Układ zabudowy zagród (w szczególności domy usytuowane szczytem do drogi) nie uległ większym zmianom do dzisiaj. We wsi zachowała się tradycyjna zabudowa drewniana (z końca XIX i 1. poł. XX w.)  ze znaczą liczbą bogato zdobionych domów, których elementem charakterystycznym są pięknie dekorowane, malowane jaskrawymi kolorami okiennice, wiatrownice, narożniki i szczyty. Ornamentyka ta jest niespotykana w innych regionach Polski i nawiązuje do zdobnictwa stosowanego w rosyjskim budownictwie ludowym.

Historia obiektu

W wyniku procesów kolonizacyjnych na Podlasiu w XVI wieku, a w szczególności podczas wielkiej akcji kolonizacyjno-reformatorskiej zwanej pomiarą włóczną powstała też wieś Soce (zapisywana w źródłach historycznych jako Socze). Pierwsza o niej wzmianka pochodzi z 1541 r., kiedy to wójt trościanicki Ignacy Protasewicz otrzymał od króla dokument pergaminowy mocą którego Zygmunt Stary cofnął m.in. zbyt wielkie obciążenia jakie na poddanych mieszkających na ziemiach Socowskich podporządkowanych dworowi trościanickiemu nałożyła wcześniej królowa Bona.

Wg językoznawców nazwa wsi jest nazwą rodową, a powstała od nazwy osobowej Sac (cerkiewne Sasonij) lub Soc (cerkiewne Sofonij, Sossij). Nazwy rodowe zaś wg definicji Witolda Taszyckiego są to nazwy oznaczające w najstarszym okresie swego rozwoju mieszkańców pewnej osady na podstawie nazwy osobowej, jakiej wspólnie jako członkowie tego samego rodu używali, względnie jaką ich wszystkich określano. Tak więc nazwa wsi odnosiła się do zamieszkujących ją osadników. Być może pod koniec XIX w. wybudowano w Socach kapliczkę pw. św. Proroka Eliasza. Wg relacji mieszkańców rzeźbę Jezusa i wystrój wnętrza wykonał miejscowy gospodarz, bardzo zdolny rzemieślnik.

Tak jak większość wsi prawosławnych również mieszkańcy Soc uczestniczyli w tzw. „bieżeństwie” w 1915 r. Po rozkazie ewakuacji mieszkańców w głąb Rosji, żołnierze carscy stosując taktykę spalonej ziemi podpalili zabudowania wsi, które oprócz kilku domów murowanych spłonęły doszczętnie.

W 1918 r. rozpoczął się powrót uchodźców do spustoszonych siedzib i odbudowa ze zniszczeń domów i gospodarstw. Ludność początkowo mieszkała w prowizorycznych chatach, szałasach czy ziemiankach. Jak duże były straty związane z pierwszą wojną światową widać wyraźnie, gdy porównamy liczbę domów we wsi sprzed I wojny światowej i tuż po jej zakończeniu Otóż w 1915 r. naliczono w Socach 92 domy, zaś w 1921 r. tylko 60 domów zamieszkałych.

II wojna światowa oszczędziła Soce pod względem zabudowy i nie zaszły tu większe zmiany w porównaniu do okresu dwudziestolecia międzywojennego. Rozbiórce w l. 50. XX w. uległ budynek karczmy, który w 2. poł. XIX w. pełnił rolę carskiej szkoły, a w okresie międzywojennym początkowo także odbywały się tu lekcje, następnie zaś zabawy wiejskie. Obiekt ten od XVIII w. był istotnym elementem w krajobrazie wsi. Pod koniec l. 80. XX wieku na miejscu kapliczki pochodzącej być może z XIX w., wyremontowanej i przeniesionej w 1956 r. wybudowano nowy obszerniejszy budynek kaplicy pw. św. Proroka Eliasza przestawiając go również o kilka metrów w bok.

Opis obiektu

Wskutek pomiary włócznej powstała wieś składająca się z dwóch, równoległych odcinków - szeregówek biegnących równoleżnikowo, usytuowanych po obu brzegach rzeki Rudni, połączonych ze sobą dwiema drogami biegnącymi z północy na południe (poprzez mostki na Rudni) łączącymi zachodnie i wschodnie ich skraje. Przez środek wsi przebiega też ścieżka w kierunku północno-wschodnim poprzez trzeci pomost na rzeczce łącząca części wsi (północną i południową). Wieś posiada dwie drogi zagumienne obiegające ją od północy i południa. Północny odcinek wsi dzieli na dwie części droga wiodąca na północ w kierunku Zabłudowa. Przez wschodnią część szeregówki południowej przepływa bezimienna struga wpadająca do Rudni. Zabudowa wsi zlokalizowana jest po obu stronach drogi jednak w sposób nieregularny. Budynki mieszkalne występują zazwyczaj po obydwu stronach drogi jednak zdarza się, szczególnie w południowym odcinku (szeregówce) wsi, że dom mieszkalny od zabudowań gospodarczych przedzielony jest drogą, a siedliska nie są głęboko zabudowane w kierunku rzeki. Ta dzisiejsza nieregularność zabudowy wynika ze zmian zachodzących na przestrzeni dziejów od wieku XVI do dzisiaj. Na przełomie XVIII i XIX w. zabudowa wsi była dużo bardziej regularna. Wszystko to tworzy nietypowy i bardzo ciekawy układ przestrzenny, który składa się jakby z dwóch oddzielnych, równolegle do siebie położonych wsi ulicowych (dawniej zapewne typowych szeregówek) przedzielonych ciekiem Rudni.

W 1861 r. ustawiono w Socach (we wschodniej części południowej szeregówki, przy bezimiennym cieku wpadającym do Rudni) kapliczkę pw. św. Jana, która stanowi wyróżniający się akcent wsi.

Pod koniec XIX w. wybudowano na skrzyżowaniu dróg, w zachodniej części południowej szeregówki drewnianą kapliczkę pw. św. Proroka Eliasza. Wydaje się, że nie pełniła ona funkcji sakralnych, a służyła tylko jako magazyn do przechowywania chorągwi pogrzebowych. Stanowiła jednak bardzo charakterystyczny element krajobrazu wsi. W 1956 r. przesunięto kapliczkę kilka metrów na zachód, aby nie utrudniała komunikacji. W tym samym mniej więcej czasie na skrzyżowaniach dróg po obu stronach ulicówek północnej i południowej na krańcach zabudowy wsi ustawiono kamienne, charakterystyczne krzyże.

Przed I wojną światową wybudowano w Socach kilka budynków murowanych, mieszkalnych z cegły oraz murowaną kuźnię, które stanowią ciekawy element w drewnianej zabudowie wsi. Pod koniec l. 30. wybudowano w Socach nowy budynek szkoły powszechnej, który usytuowano w południowo zachodniej części wsi, na południe od drogi zagumiennej, i wschód od drogi biegnącej na południe do wsi Puchły Duży budynek szkoły posadowiony na wzgórzu jest dominującym i bardzo charakterystycznym akcentem krajobrazu wsi.

Soce są wsią szeregową, która w znacznej mierze zachowała pierwotne rozplanowanie. Siedliska, ulokowane wzdłuż dwóch dróg biegnących równolegle po obu stronach rzeki Rudnia, mają podobne do siebie kształty wydłużonego prostokąta i zbliżoną wielkość (średnio 20-30 m szerokości i 120-140 m długości). W skład siedliska wchodzi zawsze dom mieszkalny wraz z podwórzem, towarzyszą mu zazwyczaj zabudowania gospodarcze (obora, chlew, stajnia, kurnik, stodoła, spichlerz, szopa itp.) oraz sad i/lub ogród. Parcele otacza ogrodzenie z bramą wjazdową i furtką.

Większość budynków zarówno mieszkalnych, jak i gospodarczych wzniesiono z drewna. Jednak najstarsze budynki są ceglane. Pochodzą jeszcze sprzed I wojny światowej i datuje się je na 1904 r. Są to domy mieszkalne nr 18 wzniesiony w północnej części Mokraw, nr 123 i 167 usytuowane w północnej pierzei Suchlan, na wschód od północnej drogi dojazdowej oraz remiza nr 72 i kuźnia nr 80 umiejscowione w północnej pierzei Mokraw przy skrzyżowaniu dróg na Dawidowicze, Puchły i Gnieciuki. Z pocz. XX w. pochodzi również murowany z czerwonej cegły i tynkowany dom nr 145, znajdujący się w północnej pierzei Suchlan. Budynki drewniane z wcześniejszego okresu zostały spalone w 1915 r. przez kozaków. Ich odbudowa nastąpiła po 1918 r. Kolejny boom budowlany, jak większość polskich wsi, Soce przeżyły po II wojnie światowej, a następnie na przełomie l. 50. i 60. XX w.

Dostępność obiektu dla zwiedzających: Zabytek dostępny.

Autor noty: dr Grzegorz Ryżewski, NID, OT w Białymstoku, 19-07-2024.