Historia

Wieś Żyrowa ma średniowieczną genezę. Jej nazwa ma charakter patronimiczny i wywodzi się od słowiańskich imion Żyro lub Żyrosław – oznaczających „tego, który żyje i sławi”. Pierwsze wzmianki źródłowe pochodzą z 1302 roku. W ostatniej ćwierci XIII wieku wieś została nadana cystersom z Klasztoru Cystersów w Jemielnicy przez księcia Bolesława I Opolskiego. Cystersi, znani z doskonałej organizacji gospodarki rolnej i umiejętności zagospodarowywania terenów leśnych, przyczynili się do rozwoju osady i okolicznych ziem. W latach 1447-1629 Żyrowa była własnością rodziny Żyrowskich. Majątek otrzymali z nadania cesarza Fryderyka III Habsburga za zasługi w walkach z Turkami – co pokazuje, że przedstawiciele rodu uczestniczyli w wielkiej polityce monarchii habsburskiej. Z dziejami rodu wiąże się legenda o Jerzym Żyrowskim, który miał przejść na protestantyzm i wziąć udział w bitwie pod Białą Górą (8 listopada 1620 r.). Klęska wojsk protestanckich stała się punktem zwrotnym wojny trzydziestoletniej (1618-1648) i początkiem surowych represji wobec czeskiej i śląskiej szlachty ewangelickiej. W 1629 roku Jerzy Ferdynand Żyrowski został oskarżony o zdradę stanu, skazany na dożywotnie więzienie, a jego dobra skonfiskowano na rzecz skarbu państwa. Majątek w Żyrowej najpierw zniszczono, a następnie wystawiono na sprzedaż – dramatyczny epilog rodowej historii wpisany w burzliwe realia wojny trzydziestoletniej.

Dnia 13 marca 1631 roku dobra w Żyrowej nabył za 24 tysiące talarów hrabia Melchior Ferdynand von Gaschin, późniejszy starosta księstwa opolskiego i prezydent królewskiej izby celnej we Wrocławiu. Jego małżeństwo z hrabiną Wilhelminą Marią von Oppersdorff dodatkowo umocniło pozycję rodu wśród śląskiej arystokracji. To właśnie Gaschinowie nadali siedzibie w Żyrowej reprezentacyjny charakter. Rozbudowa rezydencji została ukończona w 1644 roku – data ta widnieje do dziś na kartuszu herbowym rodu umieszczonym w środkowej arkadzie wschodniej elewacji głównego budynku pałacu. Można założyć, że budowie pałacu w Żyrowej do 1644 roku przez rodzinę von Gaschin towarzyszyło uściślenie granic posiadłości majątku. Kamiennym murem wydzielono tereny bezpośrednio przylegające do rezydencji. Wjazd akcentowała brama oparta o cylindryczną, kamienną basztę. Wschodnią granicę stanowiła droga dojazdowa, a zachodnią ciek wodny płynący przez dzisiejszy park. W 1781 roku przeprowadzono gruntowną renowację połączoną z przebudową. Zmieniono dach czterospadowy na modny wówczas mansardowy, zatynkowano sgraffita oraz dobudowano krużganek do skrzydła południowego. Z tego okresu pochodzi także część zabudowy dziedzińca folwarcznego. Rezydencja zyskała barokowo-klasycystyczny charakter.

W rękach rodziny von Gaschin majątek w Żyrowej pozostawał do 1852 roku. Rezydencja była więc miejscem licznych zjazdów i pobytów śląskiej i międzynarodowej arystokracji. Można więc przypuszczać, że przy pałacu urządzono ozdobny ogród. Prawdopodobnie składał się on z dwóch różniących się części. Pierwsza przed frontem (główny wjazd do pałacu) miała prawdopodobnie charakter zagospodarowania reprezentacyjnego i uroczystego (może w układzie symetrycznym). Natomiast druga część, usytuowana na płaskiej półce terenowej, przy zachodnim skrzydle pałacu, mogła stanowić ogród kwiatowy o regularnym układzie i kameralnym nastroju. Należy przypuszczać, że ze względu na rolę polityczną i  społeczną rodziny von Gaschin oraz ich rozległe kontakty towarzyskie zwłaszcza z dworami zagranicznymi założenie ogrodowe przy tak eksponowanej rezydencji nawiązywało zapewne do najlepszych rozwiązań tego okresu.

Pojawienie się w sztuce ogrodowej XIX wieku stylu naturalistycznego najprawdopodobniej zaowocowało tym, że w latach 1840-1850 w Żyrowej powstał park krajobrazowy obejmujący oprócz starej działki przypałacowej także tereny położone na południowy wschód od pałacu. Tereny przypałacowe uległy przeobrażeniom. Zgodnie z nową modą, wytyczono swobodnie biegnące ścieżki, a na trawnikach posadzono w sposób nieregularny drzewa, głównie liściaste. Najwięcej z nich znalazło się w pobliżu pałacu oraz wydłuż drogi dojazdowej. Wśród drzew liściastych występowały następujące gatunki: klon zwyczajny, jawor, buk, grab, lipa, dąb, kasztanowiec, topola czarna, a z drzew iglastych cis. Natomiast rozwój założenia parkowego na terenach południowo-wschodnich był adaptacją naturalnych terenów z dominującym udziałem dębów. W ramach pierwszych prac ogrodniczych dosadzono tutaj głównie buki, lipy i kasztanowce. W tej części parku wzniesiono zapewne około połowy XIX wieku nową rezydencję tzw. willę, możliwe, że była to jedna z ostatnich inwestycji rodziny von Gaschin w Żyrowej, od której w 1852 roku majątek kupili do spółki Fryderyk Karol von Hatzfeld-Schoenstein i hrabia Augustem von Nostitz. W 1864 roku Żyrowa była już w rękach braci von Goedecke, którzy w 1868 roku sprzedali ją Edwardowi Guradze.

Mapa topograficzna wsi z 1882 roku ilustruje bogatą zabudowę zespołu pałacowo-parkowo-folwarcznego, a przede wszystkim układ przestrzenny parku przypałacowego. Na jego terenie wyróżnia się układ dwóch dróg łączących się prostopadle. Pierwsza biegnie od pałacu w kierunku zachodnim i łączy się z drugą, przebiegającą wzdłuż zachodniej granicy parku. Pozostałą przestrzeń wypełnia sieć ścieżek o układzie swobodnym. Zasadniczy park założono w obrębie murów, ale jednocześnie, na mapie z 1931 roku, widoczne jest poszerzenie jego zasięgu na tereny przyległe, poza wcześniejsze granice. Na rozdrożu pomiędzy pałacem, a folwarkiem urządzono zadrzewiony zieleniec, a w centralnej części podwórza folwarcznego znajdował się prostokątny trawnik. Od strony południowej biegła droga, która prowadziła do głównego wjazdu pałacowego. Na południowy wschód od folwarku usytuowano ogrodnictwo. Żyrowa prawdziwy renesans przeszła w 1899 roku, kiedy nabywa ją hrabia Johann von Francken-Siestorpff. Przywrócił on zaniedbanej rezydencji jej dawną świetność. Nowy właściciel gruntownie wyremontował pałac w latach 1904-1911 oraz rozbudował założenie parkowe, głównie w duchu naturalistycznym, wprowadzając też elementy typowe dla stylu krajobrazowego – polanę w części zachodniej, czy liczne grupy drzew w części wschodniej. 

Największe zmiany nastąpiły w przypałacowej części parku. Zlikwidowano wschodni i zachodni mur otaczający dawny ogród, co przyczyniło się do poprawy walorów widokowych i integracji przestrzennej pałacu z parkiem. Powiększono park przez włączenie w obręb kompozycji parkowej terenów po zachodniej stronie cieku wodnego. W części południowej i zachodniej poprowadzono łagodnym łukiem szeroką ścieżkę parkową. Z fotografii zamieszczonych w albumie R. Webera wynika, że przed frontem pałacu znajdował się owalny podjazd, a wjazd do bramy pałacowej akcentowały słupowe latarnie pokryte pnączami. Nawierzchnia dziedzińca pałacowego wykonana była z drobnego żwiru, w narożniku rósł kasztanowiec pięknie kwitnący na wiosnę, a balustrady kolumnowego krużganka zdobiły sezonowe rośliny kwitnące w skrzynkach. Około 1928 roku po zachodniej stronie pałacu urządzono bardzo nowoczesny ogród wodny z bogatą dekoracją roślinną. Jego zasadniczy element stanowiły dwa prostokątne, podłużne zbiorniki wodne. Szerszy (południowy) położony w osi środkowej wgłębnika był zarybiony i obsadzony liliami wodnymi. Drugi basen położony wyżej, tworzył północną krawędź wgłębnika. Otoczony murkiem, posiadał fontanny w formie wysięgników rynnowych z piaskowca. Sklepienie piwnic przypałacowych wykorzystano na urządzenie tarasów widokowych, do których prowadziły ciągi schodów ogrodowych. Bogaty układ ścieżek zapewniał możliwość spacerowania po całym ogrodzie. W1937 roku powierzenia parku wynosiła około 18 hektarów. W rękach rodziny von Francken-Siestorpff posiadłość była do 1939 roku. Podczas II wojny światowej pałac zamieniono na szpital wojskowy (urządzono w nim również archiwum rannych żołnierzy Wermachtu), a na terenie parku ustawiono baraki i namioty. Pod koniec 1945 roku na terenie pałacu urządzono dom dziecka dla sierot – ofiar Powstania Warszawskiego. W latach 1949-1980 istniało tu sanatorium dla dzieci, a w latach 1959-1960 przeprowadzono remont pałacu oraz dokonano podziału własności terenów parkowych. W latach 1980-1982 roku użytkownikiem pałacu był Zespół Opieki Zdrowotnej w Kędzierzynie-Koźlu, który w lipcu 1982 roku przekazał obiekt dla Urzędu Gminy w Zdzieszowicach. 

Opis

Pałac wraz z otaczającym go parkiem w Żyrowej położony jest u południowego podnóża Góry Chełmskiej, w północno-wschodniej części miejscowości, na terenie rozległego, XIX-wiecznego parku krajobrazowego. Na północny wschód od rezydencji znajduje się kościół św. Mikołaja w Żyrowej, z którym zespół pałacowo-parkowy tworzy historycznie powiązane założenie przestrzenne, czytelne do dziś w układzie osi widokowych i kompozycji zieleni. Rezydencja, znana jako Pałac w Żyrowej, powstała w pierwszej połowie XVII wieku, prawdopodobnie na miejscu wcześniejszej budowli o charakterze obronnym. W kolejnych stuleciach była wielokrotnie przekształcana dostosowując swój wygląd do zmieniających się gustów i potrzeb właścicieli. Po okresie powojennej degradacji i wieloletnich zaniedbań zarówno pałac, jak i park w XXI wieku doczekały się kompleksowej rewitalizacji prowadzonej przez prywatnego właściciela.

Obecnie obiekt pełni funkcję hotelowo-konferencyjną i eventową. W jego wnętrzach mieszczą się sale bankietowe i konferencyjne, zaplecze gastronomiczne oraz przestrzenie przeznaczone do organizacji wydarzeń kulturalnych, koncertów, ślubów i spotkań biznesowych. Park stanowi integralny element założenia – jest nie tylko ozdobą rezydencji, lecz także miejscem spacerów, plenerowych uroczystości i rekreacji gości. Układ kompozycyjny parku zachował charakter krajobrazowy, z czytelnym podziałem na strefę reprezentacyjną w bezpośrednim sąsiedztwie pałacu oraz bardziej swobodnie ukształtowane partie zewnętrzne. Obrzeża parku otulają skupiny drzew z egzemplarzami starodrzewia, tworzące naturalne ramy widokowe. Główny dojazd do pałacu poprowadzony jest szeroką aleją parkową, biegnącą łagodnym łukiem od wjazdu w północno-zachodnim narożniku założenia. Przy zachodniej elewacji pałacu znajduje się reprezentacyjny ogród wodny, stanowiący jeden z najbardziej malowniczych fragmentów parku. Park jest obecnie użytkowany zgodnie ze swoim historycznym przeznaczeniem, przy zachowaniu walorów krajobrazowych i zabytkowych. Od strony południowej granicę wyznacza kamienny mur, który przy asfaltowej ulicy Korfantego łączy się z cylindryczną, kamienną basztą. Baszta ta, połączona łukiem (uszkodzonym w 1981 roku) z również cylindrycznym przyczółkiem usytuowanym po drugiej stronie ulicy, tworzy efektowną bramę wjazdową na teren rezydencji. Pozostałe granice zespołu wydzielone są ogrodzeniem z siatki oraz murem (na północ od ogrodu wodnego), co zapewnia czytelne wyodrębnienie historycznego założenia w strukturze współczesnej zabudowy wsi.

Oprac. Joanna Banik, OT w Opolu, 02.2026 r.