Rezerwat archeologiczno-architektoniczny Regia, Wiślica
Narodowy Instytut Dziedzictwa en

Rezerwat archeologiczno-architektoniczny Regia

Wiślica

photo

Rezerwat obejmuje wczesnośredniowieczne grodzisko, zespół reliktów romańskiej, reprezentacyjnej siedziby książęcej, unikalny poprzez podwójny układ (dwa budynki palatialne oraz dwie towarzyszące im rotundy) oraz pozostałości gotyckich murów miejskich z czasów Kazimierza Wielkiego.

Historia

Początkowo na regii istniał umocniony gród obronny.Pierwsze obwałowania powstały tu na przełomie X i XI wieku, a kolejne pochodzą z XII wieku. Według najnowszych ustaleń powstanie budowli romańskich,należy łączyć z działalnością Kazimierza Sprawiedliwego i datować na 2. połowę XII wieku. Późniejsze losy tego miejsca nie są do końca poznane. Niewyjaśniony jest problem cmentarzysk na tym terenie. Wydaje się, że najmłodsze groby,pochodzące być może z XIII wieku, wkopane były w relikty budowli romańskich, a więc wyznaczają moment, w którym te już nie istniały. Kiedy zostały zniszczone, w jakich okolicznościachi dlaczego na ich pozostałościach urządzono cmentarz - nie wiadomo. Wiślica ucierpiała w trakcie najazdu tatarskiego w 1241 roku i być może w trakcie kolejnych w 1259-1260 i 1287 r. W czasach Kazimierza Wielkiego miasto otoczono murami, przebudowano sieć ulic i założononowy rynek, wzniesiono kolegiatę i być może zamek, którego śladów nie odnotowały jak dotąd badania archeologiczne. Dawny gród in regia został wówczas włączony w obręb murów miejskich, brak na nim jednak reliktów z XIV wieku. W XVI wieku miał miejsce kolejny duży ruch budowlany, który zniszczył częściowo pozostałości architektury romańskiej.W chwili obecnej relikty grodu są zupełnie niewidoczne pod współczesnymi, prywatnymi posesjami.  

Usytuowanie i opis

Rezerwat znajduje się w północno-zachodniej części Wiślicy, w niewielkiej odległości od Rynku. Jest to suchy i stosunkowo płaski obszar, wyniesiony wysoko ponad dolinę rzeki i górujący nad pozostałą częścią wyspy miejskiej.Teren ten posiada walory obronne i reprezentacyjne. Nazwę regia przytacza Długosz jako określenie terenu położonego najwyżej w mieście, będącego własnością królewską. Najstarszym elementem są relikty grodu w postaci dwóch następujących po sobie faz umocnień drewniano - ziemnych oraz fosy. Starszy wał wzniesiony został jako szaniec ziemny, a młodszy w konstrukcji przekładkowej, wzmocnionej od zewnątrz palisadą. Odsłonięto ślady nikłej zabudowy grodowej w postaci śladów sześciu budynków. Znaleziono też skarb składający się z pięciu ozdób - zausznic malinowatych. Najważniejsze naregii są jednak pozostałości architektury romańskiej: dwóch palatiów i dwóch towarzyszących im rotund. Budowla nr 1 (Palatium I) była prostokątnym, dwudzielnym budynkiem z mniejszym pomieszczeniem od zachodu i większym od wschodu, wzniesionym w technice opus emplectum (obustronne lico muru z ciosów kamiennych, przestrzeń między nimi wypełniona kamieniem łamanym zalanym zaprawą). Od strony południowej do budynku przylegały prawdopodobnie dwa pomieszczenia: przy wschodnim narożu oraz być może przy zachodnim. Według wyników starszych badań miały się tu również znajdować podcienia wsparte na słupkach i filarach. Praceweryfikacyjne nie potwierdziłyich istnienia. Budowla nr 2 (Rotunda konchowa) położona była w odległości 2,5 m na wschód od palatium I. Była to zapewnerotunda siedmiokonchowa, być może dwupoziomowa, z konchami w krypcie. Mury fundamentowe zbudowane były w wykopie wąsko przestrzennym z kamienia łamanego i wapienia, zalanych obficie zaprawą wapienną. Początkowo wyróżniano dwie fazy użytkowania, których nie potwierdziły badania weryfikacyjne.Wykluczono również istnienie empory zachodniej. Budowla nr 3 (Palatium II) była dwudzielnym, podłużnym budynkiemustawionym pod kątem do skrzydła północnego założenia (palatium I i rotunda konchowa). W planie nie miała kształtu idealnego prostokąta, lecz była załamana na wysokości ściany działowej, wyznaczającej większe pomieszczenie południowe oraz mniejsze północne. Mury fundamentowewzniesiono z marglina zaprawie gipsowej. Budowla nr 4 (Rotunda z absydą)była to budowla centralna z absydą wieloboczną, orientowaną na północny - wschód, przylegająca od południa do palatium II. Fundamenty północnej części nawy były wzniesione z łamanego kamienia w układzie jodełkowym, przy czym warstwa kamieni oddzielała poszczególne „jodełki”. Być może była to budowla dwufazowa.

Stan i wyniki badań

Badania archeologiczne prowadzono w latach 1961-1968 pod kierunkiem Z.Wartołowskiej, z ramienia Zespołu Badań nad Polskim Średniowieczem UW i PW; a następnie w latach 1994-1998 pod kierunkiem W. Glińskiego w ramach programu badawczego „1000 lat Zjazdu Gnieźnieńskiego”

Materiał zabytkowy pozyskany w trakcie badań znajduje się w zbiorach Instytutu Archeologii Uniwersytetu Warszawskiego oraz Wojewódzkiego Urzędu Ochrony Zabytków w Kielcach. Zausznice malinowate można oglądać w Muzeum Historii Kielc.

Oprac. Nina Glińska, NID OT Kielce, 11.09.2014 r.

Bibliografia

  • Rozpędowski J., Ze studiów nad palatiami w Polsce, „Biuletyn Historii Sztuki”, 1962, t. 24, z. 3-4, s. 244-250.
  • Tomaszewski A., Kolegiata wiślicka. Konferencja zamykająca badania wykopaliskowe., Kielce 1965, s. 49-50.
  • Żaki A., Archeologia Małopolski wczesnośredniowiecznej, Wrocław, 1974, s. 155.
  • Świechowski Z., Architektura romańska w Polsce, Warszawa 1982, s. 11.
  • Żurowska K., Z problematyki genezy układu palatiów wczesnopiastowskich [w:] Studia nad architekturą wczesnopiastowską, „Zeszyty Naukowe Uniwersytetu Jagiellońskiego”, t. DCXLII, „Prace z Historii Sztuki, t. 17 Warszawa - Kraków, 1983, s. 107-164.
  • Wartołowska Z., Dzieje Wiślicy [w:] S.K. Kozłowski i J. Kolendo (red.)Dzieje archeologii na Uniwersytecie Warszawskim, Warszawa, 1993, s. 273 - 288.
  • Żurowska K., Dom biskupi [w:] Żurowska K. (red.) U progu chrześcijaństwa w Polsce. Ostrów Lednicki, Kraków, 1993, s. 168-192.
  • Pianowski Z., „Sedes regniprincipales”. Wawel i inne rezydencje piastowskie do połowy XIII wieku na tle europejskim, Kraków 1994.
  • Kajzer L., Wstęp do archeologii historycznej w Polsce, Łódź, 1996, s. 119.
  • Gliński W., Wiślica plemienna czy wczesnopaństwowa? [w:] CivitatesPrincipales. Wybrane ośrodki władzy w Plscewczesnośrednowiecznej. Katalog wystawy., Gniezno 1998, s. 77-81.
  • Gliński W., Koj J., Z nowszych badań nad wczesnośredniowieczną Wiślicą, „Slavia Antiqua”, t. 40, 1998, s. 119-149.
  • Rodzińska-Chorąży T., Zespół architektoniczny na regii w Wiślicy. Próba analizy dostępnych danych [w:] Kóčka-Krenz H., Łoziński W. (red.) Kraje słowiańskie w wiekach średnich. Profanum i sacrum, Poznań 1998, s. 561-572.
  • Gliński W., Zespół palatialny w Wiślicy w świetle badań archeologicznych [w:] A. Buko, Z. Świechowski (red.), Osadnictwo i architektura ziem polskich w dobie zjazdu gnieźnieńskiego, Warszawa, 2000, s. 257-267.
  • Rodzińska-Chorąży T.,Zespoły rezydencjonalne i kościoły centralne na ziemiach polskich do połowy XII w., Kraków 2009.

Informacje ogólne

  • Rodzaj: grodzisko
  • Chronologia: X/XI - poł. XIII w.
  • Forma ochrony: rejestr zabytków
  • Adres: Wiślica
  • Lokalizacja: woj. świętokrzyskie, pow. buski, gmina Wiślica
  • Źródło: Narodowy Instytut Dziedzictwa

Licencja:

zgłoś problem do konserwatora zabytków

Geoportal

Mapa Google

Zobacz także w najbliższej okolicy