem kościoła pw. Matki Boskiej Bolesnej i św. Wojciecha (zwany przez opolan kościołem na Górce). Usytuowany kalenicowo, zwrócony jest frontem w kierunku ul św. Wojciecha. Budynek jest piętrowy, z widocznym zróżnicowaniem poziomów pięter w związku z usytuowaniem na spadku terenu. Kryty jest czterospadowym, łamanym dachem. Wzniesiono go na rzucie nieregularnego (rozszerzającego się ku wschodowi) czworoboku z dwoma wykuszami występującymi półkoliście w narożach elewacji frontowej. Układ pomieszczeń w budyku jest nieregularny, trzytraktowy. Elewacja frontowa jest siedmioosiowa o nieregularnym układzie okien – dwie osie wsch. o oknach usytuowanych wyżej od pozostałych. Podziały ścian są ramowe i płycinowe z pasami boniowania, a między kondygnacjami ciągnie się gzyms. Pomiędzy pierwszą i drugą osią od strony zachodniej znajduje się stiukowa tablica z kartuszami herbowymi rodu Prószkowskich i Lobkowitzów z końca XVII wieku.

Obiekt jest dostępny dla zwiedzających.

Oprac. Joanna Banik, OT NID w Opolu, 07.06.2018 r.

Bibliografia

  • Borkowski M., Opole przełomu wieków XIX/XX, Łódź 2015.
  • Hamada A., Architektura Opola wpisana w dzieje miasta, Opole 2008.
  • Idzikowski F., Opole – dzieje miasta do 1863 roku, Opole 2002.
  • Katalog zabytków sztuki w Polsce, red. T. Chrzanowski, M. Kornecki, t. VII (województwo opolskie), Warszawa 1968.
  • Schiedlausky G., Hartmann R., Eberle H., Die Bau- und Kunstdenkmäler des Stadtkreises Oppeln, Breslau 1939.
  • Studium historyczno-urbanistyczne miasta Opola, t. 2: Katalog zabytków – Opole Śródmieście, PKZ Wrocław 1990, [w:] zbiory WUOZ w Opolu.

Wydrukuj stronę wycieczki

To jest wycieczka użytkownika. Zgłoś naruszenie zasad.

Obiekty z trasy wycieczki

zgłoś naruszenie