Historia

Wieś Żyrowa ma średniowieczną genezę. Jej nazwa ma charakter patronimiczny i wywodzi się od słowiańskich imion Żyro lub Żyrosław – oznaczających „tego, który żyje i sławi”. Pierwsze wzmianki źródłowe pochodzą z 1302 roku. W ostatniej ćwierci XIII wieku wieś została nadana cystersom z Klasztou Cystersów w Jemielnicy przez księcia Bolesława I Opolskiego. Cystersi, znani z doskonałej organizacji gospodarki rolnej i umiejętności zagospodarowywania terenów leśnych, przyczynili się do rozwoju osady i okolicznych ziem. W latach 1447-1629 Żyrowa była własnością rodziny Żyrowskich. Majątek otrzymali z nadania cesarza Fryderyka III Habsburga za zasługi w walkach z Turkami – co pokazuje, że przedstawiciele rodu uczestniczyli w wielkiej polityce monarchii habsburskiej. Z dziejami rodu wiąże się legenda o Jerzym Żyrowskim, który miał przejść na protestantyzm i wziąć udział w bitwie pod Białą Górą (8 listopada 1620 roku). Klęska wojsk protestanckich stała się punktem zwrotnym wojny trzydziestoletniej (1618-1648) i początkiem surowych represji wobec czeskiej i śląskiej szlachty ewangelickiej. W 1629 roku Jerzy Ferdynand Żyrowski został oskarżony o zdradę stanu, skazany na dożywotnie więzienie, a jego dobra skonfiskowano na rzecz skarbu państwa. Majątek w Żyrowej najpierw zniszczono, a następnie wystawiono na sprzedaż – dramatyczny epilog rodowej historii wpisany w burzliwe realia wojny trzydziestoletniej.

Dnia 13 marca 1631 roku dobra w Żyrowej nabył za 24 tysiące talarów hrabia Melchior Ferdynand von Gaschin, późniejszy starosta księstwa opolskiego i prezydent królewskiej izby celnej we Wrocławiu. Jego małżeństwo z hrabiną Wilhelminą Marią von Oppersdorff dodatkowo umocniło pozycję rodu wśród śląskiej arystokracji. To właśnie Gaschinowie nadali siedzibie w Żyrowej reprezentacyjny charakter. Rozbudowa rezydencji została ukończona w 1644 roku – data ta widnieje do dziś na kartuszu herbowym rodu umieszczonym w środkowej arkadzie wschodniej elewacji głównego budynku pałacu. W 1781 roku przeprowadzono gruntowną renowację połączoną z przebudową. Zmieniono dach czterospadowy na modny wówczas mansardowy, zatynkowano sgraffita oraz dobudowano krużganek do skrzydła południowego. Z tego okresu pochodzi także część zabudowy dziedzińca folwarcznego. Rezydencja zyskała bardziej barokowo-klasycystyczny charakter. W drugiej połowie XIX wieku właścicielami byli m.in. Fryderyk Karol von Hatzfeld-Schoenstein, August von Nostitz, bracia von Goedecke oraz Edward Guradze.

Prawdziwy renesans Żyrowa przeszła dopiero w 1899 roku, kiedy nabył ją hrabia Johann von Francken-Siestorpf. Przywrócił on zaniedbanej rezydencji jej dawną świetność. Nowy właściciel gruntownie wyremontował pałac w latach 1904-1911 (data renowacji jest podana na kartusu herbowym rodziny Franckęn-Sierstopff), oraz rozbudowuje założenie parkowe, głównie w duchu naturalistycznym, wprowadzając też elementy typowe dla stylu krajobrazowego – polanę w części zachodniej czy liczne grupy (kęp) drzew w części wschodniej. Około 1928 roku na zachód od budynku założono modny wówczas ogród wodny – element podkreślający rezydencjonalny charakter założenia. W rękach rodziny von Francken-Siestorpff posiadłość była do 1939 roku. Ostatnim przedwojennym właścicielem był Edwin hrabia von Francken-Sierstorpff.

Podczas II wojny światowej pałac zamieniono na szpital wojskowych (urządzono w nim również archiwum rannych żołnierzy Wermachtu), a na terenie parku ustawiono baraki i namioty. Pod koniec 1945 roku, na terenie pałacu urządzono dom dziecka dla sierot – ofiar Powstania Warszawskiego. W latach 1949-1980 istniało tu sanatorium dla dzieci, a w latach 1959-1960 przeprowadzono remont pałacu oraz dokonano podziału własności terenów parkowych. W latach 1980-1982 roku użytkownikiem pałacu był Zespół Opieki Zdrowotnej w Kędzierzynie-Koźlu, który w lipcu 1982 roku przekazał obiekt dla Urzędu Gminy w Zdzieszowicach. Dziś dawny majątek funkcjonuje jako Pałac w Żyrowej. Obiekt znajduje się w rękach prywatnych – nowy właściciel, Joachim Wiesiollek, przeprowadził szeroko zakrojone prace remontowe, uruchomił w pałacu hotel i udostępnił go do zwiedzania.

Opis

Pałac w Żyrowej położony jest u południowych stóp zboczy Gór Chełmskich, w północno-wschodniej części miejscowości, na terenie rozległego, XIX-wiecznego parku krajobrazowego. Na północny wschód od rezydencji znajduje się kościół św. Mikołaja, z którym zespół pałacowy tworzy historycznie powiązane założenie przestrzenne. Rezydencja powstała w pierwszej połowie XVII wieku, prawdopodobnie na miejscu wcześniejszej budowli obronnej. Jej forma wykazuje wpływy architektury północnoeuropejskiej (m.in. niderlandzkiej), widoczne w dekoracji elewacji i kompozycji bryły. Pałac założono na planie nieregularnym, wokół dwóch czworobocznych dziedzińców: od zachodu – reprezentacyjnego (pałacowego), od wschodu – gospodarczego. Skrzydło wschodnie wzniesiono na planie litery „L”, zamykając nim dziedziniec gospodarczy. W południowo-zachodnim narożniku oraz w połowie długości elewacji południowej znajdują się dwie wtopione w mur, ośmioboczne wieże. Bryła pałacu jest zróżnicowana wysokościowo – trzykondygnacyjny korpus główny nakryto dachem mansardowym, natomiast dwukondygnacyjne skrzydła boczne – dachami dwuspadowymi z oknami powiekowymi. Czterokondygnacyjne, ośmioboczne wieże wieńczą baniaste hełmy z latarniami. Na osi elewacji, pomiędzy wieżami, umieszczono przejazd bramny zwieńczony czworoboczną wieżą z hełmem i latarnią. We wschodniej części skrzydła południowego znajduje się dodatkowo cylindryczna wieża nakryta dachem stożkowym.

Pałac jest budowlą murowaną z kamienia i cegły, z otynkowanymi elewacjami, artykułowanymi rytmem prostokątnych otworów okiennych w opaskach. Od strony dziedzińca skrzydła południowe, wschodnie i zachodnie posiadają krużganki. Elewacje korpusu głównego zdobi dekoracja w formie koszowych arkad z wnękami okiennymi oraz ażurowy fryz przypominający balustradę. Wnętrza (z wyjątkiem skrzydła wschodniego o charakterze parawanowym) mają układ dwutraktowy. Częściowo zachował się oryginalny wystrój, w tym dekoracje sztukatorskie i elementy wystroju architektonicznego. Obiekt był wielokrotnie przekształcany. Istotna przebudowa nastąpiła w 1781 roku. Pod koniec XIX wieku (w 1899 roku) podjęto działania związane z odtworzeniem wyposażenia, a w latach 1904-1911 przeprowadzono szeroko zakrojoną restaurację rezydencji. Kolejne prace konserwatorskie miały miejsce w latach 1959-1960. Po okresie powojennej degradacji i wieloletnich zaniedbań pałac w XXI wieku doczekał się kompleksowej rewitalizacji prowadzonej przez prywatnego właściciela. Prace objęły m.in.: zabezpieczenie konstrukcji i fundamentów, remont dachów wraz z rekonstrukcją hełmów wież i stolarki okiennej, odtworzenie detali architektonicznych elewacji, renowację krużganków oraz części historycznych wnętrz oraz uporządkowanie i rewaloryzację parku przypałacowego. Obecnie pałac pełni funkcję hotelowo-konferencyjną i eventową, z zapleczem gastronomicznym i przestrzeniami przeznaczonymi na organizację wydarzeń kulturalnych, ślubów i konferencji. Rewitalizacja przyczyniła się do ponownego włączenia obiektu w życie społeczne i turystyczne regionu, czyniąc go jedną z najcenniejszych barokowych rezydencji na Śląsku Opolskim.

Oprac. Joanna Banik, OT w Opolu, 02.2026 r.