Historia

Cerkiew i parafia unicka w Szczytach-Dzięciołowie zostały ufundowane w 1785 roku przez Jana Walentego Węgierskiego, podkomorzego nadwornego i szambelana Stanisława Augusta na miejscu dawnego cmentarza. Cerkiew zbudowana prawdopodobnie według projektu architektonicznego, stworzonego dla świątyni bazylianów warszawskich przez architekta Stanisława Augusta, Dominika Merliniego w 1782 roku i zaadaptowanego przez nieznanego budowniczego. Poświęcona 28 października 1785 roku (według kalendarza juliańskiego). Początkowo pod wezwaniem św. Jana Chrzciciela, od 1797 roku św. Praksedy Panny i Męczenniczki a od 1799 roku Ścięcia Głowy św. Jana Chrzciciela i św. Praksedy Męczenniczki, obecnie Ścięcia Głowy św. Jana Chrzciciela. W 1788 roku dostawiono do niej murowaną kruchtę. Około 1836 roku w ramach przygotowań do przyjęcia prawosławia do cerkwi wprowadzono ikonostas, prestoł i żertwiennik. W 1839 roku, w wyniku kasaty unii brzeskiej, parafia została włączona do Cerkwi prawosławnej. W latach 1848-1849 obok cerkwi zbudowano nową drewnianą dzwonnicę. Po I wojnie światowej parafia została skasowana, a wierni przyłączeni do parafii w Orli. W 1941 roku parafię szczytowską reaktywowano. Cerkiew była wielokrotnie remontowana: w 1850 roku i w 1878 roku (wymiana podwalin, spięcie ścian lisicami, położenie (przełożenie?) ceglanej posadzki, oszalowanie zakrystii, zlikwidowanie ścian działowych pod chórem i zastąpienie ich filarami, malowanie elewacji, wykonanie nowego prestołu, ponowne poświęcenie), w 1885 roku (wymiana ikonostasu), w 1923 roku (częściowa wymiana dachówki holenderskiej, malowanie elewacji), w 1940 roku (malowanie elewacji i wnętrza), w 1954 roku (malowanie elewacji), w latach 1973-1978 (wymiana wieżyczki na sygnaturkę oraz części podwalin, zamiana dachówki na gont, ułożenie podłogi na chórze, malowanie elewacji i wnętrza), w 1993 roku (wymiana gontu i blachy na sygnaturce, malowanie wnętrza), w 2008 i 2021 roku (naprawa podmurówki, ścian, szalunku, stolarki okiennej i drzwiowej, dachu i schodów zewnętrznych). 

Opis    

Cerkiew orientowana, usytuowana na ogrodzonym murem cmentarzu z bramą od zachodu, obok dwukondygnacyjna drewniana dzwonnica; od północy cmentarz grzebalny; na południe kamienna figura na postumencie przedstawiająca św. Jana Nepomucena, prawdopodobnie wyrzeźbiona przez Sebastiana Fesingera w latach 40/50. XVIII wieku. Świątynia drewniana w konstrukcji zrębowej, na podmurówce z kamienia polnego Kruchta murowana z cegły, tynkowana. Cerkiew kryta gontem, sygnaturka i dach kruchty obite blachą miedzianą. Ściany spięte lisicami, szalowane pionowo z listwowaniem. Stolarka okienna i drzwiowa drewniana, Ściany wewnętrzne nagie, podłoga z płyt kamiennych ułożonych szachownicowo, stropy płaskie, odeskowane. Cerkiew wzniesiona na rzucie wydłużonego ośmioboku z parterową kruchtą na planie kwadratu i takąż zakrystią od południowego-wschodu. Korpus nawowy nakryty dachem ośmiospadowym, wieńczy wieżyczka na sygnaturkę ze ściętymi narożami, nakryta dzwonowatym hełmem; nad kruchtą dach dwuspadowy, nad zakrystią trójspadowy. Wnętrze jednoprzestrzenne, przekryte płaskim stropem; prezbiterium wydzielone ikonostasem na solei. Nad wejściem balkon chóru muzycznego obiegający ścianę zachodnią oraz południowo-zachodnią i północno-zachodnią, wsparty na dwóch filarach dostępny jednobiegowymi schodami, osłonięty tralkowa balustradą. Ściany wewnętrzne kruchty o wyoblonych narożach, strop płaski. 

Najcenniejszymi elementami wyposażenia są obrazy Augustyna Mirysa, nadwornego malarza Branickich namalowane na zlecenie J. W. Węgierskiego około 1785 roku: w kiocie zaprestolnym obraz Zdjęcie z Krzyża, nad nim Ostatnia Wieczerza, na ścianach cerkwi wizerunki Matki Bożej Zwycięskiej, św. Onufrego, feretron z przedstawieniem Świętej Rodziny i Piety Anielskiej. Do wyposażenia z czasów fundacji należy też fotel z kurdybanowym obiciem (XVII/XVIII w.,), portret niezidentyfikowanego diakona na drzwiach prowadzących na chór muzyczny. Z okresu późniejszego pochodzi m.in.: neoruski dwurzędowy ikonostas i kiot zaprestolny z 1885 roku oraz trzy kioty z przełomu XIX i XX wieku.

Obiekt dostępny z zewnątrz. Otwierany w czasie nabożeństw.

Oprac. dr Aneta Kułak, NID OT Białystok, 29-08-2025 r.

Bibliografia    

• Buczyło A., Kształtowanie się sieci parafialnej Kościoła unickiego na terenie brzeskiej części diecezji włodzimierskiej w latach 1596-1795, Toruń 2014, kps pracy doktorskiej, s. 52-53, 57, 59, 291-292, 403, 509. 
• Cybulko Z., Szczyty Dzięciołowo, gm. Orla, woj. białostockie. Cerkiew parafialna p.w. Ścięcia Głowy św. Jana Chrzciciela i dzwonnica przycerkiewna, dokumentacja powykonawcza z przebiegu prac budowlano-konserwatorskich w okresie 18.08.1993-1.12.1993, Białystok 1993, mps w NID, OT Białystok.
• Figura św. Jana Nepomucena ze Szczytów-Dzięciołowa: historia, współczesność, nowe interpretacje, red. W. Konończuk, Warszawa Bielsk-Podlaski 2018.
• Katalog zabytków sztuki w Polsce, Seria Nowa, t. 12, Województwo podlaskie, red. M. Zgliński, K. Kolendo-Korczak, z. 4, Powiat bielski, oprac. Z. Michalczyk, D. Piramidowicz, K. Uchowicz, M. Zgliński, Warszawa 2019, s. XXXIII, LXXI, 228-232.
• Konończuk W., Pożyteczny obywatel z Grabowca, czyli nieznane karty biografii Tomasza Kajetana Węgierskiego, „Pamiętnik Literacki” 2017, z. 3, s. 235-250.
• Konończuk W., W kręgu dworu Branickich – podlaska gałąź rodu Węgierskich herbu Wieniawa, „Bielski Almanach Historyczny” 2016, red. Z. Romaniuk, s. 7-45.
• Kornecki M., Cerkiew par. prawosławna p.w. Ścięcia św. Jana Chrzciciela, Szczyty-Dzięciołowo, karta ewidencyjna zabytków architektury i budownictwa, 1978, mps w WUOZ w Białymstoku. 
• Kułak A., Przemiany w architekturze i wyposażeniu wnętrz drewnianych cerkwi unickich na Podlasiu, Warszawa 2025, s. 547-556.
• Kułak A., Cerkiew pw. Ścięcia Głowy św. Jana Chrzciciela w Szczytach-Dzięciołowie. Przyczynek do historii powstania, „Ikonosfera. Zeszyty Muzeum Ikon w Supraślu”, t. 9, 2021, s. 143-153. 
• Matus I., Schyłek unii i proces restytucji prawosławia w obwodzie białostockim w latach 30. XIX wieku, Białystok 2013, s. 56, 81, 86, 95, 97, 299, 307, 308, 328, 342, 343, 344, 490, 491.
• Miller K., Uwagi konserwatorskie o obrazach w Szczytach-Dzięciołowie przypisywanych Augustynowi Mirysowi, „Biuletyn Konserwatorski Województwa Podlaskiego”, 2000, z. 6, s. 195-210. 
• Pokropek W., Tradycyjne budownictwo drzewne w Polsce. Budownictwo sakralne: cerkwie, moleny staroobrzędowców, bóżnice, meczety, Warszawa 1996, s. 79, 81-82. 
• Pyzia J., Szczyty Dzięciołowo, gm. Orla, woj. białostockie. Cerkiew par. p.w. Ścięcia Głowy św. Jana Chrzciciela, dokumentacja historyczno-architektoniczna, Białystok 1984, mps w NID, OT Białystok. 
• Sosna G., Katalog świątyń i duchowieństwa prawosławnej diecezji warszawsko-bielskiej, „Elpis”, 2000, nr 2/3, s. 166-169. 
• Sosna G., Szczyty, „Wiadomości PAKP”, 1979, nr 1-2, s. 35-74 (inwentarz). 
• Sosna G., Fionik D., Szczyty. Dzieje wsi i parafii, Bielsk Podlaski- Ryboły-Białystok 2005, s. 55-70, 279-306. 
• Sosna G., Troc-Sosna A., Cerkiewna własność ziemska na Białostocczyźnie w XV-XX wieku. Zbiór materiałów. Diecezja warszawsko-bielska i białostocko-gdańska, Białystok 2004, s. 393-395.