Historia

W latach 1642-1646 z fundacji Zofii Pudencjany ks. Ostrogskiej-Zasławskiej, według projektu Jana Cangerlego (Cangera), zbudowany został kościół i klasztor dla sióstr Bernardynek. Dekorację stiukową sklepień kościoła wykonał Goivanni Battista Falconi. W 1654 roku lub 1655 roku konwent przekazany został przez Jerzego Sebastiana Lubomirskiego zakonowi Pijarów. Około 1695 roku zakonny artysta o. Łukasz od św. Pantaleona wykonał bogatą polichromię wnętrz parteru. W latach 1703-1707 z inicjatywy Hieronima Augusta Lubomirskiego został przebudowany i rozbudowany zgodnie z projektem Tylmana z Gameren. Budową kierował Piotr Belotti. Wzniesiono wtedy obie wieże kościoła, po jego północnej stronie nowy budynek kolegium i przebudowano kruchtę. W 1738 roku nauczycielem kolegium był ks. Stanisław Konarski. Do 1740 roku kościół był siedzibą parafii dworskiej. Po kasacie Pijarów w 1786 roku kościół zmieniono na gimnazjalny, w kolegium umieszczono gimnazjum rządowe, a w klasztorze starostwo, niemiecką szkołę ludową, aptekę i mieszkania. W latach 70. XIX wieku do budynku kolegium dobudowano skrzydło północne i wschodnie. W latach 1956-1957 dawny klasztor został przebudowany dla potrzeb Muzeum Okręgowego. W latach 2003-2007 przeprowadzono kompleksowe prace remontowo-konserwatorskie dawnego kolegium oraz elewacji kościoła i dawnego klasztoru.

Opis

Zespół klasztorny Pijarów w Rzeszowie złożony z kościoła pw. Świętego Krzyża, klasztoru - obecnie Muzeum Okręgowe w Rzeszowie, kolegium - obecnie I Liceum Ogólnokształcące im. Stanisława Konarskiego i ogrodzenia. Zlokalizowany jest przy dawnej ul. Pańskiej, ob. 3 Maja łączącej zespół staromiejski i kościół farny z zamkiem. Kościół jest orientowany, dawny klasztor znajduje się po południowej stronie kościoła, a dawne kolegium pijarskie po stronie północnej. Od wschodu dwie przewiązki łączące dawny klasztor z XX-wiecznymi budynkami muzeum.

Kościół parafialny, barokowy, jednonawowy, założony na planie dwóch prostokątów, z trójprzęsłową nawą i węższym prezbiterium, zamkniętym prostą ścianą. Od zachodu po obu stronach nawy znajdują się kwadratowe wieże, po północnej stronie prezbiterium prostokątna zakrystia. Do zakrystii i nawy przylega 8-boczna kaplica. Prezbiterium i nieznacznie wyższa nawa ze stromymi dwuspadowymi dachami, nad kaplicą dach wielospadowy z latarnią. Wieże o wysokości równej kalenicy dachu nad nawą, zwieńczone dzwonowatymi hełmami.

Kościół murowany z cegły. Ściany otynkowane. Dachy pokryte są blachą miedzianą. Elewacja frontowa kościoła z 2 symetrycznie rozmieszczonymi wieżami i szczytem pośrodku, podzielona wydatnym gzymsem z belkowaniem na dwie części. Pionowe podziały za pomocą sześciu pilastrów, przechodzących nad gzymsem w lizeny. Główne drzwi wejściowe w osi środkowej ujęte portalem z przerwanym przyczółkiem łukowym i kartuszem z tablicą inskrypcyjną pośrodku. Po bokach symetrycznie rozmieszczone drzwi do wież z analogicznymi, węższymi portalami z rzeźbionymi popiersiami Madonny i Chrystusa. W polach pomiędzy portalami półkoliście zakończone wnęki z rzeźbami świętych, zapewne śś. Pryma i Felicjana. Nad gzymsem w osi środkowej okno prostokątne, po bokach okna ośmiokątne. W najwyższej kondygnacji szczytu i wież okna prostokątne półkoliście zakończone, z podokiennikami w formie ślepych balustrad tralkowych. Szczyt z trójkątnym zwieńczeniem i bocznymi spływami. Elewacja południowa z półkoliście zakończonymi oknami. Przy elewacji północnej dobudowana kaplica przykryta wielospadowym dachem, zwieńczona latarnią. Obok parterowa kruchta z prostokątnymi oknami, powyżej półkoliste okno nawy. Elewacja wschodnia - powyżej gzymsu szczyt z 4 lizenami i wąskimi gzymsami, zwieńczona trójkątnym tympanonem z bocznymi spływami i owalnym okienkiem. Poniżej okno prostokątne, zakończone półkoliście. Nawa przykryta jest sklepieniem kolebkowym z lunetami, prezbiterium nieckowym z lunetami, zakrystia kolebkowym. Ściany podzielone filarami z kapitelami kompozytowymi podpierającymi wydatne belkowanie. Sklepienia posiadają bogatą dekorację stiukową autorstwa Goivanniego Battisty Falconiego. Portal drzwi do zakrystii renesansowy, uszaty, z kartuszem herbowym w nadprożu. Kaplica św. Józefa otwarta do nawy półkolistą arkadą. Wnętrze kaplicy podzielone wnękami arkadowymi z drzwiami bocznymi wyjściowymi, do zakrystii i na ambonę, na górze okna lub wnęki. Chór muzyczny trójskrzydłowy, załamany, część środkowa podsklepiona. Wyposażenia wnętrza XVIII-wieczne: rokokowe ołtarze główny i boczne oraz organy, regencyjna ambona, marmurowa rzeźba nagrobna Jerzego Ignacego Lubomirskiego i dziewięć epitafiów rodu Lubomirskich, dwie ławki kolatorskie, pięć konfesjonałów oraz ławki dla wiernych. Zegar na wieży z 1701 roku oraz dzwon z 1683 roku.

Klasztor - obecnie muzeum, na rzucie prostokąta, złożony z czterech skrzydeł usytuowanych wokół prostokątnego wirydarza. Skrzydła jednotraktowe, na parterze od strony wirydarza d. krużganek arkadowy, na piętrze korytarze. Skrzydło wsch. przedłużone poza prezbiterium kościoła. Skrzydła piętrowe, od południa dwa głębokie ryzality na przedłużeniu skrzydła wschodniego i zachodniego. W skrzydle zachodnim od strony dziedzińca ryzalit mieszczący klatkę schodową. Skrzydła i ryzality przykryte dachami 4-, 3- i 2-spadowymi. Budynek murowany z cegły, otynkowany, dachy pokryte blachą miedzianą. W elewacji frontowej pozorny 3-osiowy ryzalit z wnękami arkadowymi w parterze mieszczącymi drzwi wejściowe i okna, dekorowany pozornym boniowaniem, w poziomie piętra cztery lizeny, zwieńczony trójkątnym szczytem. Kondygnacje w elewacji frontowej i elewacjach pozostałych rozdzielone wąskim gzymsem, zwieńczone gzymsem z belkowaniem (w elewacji frontowej) i gzymsem fasetowym w pozostałych elewacjach. Okna prostokątne w obramieniach. Wnętrza parteru sklepione - w korytarzach oraz części pomieszczeń kolebkowe z lunetami, w dawnym refektarzu w ryzalicie południowo-wschodnim klasztorne z lunetami i zwierciadłem, w pomieszczeniu w skrzydle wschodnim za prezbiterium kościoła nieckowe z lunetami w narożnikach i geometryczną dekoracją stiukową. Na piętrze korytarze i część pomieszczeń ze sklepieniami, w pozostałych sufity płaskie. We wnętrzach parteru bogata dekoracja malarska o dużej wartości artystycznej z około 1695 roku.

Kolegium - obecnie liceum, na rzucie litery C. Skrzydła pierwotnie jednotraktowe z korytarzem. Skrzydło pn. przebudowane z ukośną dobudówką z XX wieku, do skrzydła wsch. dobudowana przewiązka łącząca się z XX-wieczną salą gimnastyczną. W korytarzach i kilku pomieszczeniach parteru i pietra skrzydła zachodniego i północnego zachowane są sklepienia kolebkowe i krzyżowe z lunetami. Elewacje analogiczne do elewacji d. klasztoru. Ogrodzenie od strony wschodniej i południowej zespołu, od wschodu przebiegające krawędzią skarpy, murowane z kamienia łamanego i cegły. W początku XXI wieku odnowione. Dolne partie być może są pozostałością fortyfikacji miejskich.

Obiekt dostępny dla zwiedzających. Zwiedzanie dawnego klasztoru w godzinach otwarcia muzeum, d. kolegium po uzgodnieniu.

Oprac. Mieczysław Kuś, 16.12.2014 r.