kościół parafialny pw. Narodzenia Najświętszej Marii Panny, Wiślica
Narodowy Instytut Dziedzictwa en

Zdjęcie panoramiczne tej lokalizacji jest niedostępne.

kościół parafialny pw. Narodzenia Najświętszej Marii Panny

Wiślica

photo

Wiślicka kolegiata należy do najważniejszych gotyckich świątyń w Polsce. Staraniem fundatora Kazimierza Wielkiego uzyskała unikatowy dwunawowy halowy układ przestrzenny i bogaty wystrój rzeźbiarski, który stały się nośnikiem programu ideowego o doniosłej wymowie państwowo–sakralnej prezentującej jego wizję królestwa. Architektura kościoła stanowi transpozycję rozwiązań zawartych w sali audiencyjnej pałacu papieskiego w Awinionie czy kapitularzu cysterskiego klasztoru w Maulbronn. Warto jednak zaznaczyć, iż obecny jej wygląd to efekt - uznawanej za wzorcową w okresie międzywojennym – rekonstrukcji wedle proj. Adolfa Szyszko-Bohusza z lat 1919-1926, wykonanej po zniszczeniach obiektu, jakich doznał on w czasie I wojny światowej. We wnętrzu świątyni można odnaleźć wysokiej klasy artystycznej bizantyńsko-ruskie freski prezbiterialne z k. XIV w., wczesnogotycką rzeźbę Madonny „Łokietkowej” z lat 1270-80, a także manierystyczne epitafia kanoników wiślickich i nagrobek Anny Stawskiej z 1 ćw. XVII wieku. Wyjątkowo cenne są również znajdujące się w jej podziemiach relikty dwóch wcześniejszych, romańskich kościołów z 3 ćw. XII i 2 ćw. XIII w.; w starszym z nich można podziwiać „Płytę Orantów” z lat 70. XII w., unikatowe dzieło sztuki sepulkralnej w Polsce.

Historia 

Kościelny ośrodek w Wiślicy powstał w XI wieku. Najstarszy kościół w tym miejscu rozpoczęto budować przed r. 1166 r. z fundacji księcia Henryka Sandomierskiego. Zapewne wówczas też ustanowiono przy nim kolegium kanoników. Po śmierci fundatora w 1166 r. jego brat ks. Kazimierz Sprawiedliwy ufundował w krypcie nową, rytowaną posadzkę – „Płyta Orantów”. Najpewniej już w 2 ćw. XIII w. świątynia okazała się zbyt mała dla miejscowej kapituły, dlatego została rozebrana, a na jej miejscu warsztat cysterski z fundacji jednego z biskupów krakowskich (Iwo Odrowąż, Wisław lub Prandota) wystawił okazałą bazylikę pw. NMP i św. Trójcy. Na przełomie XIII/XIV w. dobudowano do niej od pd. wieżę, której domniemanym fundatorem był bp krakowski Jan zwany Muskatą. Kościół ten w poł. XIV w. również rozebrano, z tą jednak różnicą, iż jej dwuwieżową fasadę wykorzystano przy budowie nowego kościoła. Obecną kolegiatę wzniesiono w latach 1350-1376 z fundacji Kazimierza Wielkiego jako ekspiację za zabójstwo ks. Marcina Baryczki w 1349 r. (ob. takie okoliczności jej powstania są kwestionowane). W k. XIV w. wnętrze budowli pokryto polichromiami bizantyńsko-ruskimi – staraniem króla Władysława Jagiełły. Z inicjatywy wiślickiego kustosza ks. Jana Długosza, w latach 50.-70. XV w. została ona gruntownie odnowiona, być może przez Marcina Proszko i Jakuba Blatfussa. Ponownie była remontowana w pocz. XVII w. (zatynkowano wtedy ww. polichromie) i kilka razy w latach 60.-80. XVII wieku. W latach 1700-5 warsztat Jerzego Hankisa wykonał do niej nowe ołtarze i stalle. Wskazane prace budowlane przy kościele nie rozwiązały jednak problemów, ponieważ w latach 80. XVIII w. ponownie był on naprawiany. Jak by tego było mało w 1819 r. władze carskie skasowały funkcjonującą przy nim kolegiatę i zarekwirowały jej bogate uposażenie. Pozbawiona tych środków budowla popadała w ruinę, co ukazuje opis z pocz. lat 20 XIX w., m.in. wskazujący na poważne zarysowanie sklepień prezbiterium, zakrystii i skarbczyka. W związku z takim jej stanem w k. lat 20. XIX w. budowniczy woj. krakowskiego Wilhelm Giersz przygotował kosztorys remontu, który poza niewielkimi pracami nie został wówczas zrealizowany. Dlatego też w 1848 r. świątynię zamknięto dla wiernych, aby przeprowadzić w latach 1849-50 gruntowną restaurację. Prace te wykonano niestaranie, w kolejnych dekadach była ponownie kilka razy remontowana, wówczas odnowiono również jej wyposażenie. Niestety trud ten został zniweczony na przeł. 1914/1915, kiedy stała się ona przedmiotem ostrzału artylerii austriackiej, w którego wyniku zniszczono konstrukcję dachu, sklepienia i znaczą część bogatego kościelnego wyposażenia i wystroju z XIII-XIX wieku. Tuż po tym barbarzyńskim akcie w 1915 r. do Wiślicy przybył konserwator prof. Tadeusz Szydłowski, który dzięki wsparciu hrabiego Karola Lanckorońskiego uzyskał fundusze na zabezpieczenie kolegiaty. W latach 1916-19 odgruzowano jej wnętrze, wykonano niezbędne naprawy i zabezpieczenia ścian, a także rozpoczęto naprawę dachu. W czasie tych prac dokonano w kościele kilku odkryć, m.in. ruskich polichromii (odsłoniętych do r. 1931) i reliktów wcześniejszych romańskich budowli, a także sporządzono jego inwentaryzację pomiarową (arch. Kazimierz Wyczyński). W 1919 r. ówczesny konserwator zabytków Jerzy Remer przedstawił program odbudowy zabytku (uzgodniony z T. Szydłowskim), który zakładał przywrócenie mu stanu sprzed wojny. Realizację tych wytycznych powierzono arch. Adolfowi Szyszko-Bohuszowi. Jego działalność konserwatorską przy świątyni w Wiślicy możemy podzielić na dwa etapy. W latach 1919-1923 prowadził przy niej kompleksowe badania architektoniczno-archeologiczne, połączone z działalnością projektową i dokumentacyjną, w której zawarto rozwiązania konserwatorskie dotyczące planów jej odbudowy. Ustalenie te musiał częściowo zrekapitulować w 1923 r., kiedy zwaliła się południowa wieża romańskiej fasady i pojawił się problem stworzenia nowej. Na szczęście w kolejnych latach udało się częściowo okiełznać indywidualną pasję twórczą tego artysty i w 1926 r. ukończono zasadniczy etap tych prac budowalnych, połączony z wykonaniem części wyposażenia (proj. Szyszko-Bohusz). W tym też roku ponownie nadano świątyni tytuł kolegiaty. W latach 1944-45 znowu została ona uszkodzona w wyniku działań wojennych. Doraźne naprawy kościelnego dachu i okien wykonano w latach 1945-48. Gruntowną restaurację obiektu wykonano, z niewielkimi przerwami, w latach 1952-81. Tak długi ich czas był związany z szeregiem problemów konserwatorskich i budowlanych, jakie niosły za sobą sensacyjne odkrycia reliktów dwóch romańskich kościołów i tzw. „Płyty orantów” dokonane w latach 1958-63 przez zespół badaczy pod kierownictwem Andrzeja Tomaszewskiego. Szczególnie istotnym stało się odpowiednie ich zabezpieczenie i udostępnienie dla zwiedzających. Do 1981 r. zaadaptowano podziemia kolegiaty, a w latach 1982-1986 dokonano w nich restauracji romańskiej posadzki. Niemal równolegle wykonano konserwacje wystroju (polichromii w latach 1959-68) i wyposażenia świątyni, a także w latach 1979-80 dokonano nowej aranżacji jej wnętrza. W 1994 r. wykonano renowację portalu pd. i tablicy erekcyjnej, a także ponownie rozpoczęto prace restauratorskie przy polichromii, ukończone w 2000 roku. W latach 2002-12 poddano konserwacji podziemia obiektu, jego dach i część wyposażenia (ołtarz św. Barbary).

Opis

Gotycka kolegiata położona jest na działce przekątniowo usytuowanej względem rynku (na pd.-wsch.); w jej sąsiedztwie znajdują się wolno stojące późnogotyckie: dzwonnica i „Dom Długosza”. Orientowany kościół ma pseudodwunawowy, halowy korpusy, od niego niższe i węższe trójprzęsłowe prezbiterium zamknięte wielobocznie, do którego od pn. przylega niska, trójczęściowa prostokątna zakrystia. Do pn.-zach. naroża korpusu dostawiono wieloboczną wieżę schodową. Bryłę świątyni nakryto dachami: dwuspadowym (nad korpusem z sygnaturką), wielospadowym (nad prezbiterium) i pulpitowym (nad zakrystią). Wymurowano ją z ciosów kamiennych (ściany i skarpy) i cegły (szczyty), a wewnątrz częściowo wytynkowano. Elewacje kościoła są skromne, rozczłonkowane poziomymi gzymsami i wydatnymi szkarpami. Ściana wsch. i zach. korpusu zakończona jest trójkątnym szczytem (fasada zach. proj. A. Szyszko-Bohusz). Wejścia gł. i boczne ujęte są gotyckimi, kamiennymi portalami (pn. zamurowany z herbami); nad pd. portalem umieszczono płaskorzeźbioną tablicę fundacyjną z r. 1464 z postacią Kazimierza Wielkiego przed MB. Wnętrze korpusu kościoła nakrywają sklepienia dziewięciopolowe o rysunku gwiaździstym z płaskorzeźbionymi zwornikami z herbami rycerskimi, ziemskimi i symbolami religijnymi z lat 60.-70. XIV w. (nieustalony warsztat z Frankonii, Szwabii lub Dolnej Nadrenii), które podtrzymują trzy wieloboczne filary. W prezbiterium sklepienia są krzyżowo-żebrowe, o płaskorzeźbionych zwornikach z herbami z lat 60.-70. XIV w. (nieustalony warsztat z Frankonii, Szwabii lud Dolnej Nadrenii). Tam również znajdują się pozostałości fresków bizantyjsko-ruskich o tematyce maryjnej i chrystologicznej itp. z k. XIV- pocz. XV w. oraz kamienne sakramentarium i wnęka na oleje święte z lat 60.-70. XIV w. (nieustalony warsztat z Frankonii, Szwabii lud Dolnej Nadrenii). Wejście z prezbiterium do zakrystii podkreśla „marmurowy” portal z 1652 r. (warsztat chęciński?). Wśród wyposażenia wnętrza kościoła godnymi uwagi są: w ołtarzu gł. Madonna „Łokietkowa” z ok. 1270-80 (?), gotyckie antepedia z lat 60-70. XIV w., Grupa Ukrzyżowania z 3 ćw. XV w., nagrobek Anny Stawiskiej (zm. 1617 r., wyk. nieustalony rzeźbiarz z Chęcin lub Bartholomeo Venosta?), epitafia kanoników wiślickich Jakuba Węgrzynowicza (zm. 1611, wyk. warsztat z Chęcin lub Krakowa?), Wojciecha Chotelskiego (zm.1616) i Pawła Waligórskiego (zm. 1617, współpracownik Augustina van Oyen?) i ołtarz św. Barbary z ok. 1700 r. (warsztat Jerzego Hankisa?). W jego podziemiach zachowały się pozostałości dwóch budowli z 3 ćw. XII (z posadzką z dekoracją figuralną-roślinną, ukazująca rodzinę Kazimierza Sprawiedliwego) i 2. ćw. XIII w. (osobna nota).

Zabytek dostępny. Możliwość zwiedzania po wcześniejszym uzgodnieniu z proboszczem.

Oprac. Łukasz Piotr Młynarski, OT NID w Kielcach, 10-07-2016 r.

Bibliografia

  • Kolegiata pw. Narodzenia NMP w Wiślicy, oprac. J. Wic, Kielce 1995, Archiwum Wojewódzkiego Konserwatora Zabytków w Kielcach i Archiwum Narodowego Instytutu Dziedzictwa w Warszawie.
  • Adamczyk A., Modras J., Polanowski L., Prace przy zabytkach architektury sakralnej i zabudowie miejskiej, [w:] Prace konserwatorskie w woj. świętokrzyskim w latach 2001-2012, red. J. Cedro, Kielce 2014, s. 27.
  • Buczek A., Mecenat artystyczny Jana Długosza w dziedzinie architektury, [w:] Dlugossiana. Studia historyczne w pięćsetlecie śmierci Jana Długosza, Kraków 1980, s. 108-140.
  • Crossley P.Gothic Architecture in the Reign of Casimir the GreatChurch Architecture in Lesser Poland 1320-1380Kraków 1985.
  • Dettloff P., Odbudowa i restauracja zabytków architektury w Polsce w latach 1918-1930. Teoria i praktyka, Kraków 2006.
  • Dobosz J., Kazimierz II Sprawiedliwy, Poznań 2014.
  • Drelicharz W., Kolegiata wiślicka jako miejsce wizualnego dialogu monarchy ze
  • Społeczeństwem w XIV – XV wieku, w: Przeszłość jest miejscem narodzin. Z dziejów Wiślicy i jej związków z Krakowem. Materiały z sympozjum historycznego zorganizowanego w Wiślicy, 23 października 2005 roku, red. A. Waśko, J. Smołucha, Kraków 2006, s. 33-58.
  • Frazik J. T., Zagadnienie sklepień o przęsłach trójpodporowych w architekturze średniowiecznej, „Folia Historiae Atrium” 1967, t. IV, s. 5-95.
  • Gadomski J., Wczesnogotycka rzeźba Madonny z Dzieciątkiem w Wiślicy, „Rocznik Muzeum Świętokrzyskiego” 1970, t. 6, s. 161-185.-
  • Gronek A., O wątku ewangelicznym w bizantyńsko-ruckich malowidłach w wiślickiej kolegiacie, [w:] Artifex Doctus. Studia ofiarowane profesorowi Jerzemu Gadomskiego w siedemdziesiątą rocznicę urodzin, t. 1, Kraków 2007, s. 179-191.
  • Grotowski P., Dwie nieznane sceny w prezbiterium kolegiaty wiślickiej, [w:] Ars Graeca – Ars Latina. Studia dedykowane Profesor Annie Różyckiej Bryzek, red. W. Bałus, Kraków 2002, s. 145-154.
  • Grotowski P., On the Margin of Meaning: Some remarks on gesture as depicted in the Orthodox frescoes of Roman Catholic churches in Poland, „Biuletyn Historii Sztuki” 2008, s. 163-176.
  • Gryglewski P.De Sacra Antiquitate. Odwołania do przeszłości w polskiej architekturze sakralnej XVI wieku, Warszawa 2012.
  • Grzybkowski A., Gotycka architektura murowana w Polsce, Warszawa 2014.
  • Kalinowski L., „Hi conculcari querunt”, czyli kto pragnie być deptany na posadzce wiślickiej?, [w:] Kalinowski L., Speculum artis. Treści dzieła sztuki średniowiecza i renesansu, Warszawa 1989, s. 215-226.
  • Kalinowski L., Romańska posadzka z rytami figuralnymi w krypcie kolegiaty wiślickiej, [w:] Kalinowski L., Speculum artis. Treści dzieła sztuki średniowiecza i renesansu, Warszawa 1989, s. 175-214.
  • Kazimierza Stronczyńskiego opisy i widoki zabytków w Królestwie Polskim (1844-1855), t. II: Gubernia Radomska, oprac. K. Guttmejer, Warszawa 2010.
  • Kumor B. S., Dzieje diecezji krakowskiej do roku 1795, t. 3, Kraków 2000.
  • A. Marzec, Wokół powstania kolegiaty wiślickiej, w: Przeszłość jest czasemnarodzin. Z dziejów Wiślicy i jej związków z Krakowem. Materiały z sympozjum historycznegozorganizowanego w Wiślicy23 października 2005, red. A. Waśko, J. Smołucha, Kraków 2006,s. 11 –31.
  • Mrozowski P., Polskie tablice erekcyjne z wieków XIV i XVStudia źródłoznawcze” 1990, t. XXXII-XXXIIIs. 77-113.
  • Pajor P., Brama przeszłoścI. Fasada zachodnia Kolegiaty W Wiślicy a program historyczny w mecenacie Kazimierza wielkiego, „Studia Elbląskie” 2015, R. XVI, s. 135-146.
  • Pencakowski P, Recepcja dzieł dawnej sztuki i pamiątek przeszłości w diecezji krakowskiej w epoce kontrreformacji, Kraków 2009.
  • Piasecka A., Prace remontowo konserwatorskie przy zespole kolegiaty w Wiślicy w latach 1915-1995, [w:] Wiślica. Nowe badania i interpretacje, red. A. Grzybkowski, Warszawa 1997, s. 164-174.
  • Piasecka A., Wybrane przykłady prac konserwatorskich przy zabytkach ruchomych, [w:] Prace konserwatorskie w latach 1990-2000. Dziesięć lat Służby Ochrony Zabytków w Kielcach, red. A. Piasecka, Kielce 2001, s. 92-95.
  • Różycka - Bryzek A., Bizantyńsko-ruskie malowidła ścienne w kolegiacie wiślickie, „Folia Historiae Artium” 1965, t. II, s. 47-82.
  • Smoleńska J., Działalność budowlana Jana Długosza, „Kwartalnik Architektury i Urbanistyki” 1969, z. 3-4, s. 161-179.
  • Świechowski Z., Katalog architektury romańskiej w Polsce, Warszawa 2009.
  • Walczak M., Rzeźba architektoniczna w Małopolsce za czasów Kazimierza Wielkiego, Kraków 2006,
  • Walanus W., Późnogotycka rzeźba drewniana w Małopolsce 1490-1540, Kraków 2006.
  • Wardzyński M., Kowalski H., Jamski P., Lapidarium warszawskie. Szlachetne materiały kamieniarskie w XVI i XVII wieku, Warszawa 2014.
  • Węcławowicz T., Włodarek A., Wiślica. Kościół kolegiacki p.w. Narodzenia Panny Marii, [w:] Architektura gotycka w Polsce, red. T. Mroczko, M. Arszyński, t. 2: Katalog Zabytków, red. A. Włodarek, Warszawa 1995, s. 257-258.
  • Wiśniewski J., Historyczny opis kościołów, miast zabytków i pamiątek w pińczowskiem, skalbmierskiem i wiślickiem, Marjówka 1927.
  • Wiśniowski E., Rozwój sieci parafialnej w prepozyturze wiślickiej w średniowieczu. Studium geograficzno-historyczne, Warszawa 1965.
  • Wiśniowski E., Prepozytura wiślicka do schyłku XVIII wieku. Materiały do struktury organizacyjnej, Lublin 1976.
  • Wojtasik Z., Prace konserwatorskie przy zabytkach ruchomych- prowadzone pod od 1990 roku do połowy 2000 pod nadzorem Wojewódzkiego Konserwatora Zabytków i Wojewódzkiego Oddziału Służby Ochrony Zabytków w Kielcach, [w:] Prace konserwatorskie w latach 1990-2000. Dziesięć lat Służby Ochrony Zabytków w Kielcach, red. A. Piasecka, Kielce 2001, s. 63-81.
  • Wojtasik Z., Zub J., Konserwacja tzw. zabytków ruchomych, [w:] Prace konserwatorskie w woj. świętokrzyskim w latach 2001-2012, red. J. Cedro, Kielce 2014, s. 125-126
  • Zalewski W., Stec M., Rytowana romańska posadzka w kolegiacie wiślickiej, Kraków 1994.

Informacje ogólne

  • Rodzaj: kościół
  • Chronologia: 1350 - 1380
  • Forma ochrony: rejestr zabytków
  • Adres: Jana Długosza 22, Wiślica
  • Lokalizacja: woj. świętokrzyskie, pow. buski, gmina Wiślica
  • Źródło: Narodowy Instytut Dziedzictwa

Licencja:

zgłoś problem do konserwatora zabytków

Geoportal

Mapa Google

Zobacz także w najbliższej okolicy