Historia

Powstanie zespołu kościelno-klasztornego OO. Kapucynów w Krośnie wiąże się z fundacją sanockiego rejenta Aleksandra Jaworskiego. Ojcowie Kapucyni przybyli do Krosna w 1757 roku, osiedlili się przy dawnym trakcie węgierskim i otrzymali na własność kościół pw. św. Jakuba pochodzący z XVI wieku. Brak jest danych źródłowych dotyczących daty rozpoczęcia budowy nowej świątyni i klasztoru. Prawdopodobnie pod koniec lat 50 lub na początku lat 60. XVIII wieku wzniesiono niewielką kaplicę dla zakonników (obecny chór zakonny) oraz część istniejącego do dziś budynku klasztornego. W 1771 roku rozpoczęto wznoszenie kościoła z inicjatywy o. Innocentego Bartha. Zgodnie z klasztorną tradycją o. I. Barth miał też być projektantem świątyni. Ze względu na sytuację polityczną prace ciągnęły się bardzo długo. W 1781 roku brak było sklepienia kościoła i wyposażenia. Klasztor posiadał w tym czasie skrzydło wschodnie i część skrzydła północnego. Ze względu na dekret cesarza Józefa II przerwano dalszą budowę kościoła i klasztoru. Prace budowlane przy kościele i klasztorze wznowiono dopiero w 1808 roku i w 1812 roku został on konsekrowany.

W 1809 roku wnętrze świątyni ozdobiono monumentalną dekoracją malarską autorstwa Andrzeja Kucharskiego i Andrzeja Smuglewicza. Przez cały XIX wiek prowadzono prace we wnętrzu – przy wystroju i wyposażeniu, w znacznej części dokonując wymiany pierwotnego. W latach 70. XX wieku dobudowano do kościoła niewielką kaplicę od południa. Równolegle z budową kościoła prowadzono prace przy wznoszeniu klasztoru. Do 1781 roku wzniesiono skrzydło wschodnie i część skrzydła północnego klasztoru. W latach 1853-1854 klasztor rozbudowano o skrzydło północno-zachodnie. Prace prowadzono pod kierunkiem budowniczego Tomasza Jazwickiego. W latach 60. XX wieku w trakcie gruntownego remontu zmieniono rozplanowanie pomieszczeń pierwszego piętra, a w latach 90. XX wieku nastąpiła przebudowa klasztoru w związku z adaptacją poddasza budynku do funkcji mieszkalnych.

Opis    

Stanowiący w panoramie Krosna silny akcent przestrzenny kościół i klasztor Kapucynów położony jest w centrum miasta, w sąsiedztwie zespołu staromiejskiego. Zespół kościelno-klasztorny usytuowany jest na południowy wschód od rynku starego miasta, przy Placu Konstytucji 3 Maja u zbiegu ulic Kapucyńskiej i Staszica. W skład zespołu wchodzą: poprzedzony obszernym dziedzińcem kościół; przylegający do północnej elewacji kościoła – klasztor, złożony z trzech skrzydeł rozlokowanych wokół czworobocznego wirydarza oraz położony od południowego wschodu dawny klasztorny ogród. Zespół wydzielony jest wysokim kamiennym ogrodzeniem. 

Kościół nie jest orientowany (prezbiterium zwrócone na południowy-wschód), murowany z kamienia, jednonawowy, trójprzęsłowy z nieco węższym od nawy krótkim, jednoprzęsłowym prezbiterium zamkniętym ścianą prostą. Na przedłużeniu prezbiterium od południowego wschodu chór zakonny (pierwotna kaplica), z przylegającą do niego od południowego zachodu zakrystią i od północnego wschodu klatką schodową prowadzącą na wyższą kondygnację klasztoru i chór muzyczny. Od strony północno-wschodniej do ścian kościoła przylega część wirydarza klasztornego; od strony południowo-zachodniej do nawy i prezbiterium kościoła przylegają cztery pomieszczenia: przedsionek, trójprzęsłowa kaplica (od 1955 roku), dwuprzęsłowy składzik i przedsionek. 

Klasztor złożony jest z trzech skrzydeł zgrupowanych wokół prostokątnego wirydarza, z jednym traktem cel usytuowanych wzdłuż korytarzy. Skrzydła są dwukondygnacyjne, podpiwniczone Jest to budowla murowana, otynkowana, z wyjątkiem skrzydła północno-zachodniego o elewacjach z ciosów kamiennych. Ogród klasztorny założony zapewne współcześnie z klasztorem, otoczony jest kamiennym i ceglanym murem. Obecnie pozbawiony jest historycznych form zagospodarowania.

Zabytek dostępny.

Oprac. Anna Fortuna-Marek, OT NID w Rzeszowie, 20.01.2026 r.

Bibliografia    

• Karta ewidencyjna zabytków architektury i budownictwa, tzw. karta biała, Krosno, Kościół par. rzym.-kat. pw. Podwyższenia Św. Krzyża, oprac. A. Bosak, 1994, (Archiwum NID).
• Karta ewidencyjna zabytków architektury i budownictwa, tzw. karta biała, Krosno, Klasztor OO. Kapucynów przy kościele par. rzym.-kat. pw. Podwyższenia Św. Krzyża, oprac. A. Bosak, 1994, (Archiwum NID).
• Karta ewidencyjna zabytków architektury i budownictwa, tzw. karta biała, Ogrodzenie zespołu klasztornego oo. Kapucynów, oprac. A. Bosak, 1994, (Archiwum NID).
• Czuba M., Kościół i klasztor OO. Kapucynów w Krośnie, „Biblioteka Krośnieńska”, seria: zabytki, z.11 (1996), Krosno 1996.
• Katalog Zabytków Sztuki w Polsce, t. 13, Województwo krośnieńskie, Krosno, Dukla i okolice, red. Ewa Śnieżyńska-Stolotowa i Franciszek Stolot, Warszawa 1977.
• Kronika klasztoru Kapucynów w Krośnie, T.1, 1753-1828, oprac. J. Marecki OFMCap., Krosno 2003.
• Ross J., Przeszłość artystyczna i zabytki sztuki Krosna i okolicy, [w:] Krosno. Studia z dziejów miasta i regionu, pod red. J. Garbacika, t.1, Kraków 1972.
• Sarna W., Opis powiatu krośnieńskiego pod względem geograficzno-historycznym, Przemyśl 1898.