Kraina otwartych okiennic
Narodowy Instytut Dziedzictwa en

wycieczka użytkownika Grzegorz

Kraina otwartych okiennic

7

kilka godzin

podlaskie

Szlak obejmuje trzy miejscowości o unikatowym budownictwie drewnianym: Puchły, Soce i Trześcianka. Wsie zachowały zabytkowe układy przestrzenne oraz tradycyjne budownictwo; drewniane domy charakteryzują się bogatą ornamentyką, nawiązującą do zdobnictwa stosowanego w rosyjskiej architekturze ludowej. Specyfiką zabudowań jest bogata dekoracja snycerska w formie barwnych okiennic, nad – i podokienników, narożników oraz dekoracyjnego oszalowania elewacji i szczytów. Układy ruralistyczne wsi Soce i Trześcianka wpisane są do rejestru zabytków. Ponadto ochroną konserwatorską objęte są: cerkiew paraf. pw. Archanioła Michała oraz cerkiew cmentarna pw. Ofiarowania NMP w Trześciance, cerkiew paraf. Pw. Opieki Matki Bożej w Puchłach. Wiele obiektów mieszkalnych i gospodarczych włączonych jest do wojewódzkiej/ gminnej ewidencji zabytków. Ww. zabytki są bardzo dobrym lub dobrym stanie zachowania.

 

Prawosławna cerkiew par. pw. Opieki Matki Bożej
Puchły

30 minut

Cerkiew jest przykładem tzw. stylu rusko-bizantyjskiego o wyraźnych wpływach drewnianego budownictwa rosyjskiego. Charakteryzuje się monumentalną, mocno rozczłonkowana bryłą, wyjątkowo bogatą ornamentyką elewacji oraz ciekawym wnętrzem pokrytym współczesnymi polichromiami.

Historia

Pierwszą udokumentowaną cerkiew (unicką) w Puchłach wzniósł własnym kosztem Józef Wilczewski, chorąży wiski i starosta narewski. 16 maja 1756 r. cerkiew poświęcił ks. Stefan Hrymaniecki, dziekan podlaski i proboszcz rybołowski. Niedługo potem, 30 maja 1771 r., świątynia spłonęła. Przez pewien czas parafianie modlili się w prowizorycznej kaplicy. W 1798 roku Wojciech Szepietowski, żupnik bielski ufundował nową cerkiew na rzucie ośmioboku, konsekrowaną w 1802 roku. W 1839 r., po kasacie unii brzeskiej, parafia przyjęła prawosławie. Cerkiew przebudowano w 1864 r., dodając nad kruchtą dwie kondygnacje oraz kopułę nad nawą. W latach 1913-1918 zbudowano na miejscu poprzedniej obecną świątynię, jednak nie uzyskała ona rangi parafialnej, a wieś Puchły przyłączono do parafii w Narwi. W 1941 r. w wyniku działań wojennych uszkodzony został dach cerkwi wraz z kopułami, a także wnętrze. Po remoncie świątyni, w latach 1960-1961, jej ściany zostały pokryte polichromiami autorstwa Włodzimierza Wasilewicza. Podczas ostatniego remontu (2014) odmalowano elewacje cerkwi oraz częściowo jej wnętrze.

Opis

Cerkiew usytuowana jest na cmentarzu ogrodzonym kamiennym murem, położonym na zach. krańcu wsi nad rzeką Narew. Styl tzw. rusko-bizantyjski.

Cerkiew pięciokopułowa, na wydłużonym, rozczłonkowanym rzucie. Nawa na planie kwadratu, wyniesiona, przekryta namiotowym dachem wygiętym nad bocznymi elewacjami w formie kokosznika, zwieńczona cebulastą kopułą na bębnie i czterema narożnymi kopułkami na szyjach. Nawa połączona od pd. z niższym i węższym od niej pięciobocznym prezbiterium, ujętym dwiema zakrystiami na planach prostokątnych, zwieńczonym smukłą kopułką na szyi. Od pn. do nawy przylega wydłużony przedsionek nakryty dwuspadowym dachem z lukarnami doświetlającymi chór muzyczny, połączony od pn. z trójkondygnacyjną wieżą-dzwonnicą, mieszczącą w przyziemiu kruchtę. Dzwonnica czworoboczna w dolnych i ośmioboczna w górnej kondygnacji, zwieńczona jest wysmukłym, ostrosłupowym hełmem z kopułką na szyi. Do bocznych elewacji nawy przylegają ganki wsparte na dwóch filarach, nakryte stromymi, dwuspadowymi dachami. Podobny ganek, przekryty dachem o przekroju łuku pełnego, osłania główne wejście. Drewniana; korpus w konstrukcji zrębowej, wieża-dzwonnica - szkieletowej. Oszalowana. Posadowiona na podmurówce z kamienia ciosanego. Elewacje bogato zdobione, z wydzielonym pasem belkowania, podzielone listwami na czworoboczne pola wypełnione szalunkiem w układzie na przemian pionowym i poziomym. Węgły odeskowane. Na elewacjach nawy fryz z motywem rombów i ażurowymi wspornikami pod okapem. Okna w nawie, prezbiterium i przedsionku w kształcie wydłużonych prostokątów, wielokwaterowe, niektóre osłonięte nadokiennikami; w zakrystiach i prezbiterium pojedyncze okna ośmioboczne. Filary ganków profilowane, zwieńczone głowicami stylizowanymi na kostkowe. Wnętrze składa się z wysokiej nawy, doświetlonej dwoma rzędami okien, przekrytej czteropolowym pozornym sklepieniem; wydzielonego ikonostasem prezbiterium, skomunikowanego z dwiema zakrystiami; przedsionka nakrytego płaskim stropem, mieszczącego w partii poddasza chór muzyczny i kruchty, z której schody prowadzą na wyższe kondygnacje dzwonnicy. Ściany pokryte są polichromiami przedstawiającymi świętych autorstwa Włodzimierza Wasilewicza. Wyposażenie: eklektyczny ikonostas i kioty, w bocznym kiocie XVIII-wieczna ikona Opieki Matki Bożej.

Obiekt dostępny dla zwiedzających z zewnątrz. Otwierany w czasie nabożeństw.

Oprac. Aneta Kułak, OT NID w Białymstoku, 03-12-2015 r.

Bibliografia

  • Kiryluk A., W parafii Puchły, „Przegląd Prawosławny” 2007, nr 4 (262) (http://www.przegladprawoslawny.pl/articles.php?id_n=1472&id=8 )
  • Sosna G., Święte miejsca, cudowne ikony. Prawosławne sanktuaria na Białostocczyźnie, Białystok 2001.
  • Sosna G., Troc-Sosna A., Cerkiewna własność ziemska na Białostocczyźnie w XV-XX wieku, Białystok 2004.
  • Wysocka D., Opiekuńcza Matka, „Przegląd Prawosławny” 2015, nr 11 (365) (http://www.przegladprawoslawny.pl/articles.php?id_n=3835&id=2)
  • http://www.portals.narew.gmina.pl/parafie/102-parafia-prawoslawna-w-puchlach

czas dojazdu do następnego obiektu

13 min.

8 min.

układ ruralistyczny
Soce

godzina

czas dojazdu do następnego obiektu

13 min.

9 min.

ogrodzenie z kapliczkami i bramami
Puchły

15 minut

czas dojazdu do następnego obiektu

15 min.

6 min.

Układ przestrzenny wsi wraz z tradycyjną zabudową
Trześcianka

dwie godziny

Układ przestrzenny wsi jest dobrze zachowanym przykładem wsi rozplanowanej według zasad pomiary włócznej prowadzonej w poł. XVI wieku. Układ zabudowy zagród (w szczególności domy usytuowane szczytem do drogi) nie uległ większym zmianom do dnia dzisiejszego. We wsi bardzo licznie zachowała się tradycyjna zabudowa drewniana (z końca XIX i 1. poł. XX w.) ze znaczą liczbą bogato zdobionych domów, których elementem charakterystycznym są pięknie dekorowane, malowane jaskrawymi kolorami okiennice, wiatrownice, narożniki, a także elewacje i szczyty. Ornamentyka ta jest niespotykana w innych regionach Polski i nawiązuje do zdobnictwa stosowanego w rosyjskim budownictwie ludowym. W centrum wsi po pn. stronie drogi usytuowana jest drewniana cerkiew prawosławna pw. św. Michała Archanioła z lat 1864-1866 stanowiąca dominantę architektoniczną wsi. Wieś jest jedną z atrakcji turystycznych szlaku Krainy otwartych okiennic.

Historia

Wieś Trześcianka powstała w XVI w. w trakcie wielkiej reformy gospodarczej i osadniczej zwanej pomiarą włóczną. Pomiara była rewolucyjna pod względem zmiany stosunków gospodarczo-społecznych i zadecydowała o wyglądzie krajobrazu kulturowego na następne kilkaset lat. Zlikwidowała pierwotne osadnictwo rozproszone i utworzyła regularne wsie ulicówki otoczone blokiem o niwowym układzie gruntów. Powstające podczas pomiary ulicówki ze względu na swój niezwykle zwarty i regularny układ zabudowy często określa się mianem wsi szeregowej: ulica w szeregówce biegła w linii prostej, zagrody miały nie tylko ten sam kształt, ale i tę samą wielkość oraz zbliżony, a nawet analogiczny, układ budynków. Charakterystyczną cechą ich wyglądu było usytuowanie chałup szczytem w kierunku do głównej drogi przechodzącej przez wieś. Budynki mieszkalne wznoszono na przylegających do siebie wąskich działkach. Niewielka ich szerokość niejako wymuszała sytuowanie poszczególnych budynków wzdłuż działki siedliskowej; zazwyczaj tuż za domem wznoszono zabudowania gospodarcze związane z hodowlą, a więc chlewy, stajnie i obory. Z kolei za tymi budynkami urządzano ogródki warzywne i sady. Za ogrodem budowano w poprzek siedliska stodołę, za którą biegła droga zagumienna. We wsi szeregówce zagrody mogły być lokalizowane po jednej lub po obu stronach drogi. Regularnej zabudowie odpowiadał regularny układ gruntów. Wyłamanie się z tego sprzężonego systemu w XVI-XVIII wieku było niemożliwe, a i później także bardzo trudne. Trwałość układu zabezpieczał tzw. przymus polowy związany z trójpolówką. Polegał on na corocznym zmianowaniu upraw w poszczególnych polach, przez co uniemożliwiał zabudowę rozproszoną. W 2. poł. XVII w. pobudowano w środku wsi cerkiew unicką, zaś w latach 60. XIX w. obecną świątynię.

Opis

Wieś położona równoleżnikowo, wzdłuż drogi woj. nr 685 wiodącej z Narwi do Zabłudowa z zagrodami po obu jej stronach. Od pn. i pd. zagrody obiegają drogi zagumienne. Zagrody mają kształt wąskiego, wydłużonego prostokąta położonego miedzy główną drogą biegnącą przez środek wsi a drogą zagumienną. Większość domów ustawiona szczytem do drogi, z bogato zdobionymi okiennicami, szczytami, wiatrownicami i węgłami. Budynki gospodarcze usytułowane w głębi wąskiej działki siedliskowej. W środku wsi, w pn. części zabudowy cmentarz przycerkiewny, otoczony murem ogrodzeniowym z bramami, na którym drewniana cerkiew wzniesiona w latach 1864-1866, konstrukcji zrębowej, na palnie prostokąta z wieżą-dzwonnicą na planie kwadratu, oszalowana.

Zabytek dostępny.

Oprac. Grzegorz Ryżewski OT NID w Białymstoku, 24-10-2014 r.

Bibliografia

  • http://pl.wikipedia.org/wiki/Trze%C5%9Bcianka
  • Cybulko Z., Trześcianka. Dokumentacja historyczno-przestrzenna wsi, Białystok 1985, mps., s. 14-30, Archiwum Narodowego Instytutu Dziedzictwa Oddział Terenowy Białystok

czas dojazdu do następnego obiektu

1 min.

cerkiew prawosławna parafialna pw. św. Michała Archanioła
Trześcianka

30 minut

czas dojazdu do następnego obiektu

4 min.

2 min.

cerkiew greckokatolicka cmentarna, ob. prawosławna pw. Ofiarowania Najświętszej Marii Panny
Trześcianka

30 minut

czas dojazdu do następnego obiektu

4 min.

2 min.

cmentarz przycerkiewny
Trześcianka

15 minut

Wydrukuj stronę wycieczki

To jest wycieczka użytkownika. Zgłoś naruszenie zasad.

Obiekty z trasy wycieczki

zgłoś naruszenie