Historia

Kamień węgielny pod budowę kościoła katedralnego we Włocławku, ufundowanego przez biskupa Macieja Golanczewskiego, wmurowano 22 marca 1340 roku. Do 1365 roku wybudowano prezbiterium i kaplicę południową. Następca bp Macieja, bp Zygmunt Golanczewski dobudował korpus (bez sklepień) i przykrył go dachem oraz wybudował wieżę północną (do wysokości nawy). Konsekracja katedry miała miejsce 3 maja 1411 roku. W latach 1432-1449 przesklepiono świątynię oraz wstawiono maswerki. W 1463 roku, dzięki zasobom fundacji bp Jana Gruszczyńskiego wybudowano szczyt frontowy i zakończono wieżę północną, z kolei wieżę południową budowano do około 1530 roku. W 1503 roku, dzięki staraniom bpa Krzesława z Kurozwęk dostawiono kaplicę NMP przy południowej ścianie nawy. W latach 1513-1531, podczas urzędowania bpa Macieja Drzewieckiego, powstawał dwuizbowy kapitularz i kaplica południowa pw. św. Marcina, wymieniono dach i wybudowano dwa łuki oporowe przy nawie południowej. W 1541 roku, pomiędzy kapitularzem a kaplicą św. Marcina, postawiono kaplicę Zwiastowania. Od 1875 roku trwała przebudowa katedry według projektu Tadeusza Stryjeńskiego, polegająca na rekonstruowaniu wież. Prace zawieszono, ponieważ stan wykonania projektu oceniono jako niewystarczający. W 1890 roku ponownie rozpoczęto plan przebudowy, tym razem architektem został Konstanty Wojciechowski. Wówczas wykonano m. in.: nadbudowę wież, nowego szczytu, przebicia okien od strony zachodniej; od strony północnej dobudowano rząd kaplic przykrytych wspólnym dachem; wymieniono żebra sklepienne, maswerki, przekuto okna na ostrołukowe, zmieniono detal architektoniczny, wyrównano arkady naw i wymieniono wyposażenie. W 1907 roku papież Pius X nadał katedrze rangę bazyliki mniejszej. Dnia 8 listopada 1939 roku Niemcy ograbili świątynię oraz stworzyli w niej składnicę. Po 1945 roku ponownie rozpoczęła pełnić dawne funkcje.

Opis

Katedra we Włocławku znajduje się na wzniesieniu opadającym od strony południowo-wschodniej ku dolinie Wisły, od strony zachodniej - ku dolinie rzeki Zgłowiączki. Świątynia orientowana, murowana z cegły, założona na rzucie wydłużonego prostokąta. Korpus - trójnawowy, sześcioprzęsłowy, scalony z ciągiem północnych i południowych kaplic. Nawy oddzielone pięcioma parami masywnych filarów. Filary i ściany przęsła zachodniego - poszerzone. Od strony wschodniej wydłużone prezbiterium z północną i południową zakrystią. Od strony zachodniej (na osi) prostokątna kruchta. Elewacja zachodnia - trójosiowa, symetryczna, z dwiema wieżami na osiach bocznych, opięta niskimi ryzalitami szczytowymi ciągów kaplic. Na osi środkowej - kruchta z ostrołukowym portalem wejścia głównego. Na piętrze kruchty - loggia w arkadzie ostrołukowej, zwieńczonej wimpergą flankowaną sterczynami, balustrada ażurowa. Oś środkowa opięta dwuuskokowymi szkarpami. Partia środkowa z maswerkowym oknem, zakończona czteroosiowym szczytem ze sterczynami. Osie wieżowe o zbliżonym wyglądzie: czterokondygnacyjne, oddzielone gzymsami, w przyziemiu otwory drzwiowe, dwie strefy blend, rozeta, para biforiów, zwieńczone szczytami i ostrosłupowymi hełmami.

Wyposażenie kościoła zwraca uwagę wiernych m.in.: gotyckim, rzeźbionym nagrobkiem bpa Piotra z Bnina (dłuta Wita Stwosza z 1494 r.), obrazem „Wniebowzięcie Matki Bożej” (którego autorstwo przypisuje się mistrzowi Janowi Wielkiemu - 1475 r.), renesansowym nagrobkiem bpa Krzesława z Kurozwęk (1516 r.), brązową płytą nagrobną bpa Jana Karnowskiego (1536 r.), barokowymi stallami z 1683 roku oraz witrażami Józefa Mehoffera (1938 rok).

Zabytek dostępny.

Oprac. Filip Badowski, OT NID w Toruniu, 11-12-2015 r.