Historia

Powstanie zespołu kościelno-klasztornego OO. Kapucynów w Krośnie wiąże się z fundacją sanockiego rejenta Aleksandra Jaworskiego. Ojcowie Kapucyni przybyli do Krosna w 1757 roku, osiedlili się przy dawnym trakcie węgierskim i otrzymali na własność kościół pw. św. Jakuba pochodzący z XVI wieku. Brak jest danych źródłowych dotyczących daty rozpoczęcia budowy nowej świątyni i klasztoru. Prawdopodobnie pod koniec lat 50 lub na początku lat 60. XVIII wieku wzniesiono niewielką kaplicę dla zakonników (obecny chór zakonny) oraz część istniejącego do dziś budynku klasztornego. W 1771 roku rozpoczęto wznoszenie kościoła z inicjatywy o. Innocentego Bartha. Zgodnie z klasztorną tradycją o. I. Barth miał też być projektantem świątyni. Ze względu na sytuację polityczną prace ciągnęły się bardzo długo. W 1781 roku brak było sklepienia kościoła i wyposażenia. Klasztor posiadał w tym czasie skrzydło wschodnie i część skrzydła północnego. Ze względu na dekret cesarza Józefa II przerwano dalszą budowę kościoła i klasztoru. Prace budowlane przy kościele i klasztorze wznowiono dopiero w 1808 roku i w 1812 roku został on konsekrowany.

W 1809 roku wnętrze świątyni ozdobiono monumentalną dekoracją malarską autorstwa Andrzeja Kucharskiego i Andrzeja Smuglewicza. W latach 40. XIX wieku wymieniona została konstrukcja wieżyczki na sygnaturkę nad chórem zakonnym, w latach 50 XIX wieku dach kościoła pokryto blachą, a przed fasadą świątyni wydzielono dziedziniec odpustowy ze stacjami Drogi Krzyżowej. Przez cały XIX wiek prowadzono prace we wnętrzu – przy wystroju i wyposażeniu, w znacznej części dokonując wymiany pierwotnego. I tak w 1879 roku wykonano nowy ołtarz główny autorstwa Stanisława Janika z Krosna i Romualda Łapczyńskiego z Krakowa, z rokokowym krucyfiksem w polu głównym (pochodzącym zapewne z pierwotnego ołtarza) oraz przemalowano freski na ścianach i sklepieniu kościoła oraz chóru zakonnego (prace prowadzili malarze: Jan Tabiński z Rzeszowa, Grzegorz Pikoszyński z Krakowa, Michał Wróblewski z Sanoka). W latach 1896-99 wymieniono ołtarze boczne zastępując je dziełami wykonanymi przez Stanisława Janika. W 1912 roku przy okazji prac konserwatorskich przy polichromiach malarz lwowski Julian Krupski wykonał uzupełnienie dekoracji malarskiej ścian. W trakcie wyzwalania Krosna z okupacji niemieckiej kościół został częściowo uszkodzony (głównie dach i elewacja frontowa). W latach 70. XX wieku dobudowano do kościoła niewielką kaplicę od południa. Kościół wielokrotnie poddawany był pracom remontowo-konserwatorskim.

Opis    

Stanowiący w panoramie Krosna silny akcent przestrzenny kościół i klasztor Kapucynów położony jest w centrum miasta, w sąsiedztwie zespołu staromiejskiego. Zespół kościelno-klasztorny usytuowany jest na południowy wschód od rynku starego miasta, przy Placu Konstytucji 3 Maja, u zbiegu ulic Kapucyńskiej i Staszica. W skład zespołu wchodzą: poprzedzony obszernym dziedzińcem kościół; przylegający do północnej elewacji kościoła – klasztor, złożony z trzech skrzydeł rozlokowanych wokół czworobocznego wirydarza oraz położony od południowego wschodu dawny klasztorny ogród. Zespół wydzielony jest wysokim kamiennym ogrodzeniem. Budowla prezentuje charakterystyczny dla świątyń kapucyńskich wzorzec z bezwieżową fasadą, kolebkowymi sklepieniami, przylegającymi pomieszczeniami klasztornymi. Jako budulca użyto kamienia z pobliskich Czarnorzek oraz cegły z rozebranego kościoła jezuitów w Krośnie.

Kościół jest jednonawowy z krótkim, prosto zamkniętym prezbiterium. Do wzniesionej na rzucie prostokąta trójprzęsłowej nawy (poprzedzonej przedsionkiem) przylega od południa kaplica na rzucie prostokąta, poprzedzona przedsionkiem od zachodu i połączona ze składzikiem od wschodu. Na przedłużeniu prezbiterium od wschodu znajduje się obszerny chór zakonny na rzucie kwadratu, do którego przylega od południa prostokątna zakrystia (z przedsionkiem od zachodu przylegającym do prezbiterium). Kościół charakteryzuje zwartą bryłą, z nawą i prezbiterium o równej wysokości ścian, nakrytych odrębnymi dwuspadowymi dachami (kalenica dachu prezbiterium nieco niższa od nawy). W dwuspadowy dach chóru zakonnego (znacznie niższy od prezbiterium) wbudowana jest masywna wieżyczka na sygnaturkę. Kaplica, przedsionki i zakrystia przylegające od południa nakryte są dachami pulpitowymi. Kościół jest murowany z kamienia, z nietynkowanymi elewacjami wykonanymi ze starannie obrobionych ciosów piaskowca. Pokrycie dachów wykonane zostało z blachy miedzianej. W elewacjach zewnętrznych świątyni uwagę zwraca bogato ukształtowana, barokowa, parawanowa fasada. Jest ona dwukondygnacyjna, z dolną kondygnacją ujętą parzystymi, zdwojonymi pilastrami jońskimi ustawionymi na wysokich cokołach. Pilastry podtrzymują wydatne, półkoliście wygięte nad oknem osi środkowej belkowanie z profilowanym gzymsem. W osi środkowej powyżej kruchty znajduje się półkoliście zamknięta płycina z malowidłem Chrystusa Ukrzyżowanego (z 1. połowy XIX wieku). Kondygnacja górna fasady jest nieco węższa od dolnej, zwieńczona trójkątnym tympanonem, z wolutowymi spływami po bokach.

Wnętrze kościoła nakryte jest sklepieniem kolebkowym z lunetami wspartym na przyściennych opilastrowanych pófilarach, dźwigających wydatne profilowane, gierowane belkowanie. Sklepienie wzmocnione jest zdwojonymi i potrojonymi gurtami. Łuk tęczowy zamknięty półkoliście wsparty jest na dwóch opilastrowanych półfilarach. Arkady chóru muzycznego, wejść do prezbiterium oraz nisz ołtarzowych zwieńczone są łukiem pełnym.

Wnętrze jest bogato dekorowane iluzjonistyczną barokowo-klasycystyczną polichromią z 1809 r. autorstwa krośnieńskich malarzy – Antoniego Smuglewicza i Andrzeja Kucharskiego. Zasadniczymi elementami wyposażenia kościoła są: nastawa ołtarza głównego z 1879 roku autorstwa Stanisława Janika – krośnieńskiego snycerza i Romualda Łapczyńskiego z Krakowa z rokokowym krucyfiksem w polu głównym z końca XVIII wieku oraz cztery ołtarze boczne umieszczone w głębokich wnękach arkadowych w bocznych ścianach nawy (Stanisław Janik 1896-1899). We wnętrzu znajdują się także organy wykonane przez austriacką firmę „Bracia Rieger”, pochodzące z 1916 roku.

Zabytek dostępny.

Oprac. Anna Fortuna-Marek, OT NID w Rzeszowie, 20.01.2026 r.

Bibliografia    

• Karta ewidencyjna zabytków architektury i budownictwa, tzw. karta biała, Krosno, Kościół par. rzym.-kat. pw. Podwyższenia Św. Krzyża, oprac. A. Bosak, 1994, (Archiwum NID).
• Czuba M., Kościół i klasztor OO. Kapucynów w Krośnie, „Biblioteka Krośnieńska”, seria: zabytki, z.11 (1996), Krosno 1996.
• Katalog Zabytków Sztuki w Polsce, t. 13, Województwo krośnieńskie, Krosno, Dukla i okolice, red. Ewa Śnieżyńska-Stolotowa i Franciszek Stolot, Warszawa 1977.
• Kronika klasztoru Kapucynów w Krośnie, T.1, 1753-1828, oprac. J. Marecki OFMCap., Krosno 2003.
• Ross J., Przeszłość artystyczna i zabytki sztuki Krosna i okolicy, [w:] Krosno. Studia z dziejów miasta i regionu, pod red. J. Garbacika, t.1, Kraków 1972.
• Sarna W., Opis powiatu krośnieńskiego pod względem geograficzno-historycznym, Przemyśl 1898.