Szlakiem polskich zamków nadwiślańskich
Narodowy Instytut Dziedzictwa en

wycieczka użytkownika Adam Paczuski

Szlakiem polskich zamków nadwiślańskich

4

jeden dzień

kujawsko-pomorskie

Wycieczka obejmuje pozostałości po czterech średniowiecznych zamkach nadwiślańskich, które powstały z inicjatywy polskich królów, książąt dobrzyńskich lub biskupów kujawskich. Są one mniej znane od warowni krzyżackich, lecz posiadały ważne znaczenie strategiczne i odegrały niebagatelna rolę w dziejach Kujaw i Pomorza.

Ruiny zamku Dybów
Toruń

30 minut

Przykład średniowiecznej polskiej warowni wzniesionej przez Władysława Jagiełłę po Wielkiej Wojnie. Obiekt wybudowany na granicy państwa z Zakonem Marii Panny w celu stworzenia dla krzyżackiego Torunia realnej konkurencji handlowej na Wiśle.

Historia

Po przegranej bitwie pod Grunwaldem Krzyżacy nie byli w stanie prowadzić swojej polityki ekspansji terytorialnej w ten sam sposób jak przed porażką, jednakże ich agresywna polityka terytorialna nie słabła i nadal przynosiła efekty. Zwycięzca spod Grunwaldu, Władysław Jagiełło, zyskał zajmowane wcześniej przez Krzyżaków ziemie na lewym brzegu Wisły na wysokości Torunia. W celu ustabilizowania sytuacji w regionie wybudował zamek. Budowę warowni rozpoczęto ok. 1425 roku. W tym samym czasie w jej sąsiedztwie rozwijało się miasteczko Nieszawa, które z założenia miało stanowić konkurencję dla krzyżackiego Torunia w handlu na Wiśle. W wyniku rzeczywistego zagrożenia ekonomicznego w 1431 r. mieszkańcy Torunia, podburzani przez rycerzy zakonnych, zaatakowali Nieszawę, paląc ją i zajmując zamek. Przez kolejne cztery lata na zamku stacjonowali Krzyżacy i rozpoczęli przebudowę warowni. Po wyparciu Krzyżaków przez wojska Polskie kontynuowano przebudowę zamku, a w 1456 r. zaadaptowano część warowni na spichrze, magazyny, solnię i gorzelnię. W 1454 r. mieszczanie toruńscy wypędzili Krzyżaków z Torunia i oddali się pod zwierzchnictwo króla Polski. Z racji zadłużenia króla u mieszczan toruńskich (związanego z tzw. wojną trzynastoletnią) zgodzono się zaprzestać rozbudowy magazynów na zamku Dybowskim i przesiedlić o 30 km Nieszawę, aby nie stwarzać konkurencji dla interesów miasta. W XVII w. zamek zajęły wojska szwedzkie. W 1656 r. komendant wojsk szwedzkich próbował wysadzić mury, po niepowodzeniu akcji podpalono warownię. W 1703 r., podczas kolejnego oblężenia, Szwedzi prowadzili ostrzał Torunia z zamku. Miasto odpowiedziało ogniem artyleryjskim, który mocno zniszczył części mieszkalne budowli. W latach 1998-2000 na terenie warowni odbyły się pierwsze wykopaliska archeologiczne.

Opis

Ruiny zamku Dybów ulokowane są na lewym, płaskim brzegu Wisły, na południowy zachód od prawobrzeżnego Torunia. Główną i najstarszą część murowanego założenia warownego stanowi ceglany dom wzniesiony od strony północnej, na planie prostokąta o bokach 46 x 15 metrów. Na każdej z trzech kondygnacji znajdowały się trzy sale. Podobnie podzielono piwnice, które były otynkowane i miały drewniane podłogi. Budynek przykryty był dwuspadowym dachem z dwoma szczytami na krótszych bokach. Zamek pierwotnie otoczony murem i fosą zasilaną wodą z Wisły. Obecnie znajduje się w ruinie, zachował się pełen obwód murów obronnych z resztkami cylindrycznych wieżyczek, dwie ściany budynku mieszkalnego oraz wieża bramna - zrekonstruowana w latach 70. XX wieku.

Zabytek dostępny.

Oprac. Filip Badowski, OT NID w Toruniu, 12-11-2015 r.

Bibliografia

  • Guerquin B., Zamki w Polsce, Warszawa 1984.
  • Kaczyńska I., Kaczyński T., Polska - najciekawsze zamki, Warszawa 2001.
  • Kajzer L., Kołodziejski S., Salm J., Leksykon zamków w Polsce, Warszawa 2002.
  • Pietrzak J. Zamki i dwory obronne w dobrach prowincji wielkopolskiej, Rypin 2004.
  • Sypek R. Zamki i obiekty warowne Państwa Krzyżackiego cz. 1, Toruń 2000.
  • http://www.turystyka.torun.pl/art/88/zamek-dybowski-dybow.html [dostęp 12-12-2015].

czas dojazdu do następnego obiektu

1 godz. 19 min.

32 min.

Ruiny zamku
Raciążek

15 minut

Przykład obronnej rezydencji biskupiej o wartości w skali regionu.

Historia

W połowie XIII wieku biskupi włocławscy otrzymali Raciążek z nadania księcia kujawskiego Kazimierza. Niebawem wznieśli tam warowny gród drewniano-ziemny, który w 1330 roku, podczas wojny polsko-krzyżackiej z lat 1327-1332, został zdobyty i zniszczony przez Krzyżaków. Najprawdopodobniej po 1343 roku, po zakończeniu krzyżackiej okupacji Kujaw, biskup włocławski Maciej z Gołańczy na miejscu zniszczonego grodu zaczął stawiać murowany zamek gotycki. Do końca swoich rządów biskupich (w 1364 roku) wzniósł ceglany dom mieszkalny o trzech kondygnacjach i wymiarach 12 ×25 m, przykryty wysokim dachem dwuspadowym i zwany później „kamienicą wielką”. Następca i krewniak Macieja, Zbylut z Gołańczy (1364-1383), powiększył ową kamienicę o5 metróww kierunku zachodnim, do rozmiarów 17 ×25 m. Za Zbyluta też od zachodnich narożników tego budynku pociągnięto mury obwodowe, tworząc nieregularny dziedziniec zamkowy z bramą wjazdową. Do murów obwodowych dostawiono zabudowania gospodarcze. W latach 1531-1537 biskup Jan Karnkowski wzmocnił narożnik południowo-zachodni murów obwodowych kwadratową wieżą o boku6,8 m. Miała 3 kondygnacje i czterospadowy dach namiotowy. Z kolei przebudowa gotyckiej warowni na renesansową rezydencję była dziełem biskupa Hieronima Rozdrażewskiego (1581-1600). Polegała na gruntownym przekształceniu wnętrz kamienicy, postawieniu obok niej szachulcowego domu biskupiego starosty oraz wzniesieniu wolno stojącej wieży z przelotem bramnym, usytuowanej na zachodnim skraju założenia zamkowego, przy suchej fosie, oddzielającej zamek od przedzamcza. Wysuniętą wieżę bramną od południa i północy łączył z zamkiem drewniany parkan. Otoczone takim samym parkanem przedzamcze miało charakter gospodarczy. W 2. połowie XVII wieku zamek został opuszczony i częściowo rozebrany. W latach 1706-1720 biskup Felicjan Konstanty Szaniawski wzniósł drewniany dwór na przedzamczu. Jego następca, Krzysztof Antoni Szembek (1720-1739), zaangażował do przebudowy starej, gotyckiej kamienicy na barokowy pałac toruńskiego architekta, Giovanniego Baptystę Cocchiego. Frontowa elewacja dwukondygnacyjnego pałacu (z wysokim, mansardowym dachem) przypominała zapewne projekt pałacu Czapskich w chełmińskim Gzinie oraz toruńskie budowle tego architekta. Prace kontynuowano za pontyfikatu biskupa Walentego Czapskiego (1741-1751). W wyniku II rozbioru Polski w 1793 roku nastąpiła sekularyzacja majątku biskupiego. W 1804 roku władze pruskie przeznaczyły zamek do rozbiórki, wskutek czego zespół pałacowy zaczęto traktować jako kamieniołom, co przyczyniło się do prawie całkowitego jego zniszczenia. W latach 1978-1985 obiekt był przedmiotem badań archeologiczno-architektonicznych. Po badaniach i pracach zabezpieczających zamek wyeksponowano jako trwałą ruinę. Zaznaczono podziały głównego domu zamkowego, przebieg murów obwodowych i nadmurowano znajdującą w południowej partii założenia wieżę.    

Opis

Ruiny zamku położone są na wschodnim skraju Raciążka (w latach 1317-1870 miasta), na szczycie wysokiej skarpy, wcinającej się w dolinę Wisły i górującej nad pobliskim Ciechocinkiem. Najlepiej zachowały się pozostałości głównego domu zamkowego, z piwnicami oraz przyziemiem i trzema wyniosłymi fragmentami muru frontowej elewacji zachodniej. Mury innych elewacji przetrwały w gorszym stanie. Na poziomie ziemi zaznaczono przebieg zamkowych murów obwodowych wraz z dolną partią narożnej wieży czworobocznej z lat 1531-1537.

Zabytek dostępny dla zwiedzających.

Oprac. Lech Łbik , Pracownia Dokumentacji, Popularyzacji Zabytków i Dziedzictwa Narodowego Kujawsko-Pomorskiego Centrum Kultury w Bydgoszczy, 01.12.2014 r.

Bibliografia

  • Kajzer L., Zamek w Raciążku, Łódź 1990.
  • Kajzer L., Kołodziejski S., Salm J., Leksykon zamków w Polsce, red. Kajzer L., Warszawa 2010, s. 412-413.

 

czas dojazdu do następnego obiektu

1 godz. 1 min.

49 min.

ruiny zamku
Bobrowniki

30 minut

Przykład budownictwa obronnego z XIV i XV w. fundacji książąt dobrzyńskich.

Historia

Osada w Bobrownikach jest notowana źródłowo od 1321 r. Być może istniała tu wówczas drewniana warownia. Około połowy XIV w. po spaleniu Dobrzynia podczas najazdu litewskiego, do Bobrownik zostało przeniesione centrum administracyjne ziemi dobrzyńskiej. Wystawiał tu swe dokumenty książę dobrzyński Władysław Garbacz, który jest domniemanym pierwszym budowniczym zamku.

Zamek bobrownicki powstał w dwóch etapach na przełomie XIV i XV w. W pierwszej fazie budowy powstał zamek główny, w drugiej fazie istniejące założenie otoczono zewnętrznym murem obwodowym oraz zbudowano przedbramie.

W latach 1358, 1364 i 1365 zamek w Bobrownikach odwiedził Kazimierz Wielki. Warownia pełniła wówczas także funkcję komory celnej na trakcie wiodącym do Torunia. Po śmierci króla Kazimierza Wielkiego zamek bobrownicki był siedzibą kolejnych władców lennych ziemi dobrzyńskiej. W roku 1391 r. w wyniku konfliktu pomiędzy ostatnim z nich księciem Władysławem Opolskim a królem Władysławem Jagiełłą nieskutecznie oblegany przez wojska polskie. W latach 1392 – 1405 pod panowaniem Krzyżaków, którzy ponownie zajmują zamek w 1409 r. (zdobyty przez wojska zakonu dowodzone przez Ulryka von Jungingen). W ręce polskie zamek bobrownicki powrócił w 1410 r., prawdopodobnie po bitwie pod Grunwaldem. Zamek rozbudowano w czasach Władysława Jagiełły, który przynajmniej trzykrotnie w nim przebywał. Warownia pełniła odtąd funkcję siedziby królewskiego starosty. W czasie wojny trzynastoletniej więziono w niej krzyżackich dostojników. W XVI w. przebudowo główny budynek mieszkalny. W XVII w. mimo przeprowadzanych prac inwestycyjnych i remontowych budowla była w coraz gorszym stanie. Spalony w czasie szwedzkiego „potopu”, zamek bobrownicki stopniowo popadał w ruinę do czego przyczyniały się też wylewy Wisły. W XVIII w. nie nadawał się już do celów mieszkalnych i magazynowych. Wykorzystywany był odtąd jako źródło materiału budowlanego (który posłużył m.in. do wzniesienia kościoła w Bobrownikach). W XIX w. zamek bobrownicki był już malowniczą ruiną, którą pozostaje do dziś. Na jego gruzach zbudowano około połowy XIX w. karczmę, która istniała w tym miejscu jeszcze do lat 20. XX w. W latach 1976-1984 przeprowadzono na terenie zamku w Bobrownikach badania archeologiczne.

Opis

Zamek znajduje się na prawym brzegu Wisły, około 350 m. na zachód od miejscowości Bobrowniki. Pierwotnie był ulokowany przy brzegu, kiedy jednak w wyniku zmiany koryta powstała odnoga rzeki, warownia znalazła się na wyspie. W latach 80. XX w. po zasypaniu odnogi obiekt ponownie jest na brzegu Wisły. Zamek wzniesiony został na planie kwadratu. W skład założenia wchodziły połączone murami obwodowymi:  trzykondygnacyjny główny budynek mieszkalny (na skrzydle zachodnim) który jest jego najstarszą częścią, wieżowy budynek bramny (na skrzydle południowym), oraz wieża główna (na styku skrzydeł północnego i zachodniego) wraz z dobudowanym budynkiem. Zamek główny otoczony był zewnętrznymi murami obwodowymi (być może z wieżami na narożnikach).

Obecnie zachowały się relikty murów obwodowych, budynków oraz wieży głównej.

Obiekt dostępny dla zwiedzających.

Oprac. Adam Paczuski, OT NID w Toruniu, 25.10.2017 r.

Bibliografia

  • Kajzer L., Horonziak A.: Budownictwo obronne ziemi dobrzyńskiej, Włocławek 1995
  • Kajzer L., Kołodziejski S., Salm J.: Leksykon zamków w Polsce, Warszawa 2002
  • Olszacki T.: O trzech zamkach ziemi dobrzyńskiej w piętnaście lat później [w:] Rocznik Muzeum Ziemi Dobrzyńskiej w Rypinie, T.II, Rypin 2011
  • www.bobrownikinadwisla.pl (opr. Buller W.)

czas dojazdu do następnego obiektu

2 godz. 25 min.

1 godz. 8 min.

ruiny zamku
Złotoria

15 minut

Przykład budownictwa obronnego z XIV w. fundacji Kazimierza Wielkiego.

Historia

Na miejscu drewnianego grodu książąt mazowieckich, z polecenia króla Kazimierza Wielkiego wybudowano w 1343 r. murowany zamek. Był to zamek pograniczny, leżący u ujścia Drwęcy do Wisły, na granicy należącej do Królestwa Polskiego Ziemi Dobrzyńskiej i Państwa Zakonnego, zaledwie 6,5 km od Torunia. Po śmierci króla Złotoria przypadła w spadku księciu Kaźkowi Słupskiemu, lecz zajął ją dwukrotnie (w 1373 i 1375 r.) r. książę gniewkowski Leszek Biały. Wojska króla Ludwika Węgierskiego obległy zamek złotoryjski w 1376 r. Podczas walk zginął Kaźko Słupski którego dawniej Kazimierz Wielki widział jako przyszłego spadkobiercę korony polskiej. Ludwik Węgierski przekazał w lenno zdobyty zamek wraz z Ziemią Dobrzyńską Władysławowi Opolczykowi. Ten jednak w 1391 r. oddał Złotorię Krzyżakom jako zastaw za pożyczkę, co ze względu na strategiczne położenie zamku wywołało oburzenie króla Władysława Jagiełły. Król wykupił zamek w 1404 r. na skutek ugody raciążskiej. W 1409 r. Złotoria została oblężona przez wojska krzyżackie pod wodzą wielkiego mistrza Ulricha von Jungingena. Po ośmiodniowym oporze, 2 września, zamek został zdobyty a broniąca go załoga polska została wymordowana. Wielki mistrz nakazał zburzenie warowni, aby więcej nie zagrażała ziemiom krzyżackim. Trzy lata później - w 1411 r. Złotoria została wybrana na miejsce przekazania dokumentów I pokoju toruńskiego. Na jego mocy Krzyżacy mieli m.in. zwrócić Ziemię Dobrzyńską i wypłacić kontrybucję za zniszczony zamek złotoryjski (czego nie dotrzymali). Po upadku Państwa Zakonnego i II pokoju toruńskim Złotoria utraciła znaczenie strategiczne. Ruiny zamku były rozbierane aż do XIX w.

Opis

Zamek w Złotorii jest ulokowany na prawym brzegu Wisły, przy ujściu do niej rzeki Drwęcy. Zbudowany został na planie wydłużonego prostokąta i składał się z wybudowanej nad bramą wieży, części mieszkalnej, otoczonego murami dziedzińca, oraz przedzamcza. Od wschodu dojścia do zamku broniła fosa. Do dziś zachowała się część wieży oraz relikty murów obwodowych i przedzamcza.

Obiekt dostępny dla zwiedzających.

Oprac. Adam Paczuski, OT NID w Toruniu, 16.04.2018 r.

Bibliografia

  • Kajzer L., Horonziak A.: Budownictwo obronne ziemi dobrzyńskiej, Włocławek 1995
  • Kajzer L., Kołodziejski S., Salm J.: Leksykon zamków w Polsce, Warszawa 2002
  • Olszacki T.: O trzech zamkach ziemi dobrzyńskiej w piętnaście lat później [w:] Rocznik Muzeum Ziemi Dobrzyńskiej w Rypinie, T.II, Rypin 2011
  • www.bobrownikinadwisla.pl (opr. Buller W.)

Wydrukuj stronę wycieczki

To jest wycieczka użytkownika. Zgłoś naruszenie zasad.

Obiekty z trasy wycieczki

zgłoś naruszenie