Historia

W roku 1239 Dominikanie otrzymali na terenie tworzącego się dopiero miasta Elbląga teren z przeznaczeniem pod budowę kompleksu klasztornego. Wznoszenie kościoła pod wezwaniem Najświętszej Marii Panny oraz zabudowań klasztornych rozpoczęło się prawdopodobnie około połowy XIII wieku. Korpus nawowy kościoła ukończono na początku XIV wieku, a w następnych latach świątynię sukcesywnie rozbudowywano. Na początku XVI wieku w klasztorze wybuchł pożar. Na szczęście zniszczenia udało się odbudować, a kościół zyskał nowe sklepienie sieciowe o motywach gwiaździstych. 

Na początku trzeciej dekady XVI wieku w miastach Prus Królewskich nastąpił rozwój reformacji. W Elblągu większość mieszkańców opowiedziała się za luteranizmem. W 1542 roku ostatni dominikanie przekazali klasztor Radzie Miasta, a świątynię przejęli protestanci. Kościół zachował  swoją architekturę i bogate wyposażenie, zabudowania klasztorne częściowo zaadaptowano na cele mieszkalne. W XVII wieku rozebrano część wschodniego i północnego skrzydła klasztoru, aby powiększyć teren przykościelnego cmentarza. Do dzisiaj zachował się południowy krużganek, przeszklony w drugiej połowie XVIII wieku podczas prac budowlanych. W latach 30. XX wieku obniżono poziom posadzek w krużganku.

Działania zbrojne II wojny światowej nie ominęły kompleksu klasztornego. Zachował się jedynie częściowo zniszczony kościół, południowy krużganek oraz mury budynków poklasztornych położone na zachód od kościoła, wzdłuż dzisiejszych ulic: Wałowej, Wodnej i Kuśnierskiej.

Po wojnie teren kościoła prowizorycznie zabezpieczono, pozostałości klasztoru pozostawały długo  w stanie niezabezpieczonej ruiny. W 1961 roku Prezydium Miejskiej Rady Narodowej przekazało ruiny kościoła na pracownię plastyczną i galerię sztuki. Po wykonaniu niezbędnych napraw i częściowym odgruzowaniu, w lipcu 1961 roku odbyła się wystawa prac Gerarda Kwiatkowskiego i Janusza Hankowskiego. Galeria EL, która powstawała z inicjatywy Gerarda Bluma Kwiatkowskiego została oficjalnie otwarta 27 marca 1962 roku.

W 1970 roku ukończono pierwsze prace remontowo-konserwatorskie związane z zabezpieczeniem pozostałości świątyni (przemurowanie korony muru obwodowego i wykonanie dachów na konstrukcji stalowej). Od 1976 roku realizowano projekt adaptacji całego kościoła na cele wystawiennicze. W 2011 roku w nawie południowej dawnej świątyni wzniesiono stalowo-szklaną konstrukcję dwukondygnacyjnej empory, która stanowi powierzchnie ekspozycyjną galerii.

W maju 2024 roku tymczasowo zabezpieczono – wzmocniono odcinek zabudowań klasztornych w rogu ulic: Wałowej i Wodnej.

Opis

Kościół wraz z pozostałościami zabudowy klasztornej usytuowany jest w obrębie północno-zachodniej części elbląskiego Starego Miasta. Pierwotnie kompleks składał się z orientowanego kościoła, zabudowań klasztornych oraz cmentarza. Obecne pozostałości zespołu klasztornego stanowią: kościół podominikański; przylegające do kościoła od północy i zachodu pozostałości klasztoru – zakrystia; furta oraz niewielka kruchta przy ścianie południowej kościoła; południowy krużganek; zespolony ciąg murów czterech budynków sięgających do wysokości drugiej kondygnacji; ostrołukowa brama wjazdowa ( przylegająca do południowo-zachodniego narożnika niższej partii muru od ulicy Kuśnierskiej) oraz brama (od strony ul. Wałowej). W ścianach zewnętrznych murów można dostrzec częściowo zamurowane, ostrołukowe otwory okienne i drzwiowe. Układ muru jest wendyjski. Jedynie górne partie muru, które noszą ślady późniejszych przebudowań, posiadają wątek gotycki i nieregularny. Zachowane skrzydło krużganka i zakrystia przylegają do elewacji północnej kościoła. Wymurowany z cegły ceramicznej krużganek kryty jest dachem pulpitowym i przesłania ścianę północną nawy głównej do ⅔ wysokości. Elewację krużganka wspierają rytmicznie rozmieszczone przypory, pomiędzy którymi znajdują się szerokie, ostrołukowe, wtórnie przeszklone arkady. Od wewnątrz ściany otynkowane gładkimi tynkami wapiennymi. Krużganek posiada charakterystyczne dla architektury krzyżackiej sklepienie przeskokowe.

Wnętrze kościoła pełni obecnie funkcję przestrzeni wystawienniczej Centrum Sztuki Galerii EL.

W nawie południowej kościoła, krużganku oraz w niszach muru północnego (przy dawnym cmentarzu) można oglądać zachowane epitafia z XVII i XVIII wieku.

W skład zabytkowego zespołu klasztornego dominikanów (obecnie Centrum Sztuki Galeria "El") wchodzą mury budynków klasztornych z bramą wjazdową oraz krużganek.

Dostępność

Obiekt dostępny dla zwiedzających w godzinach otwarcia „Centrum Sztuki Galeria EL”( poniedziałek – czwartek: 10:00 – 18:00, piątek – niedziela: 10:00 – 19:00; na zewnątrz – bezpłatnie; wewnątrz – według cennika biletów wstępu do galerii).

Dostępność architektoniczna:

Centrum Sztuki Galeria EL

Do budynku Centrum Sztuki Galerii EL prowadzi wejście znajdujące się na dziedzińcu Galerii, na który wchodzi się od ul. Kuśnierskiej. Wejście jest dostosowane dla osób na wózkach inwalidzkich. Kasa biletowa znajduje się po prawej stronie od wejścia.

Dla osób na wózkach dostępna jest kruchta zachodnia oraz główna sala wystawiennicza (nawa) wraz z prezbiterium. Między nawą a prezbiterium umieszczony jest podjazd dla wózków. Dostęp do dwukondygnacyjnej empory zapewnia dźwig osobowy o wymiarach: 140 cm głębokość x 110 cm szerokość, szerokość drzwi otwieranych automatycznie to 90 cm; przystosowany dla osób niewidomych i słabowidzących.

Toaleta dla osób z niepełnosprawnościami znajduje się w kruchcie zachodniej, obok kasy biletowej. Do budynku i wszystkich jego pomieszczeń można wejść z psem asystującym i psem przewodnikiem. W budynku nie ma pętli indukcyjnych, oznaczeń w języku Braille’a, oznaczeń kontrastowych lub w druku powiększonym dla osób niewidomych i słabowidzących. Brak możliwości skorzystania z usług tłumacza migowego.

Oprac.: Marta Liszewska, 05.07.2024 r.