Poznaj lokalne zabytki


Wyraź zgodę na lokalizację i oglądaj zabytki w najbliższej okolicy

Zmień ustawienia przeglądarki aby zezwolić na pobranie lokalizacji
Strona korzysta z plików cookies. Dowiedz się więcej.

Rezerwat archeologiczno-architektoniczny Regia - Zabytek.pl

Rezerwat archeologiczno-architektoniczny Regia


grodzisko X/XI - poł. XIII w. Wiślica

Adres
Wiślica

Lokalizacja
woj. świętokrzyskie, pow. buski, gm. Wiślica-gmina wiejska

Rezerwat obejmuje wczesnośredniowieczne grodzisko, zespół reliktów romańskiej, reprezentacyjnej siedziby książęcej, unikalny poprzez podwójny układ (dwa budynki palatialne oraz dwie towarzyszące im rotundy) oraz pozostałości gotyckich murów miejskich z czasów Kazimierza Wielkiego.

Historia

Początkowo na regii istniał umocniony gród obronny.Pierwsze obwałowania powstały tu na przełomie X i XI wieku, a kolejne pochodzą z XII wieku. Według najnowszych ustaleń powstanie budowli romańskich,należy łączyć z działalnością Kazimierza Sprawiedliwego i datować na 2. połowę XII wieku. Późniejsze losy tego miejsca nie są do końca poznane. Niewyjaśniony jest problem cmentarzysk na tym terenie. Wydaje się, że najmłodsze groby,pochodzące być może z XIII wieku, wkopane były w relikty budowli romańskich, a więc wyznaczają moment, w którym te już nie istniały. Kiedy zostały zniszczone, w jakich okolicznościachi dlaczego na ich pozostałościach urządzono cmentarz - nie wiadomo. Wiślica ucierpiała w trakcie najazdu tatarskiego w 1241 roku i być może w trakcie kolejnych w 1259-1260 i 1287 r. W czasach Kazimierza Wielkiego miasto otoczono murami, przebudowano sieć ulic i założononowy rynek, wzniesiono kolegiatę i być może zamek, którego śladów nie odnotowały jak dotąd badania archeologiczne. Dawny gród in regia został wówczas włączony w obręb murów miejskich, brak na nim jednak reliktów z XIV wieku. W XVI wieku miał miejsce kolejny duży ruch budowlany, który zniszczył częściowo pozostałości architektury romańskiej.W chwili obecnej relikty grodu są zupełnie niewidoczne pod współczesnymi, prywatnymi posesjami.  

Usytuowanie i opis

Rezerwat znajduje się w północno-zachodniej części Wiślicy, w niewielkiej odległości od Rynku. Jest to suchy i stosunkowo płaski obszar, wyniesiony wysoko ponad dolinę rzeki i górujący nad pozostałą częścią wyspy miejskiej.Teren ten posiada walory obronne i reprezentacyjne. Nazwę regia przytacza Długosz jako określenie terenu położonego najwyżej w mieście, będącego własnością królewską. Najstarszym elementem są relikty grodu w postaci dwóch następujących po sobie faz umocnień drewniano - ziemnych oraz fosy. Starszy wał wzniesiony został jako szaniec ziemny, a młodszy w konstrukcji przekładkowej, wzmocnionej od zewnątrz palisadą. Odsłonięto ślady nikłej zabudowy grodowej w postaci śladów sześciu budynków. Znaleziono też skarb składający się z pięciu ozdób - zausznic malinowatych. Najważniejsze naregii są jednak pozostałości architektury romańskiej: dwóch palatiów i dwóch towarzyszących im rotund. Budowla nr 1 (Palatium I) była prostokątnym, dwudzielnym budynkiem z mniejszym pomieszczeniem od zachodu i większym od wschodu, wzniesionym w technice opus emplectum (obustronne lico muru z ciosów kamiennych, przestrzeń między nimi wypełniona kamieniem łamanym zalanym zaprawą). Od strony południowej do budynku przylegały prawdopodobnie dwa pomieszczenia: przy wschodnim narożu oraz być może przy zachodnim. Według wyników starszych badań miały się tu również znajdować podcienia wsparte na słupkach i filarach. Praceweryfikacyjne nie potwierdziłyich istnienia. Budowla nr 2 (Rotunda konchowa) położona była w odległości 2,5 m na wschód od palatium I. Była to zapewnerotunda siedmiokonchowa, być może dwupoziomowa, z konchami w krypcie. Mury fundamentowe zbudowane były w wykopie wąsko przestrzennym z kamienia łamanego i wapienia, zalanych obficie zaprawą wapienną. Początkowo wyróżniano dwie fazy użytkowania, których nie potwierdziły badania weryfikacyjne.Wykluczono również istnienie empory zachodniej. Budowla nr 3 (Palatium II) była dwudzielnym, podłużnym budynkiemustawionym pod kątem do skrzydła północnego założenia (palatium I i rotunda konchowa). W planie nie miała kształtu idealnego prostokąta, lecz była załamana na wysokości ściany działowej, wyznaczającej większe pomieszczenie południowe oraz mniejsze północne. Mury fundamentowewzniesiono z marglina zaprawie gipsowej. Budowla nr 4 (Rotunda z absydą)była to budowla centralna z absydą wieloboczną, orientowaną na północny - wschód, przylegająca od południa do palatium II. Fundamenty północnej części nawy były wzniesione z łamanego kamienia w układzie jodełkowym, przy czym warstwa kamieni oddzielała poszczególne „jodełki”. Być może była to budowla dwufazowa.

Stan i wyniki badań

Badania archeologiczne prowadzono w latach 1961-1968 pod kierunkiem Z.Wartołowskiej, z ramienia Zespołu Badań nad Polskim Średniowieczem UW i PW; a następnie w latach 1994-1998 pod kierunkiem W. Glińskiego w ramach programu badawczego „1000 lat Zjazdu Gnieźnieńskiego”

Materiał zabytkowy pozyskany w trakcie badań znajduje się w zbiorach Instytutu Archeologii Uniwersytetu Warszawskiego oraz Wojewódzkiego Urzędu Ochrony Zabytków w Kielcach. Zausznice malinowate można oglądać w Muzeum Historii Kielc.

Oprac. Nina Glińska, NID OT Kielce, 11.09.2014 r.

Bibliografia

  • Rozpędowski J., Ze studiów nad palatiami w Polsce, „Biuletyn Historii Sztuki”, 1962, t. 24, z. 3-4, s. 244-250.
  • Tomaszewski A., Kolegiata wiślicka. Konferencja zamykająca badania wykopaliskowe., Kielce 1965, s. 49-50.
  • Żaki A., Archeologia Małopolski wczesnośredniowiecznej, Wrocław, 1974, s. 155.
  • Świechowski Z., Architektura romańska w Polsce, Warszawa 1982, s. 11.
  • Żurowska K., Z problematyki genezy układu palatiów wczesnopiastowskich [w:] Studia nad architekturą wczesnopiastowską, „Zeszyty Naukowe Uniwersytetu Jagiellońskiego”, t. DCXLII, „Prace z Historii Sztuki, t. 17 Warszawa - Kraków, 1983, s. 107-164.
  • Wartołowska Z., Dzieje Wiślicy [w:] S.K. Kozłowski i J. Kolendo (red.)Dzieje archeologii na Uniwersytecie Warszawskim, Warszawa, 1993, s. 273 - 288.
  • Żurowska K., Dom biskupi [w:] Żurowska K. (red.) U progu chrześcijaństwa w Polsce. Ostrów Lednicki, Kraków, 1993, s. 168-192.
  • Pianowski Z., „Sedes regniprincipales”. Wawel i inne rezydencje piastowskie do połowy XIII wieku na tle europejskim, Kraków 1994.
  • Kajzer L., Wstęp do archeologii historycznej w Polsce, Łódź, 1996, s. 119.
  • Gliński W., Wiślica plemienna czy wczesnopaństwowa? [w:] CivitatesPrincipales. Wybrane ośrodki władzy w Plscewczesnośrednowiecznej. Katalog wystawy., Gniezno 1998, s. 77-81.
  • Gliński W., Koj J., Z nowszych badań nad wczesnośredniowieczną Wiślicą, „Slavia Antiqua”, t. 40, 1998, s. 119-149.
  • Rodzińska-Chorąży T., Zespół architektoniczny na regii w Wiślicy. Próba analizy dostępnych danych [w:] Kóčka-Krenz H., Łoziński W. (red.) Kraje słowiańskie w wiekach średnich. Profanum i sacrum, Poznań 1998, s. 561-572.
  • Gliński W., Zespół palatialny w Wiślicy w świetle badań archeologicznych [w:] A. Buko, Z. Świechowski (red.), Osadnictwo i architektura ziem polskich w dobie zjazdu gnieźnieńskiego, Warszawa, 2000, s. 257-267.
  • Rodzińska-Chorąży T.,Zespoły rezydencjonalne i kościoły centralne na ziemiach polskich do połowy XII w., Kraków 2009.

Rodzaj: grodzisko

Materiał budowy:  kamienne

Forma ochrony: Rejestr zabytków, Ewidencja zabytków

Inspire id: PL.1.9.ZIPOZ.NID_A_26_AR.22497, PL.1.9.ZIPOZ.NID_E_26_AR.19524