kościół oo. Kamedułów, ob. rektoralny pw. Zwiastowania Najświętszej Maryi Panny, Rytwiany
Narodowy Instytut Dziedzictwa en

Zdjęcie panoramiczne tej lokalizacji jest niedostępne.

kościół oo. Kamedułów, ob. rektoralny pw. Zwiastowania Najświętszej Maryi Panny

Rytwiany

photo

Jeden z najcenniejszych przykładów wczesnobarokowej architektury w Polsce. Zajmuje on poczesne miejsce w nowożytnych dziejach europejskiego budownictwa kamedulskiego. O randze budowli przesądza układ przestrzenny, w ścisły sposób realizujący zakonne przepisy budowlane z lat 1607-10, co nie znajduje precedensu w rodzimych, nowożytnych realizacjach tego zgromadzenia. Próżno szukać podobnej ortodoksji w respektowaniu tych zaleceń (zwłaszcza głoszonego przez kamedułów ubóstwa) we wnętrzu świątyni, ozdobionym bogatymi manierystycznymi stiukami i freskami z pocz. lat 30 XVII w. (wyk. Venanty da Subiaco) i 1 tercji. XVIII w. (wyk. Carlo de Prevot i in.). Przypuszcza się, iż o. V. da Subiaco właśnie w rytwiańskich polichromiach sformułował zrąb kamedulskiego programu ikonograficznego, kopiowanego w innych europejskich realizacjach tego zakonu. Dużymi walorami artystycznymi i ikonograficznymi odznacza się również wyjątkowe w skali kraju wyposażenie obiektu, na czele z wczesnobarokowym ołtarzem gł. (wyk. Georg Zimmermann ?), obrazami ołtarzowymi (aut. o. V. da Subiaco), barokowymi stallami z obrazami śś. kamedulskich i pustelników z ok. 1729 r. (mal. C. de Prevot) i zespołem osiemnastowiecznej „marmurowej” kamieniarki mauzoleum Stanisława Łukasz Opalińskiego (wyk. Michael Poman z warsztatem). Cennym jego dopełnieniem są oryginalne dzieła rzemieślnicze z XVII-XIX (skrzynie, drzwiczki, zawiasy, okucia, zamki) oraz ceglane i marmurowe posadzki z XVII-XVIII w., coraz rzadsze w rodzimych kościołach.

Historia

Erem kamedulski w lesie rytwiańskim ufundował w 1621 r. wojewoda krakowski Jan Magnus Tęczyński (zainicjował ten proces w 1617 r. wspólnie z bratem wojewodą lubelskim Gabrielem Tęczyńskim- zm. 1621 r.). W dniu 1 V 1624 r. bp krakowski Marcin Szyszkowski położył kamień węgielny pod budowę świątyni w obecności Jana M. Tęczyńskiego, jego rodziny i przyjaciół (m.in. marszałka wielkiego koronnego Mikołaja Wolskiego, fundatora pierwszego konwentu kamedulskiego w Bielanach k. Krakowa). Początkowo prace przy niej prowadził o. Hiacynt, pod nadzorem o. Sylwana Bosellego (pierwszego przeora rytwiańskiego), zapewne wg planów sprowadzonych z Włoch. Przebiegały one sprawnie, skoro w zasadniczym zrębie kościół ukończono w 1627 roku. Wkrótce potem fundator uzyskał pozwolenie władz zakonnych, aby wbrew przepi-som budowlanym tego zgromadzenia z lat 1607-1610, ozdobić jego wnętrze boga-tym wystrojem sztukatorsko-malarski. Starania te podjął, ponieważ zależało mu na dużym splendorze tej budowli, którą przeznaczył na własne mauzoleum. Do wykonania prac malarskich i sztukatorskich zatrudnił ok. 1628 r. niezidentyfiko-wanych włoskich artystów, kierowanych przez malarza o. V. da Subiaco, przeora rytwiańskiego w latach 1628-32. Sprowadził ich z placu budowy świątyni kame-dulskiej w Bielanach k. Krakowa, którą się opiekował po śmierci fundatora M. Wolskiego w 1630 roku. Przypuszcza się, iż ołtarz gł. (wyk. G. Zimmermann) i ww. wystrój ukończono przed poświęceniem rytwiańskiego kościoła i nadaniem mu wezwania Zwiastowania NMP w dniu 27 IX 1637 roku. Tęczyński nie brał udział w tej uroczystości, gdyż zmarł dwa miesiące wcześniej (12 VII), a jego ciało spoczęło w kościelnej krypcie fundatorskiej. Tuż przed śmiercią zdążył zapisać kamedułom kolejne sumy na utrzymanie i ozdobienie świątyni (m.in. na wykonanie marmuro-wej fasady i dachu z miedzi). Spadkobiercy- córka Izabella z mężem Łukaszem Opalińskim, marszałkiem wielkim koronnym zgodzili się wypełnić jego wolę do-piero w 1655 roku. Wydaje się, iż prace przy kościele realizowano po 1658 r., ale w znacznie skromniejszym zakresie (tylko miedziany dach?), na co wpływ miało zu-bożenie Opalińskich po potopie szwedzkim. W 1704 r. umarł ich syn, starosta no-wokorczyński Stanisław Ł. Opaliński, a dobra rytwiańskie i prawo patronatu nad eremem odziedziczyła jego siostrzenica, hetmanowa koronna Elżbieta Sieniawska. W kolejnych dekadach, dzięki niej w kilku etapach przeprowadzono liczne prace przy świątyni. W pierwszym, w latach 1704-11, zaadaptowano kaplicę pw. św. Ro-mualda i jej kryptę na mauzoleum S. Opalińskiego. W związku z tym w latach 1705-06 zamówiono do nich w warsztacie M. Pomana „marmurowe” elementy wy-stroju- sarkofag dla zmarłego i ołtarz pw. św. Stanisława Kostki, a ok. 1709 r. „marmurowe” epitafium (z portretem mal. C. de Prevot). Równocześnie, w latach 1708-1709, odrestaurowano kościelne polichromie i obrazy pod kierunkiem de Prevot. W drugim etapie, w latach 1717-19, zespół artystów na czele z architektem Giovannim Spazzio zabezpieczył fundamenty i sklepienia w świątyni, kryptę ka-plicy pw. Romualda i odnowił freski (wyk. de Prevot i in.). Następnie, w latach 1724-33 poprawiono część z tych napraw, tym razem pod nadzorem architekta Franciszka Mayera. W tym też czasie, przed 1729 r., de Prevot ze współpracowni-kami namalował nowe obrazy do stalli zakonnych. Pamiętnymi w dziejach obiektu były dwa pożary z latach 1737 i 1741 r., które uszkodziły m.in. wieżę kościelną i wsch. szczyt. Niebawem, bo w latach 1742-48 naprawiono skutki tych katakli-zmów. W 1819 r., po kasacie eremu, kościół stał się filią parafii w Połańcu. W 1860 r. jego kolatorzy- Katarzyna z Branickich i Adam Potoccy przekazują go sando-mierskim reformatom, aby odprawiali w nim msze dla okolicznej ludności. W związku z tym w latach 1860-64 r. został odnowiony i zakupiono do niego ambonę i organy. Po kasacie tego zakonu w 1864 r. świątynia stała się filią parafii staszow-skiej. Kolejne znaczące zmiany w budowli miały miejsce w latach 1922-23, kiedy wg proj. Łukasza Wolskiego przebudowano kaplicę pw. Św. Krzyża, z powodu usy-tuowania w niej grobowca Macieja Radziwiłła. W 1935 r. staraniem wiernych po-wołano przy kościele parafię. W latach 1959-62 i 1973-1999 wykonano przy nim i jego wyposażeniu prace konserwatorskie (odnowiono obrazy, stalle oraz kaplice pw. św. Krzyża i św. Romualda). W 2001 r. bp sandomierski Wacław Świerzawski postanowił dla ratowania zespołu pokamedulskiego powołać w nim Diecezjalny Ośrodek Kultury i Edukacji „Źródło”. Rok później nadano świątyni status rektoralnej, a parafie przeniesiono do nowego obiektu. Od tego momentu do dziś prowadzone są w kościele pokamedulskim gruntowne działania konserwatorskie. W ich wyni-ku odrestaurowano: w latach 2001-11- obrazy ołtarzowe, stiuki w kaplicy św. Jan Chrzciciela i fundamentowanie, a w latach 2017-19 – więźbę i poszycie dachowe oraz część stiuków i fresków w nawie głównej.

Opis

Wczesnobarokowa świątynia pw. Zwiastowania NMP stoi w centrum założenia pokamedulskiego, położonego w otoczeniu gęstych lasów, w odległości 3 km od centrum Rytwian. Jest ona orientowaną pseudobazyliką na planie wydłu-żonego prostokąta, z wysoką, siedmioprzęsłową nawą o dwuprzęsłowym chórze wyodrębnionym za ołtarzem. Po bokach nawy są dwa dwukondygnacyjne ciągi pomieszczeń, na osi przedzielone: na parterze- poprzecznymi przedsionkami, na piętrze- poprzecznymi emporami-przejściami. W przyziemiu w wsch. części ma od pn. – d. kapitularz (ob. kaplica pw. Krzyża Św. z grobowcem Radziwiłłów), a od pd. - dwuprzęsłową zakrystią z bliźnimi miejscem na lavabo i kaplicą pw. św. Ma-rii Magdaleny. W zach. części znajdują się dwie, trójprzęsłowe, prostokątne kapli-ce (pn.- pw. św. Jana Chrzciciela, a pd.- św. Romualda z kryptą S. Opalińskiego). Na piętrze od pn. jest d. biblioteka i archiwum (ob. ekspozycja związana z serialem „Czarne Chmury”). Kościół wystawiono z kamienia i cegły, otynkowano oraz nakry-to dachami dwuspadowym i pulpitowym. Boczne elewacje ma skromne, niemal świeckie w swym wyrazie, rozczłonkowane symetrycznie z wczesnobarokowymi portalem i oknami w dwóch rzędach. Na osi pd. elewacji usytuowana jest trójkon-dygnacyjna wieża zegarowa z hełmem z latarnią. Fasady zach. i wsch. świątyni są dwukondygnacyjne, trójprzęsłowe z rozbudowanymi szczytami, ujętymi w spływy wolutowe ze sterczynami i z oknem termalnym w drugiej kondygnacji. Wejście główne akcentuje wczesnobarokowy portal z 1627 r. (wyk. nieustalony kamieniarz z Chęcin). Wnętrze budowli nakrywają sklepienia kolebkowe z lunetami, kolebko-wo-krzyżowymi (przedsionki i aneksy zakrystii) i stropy (pomieszczenia na pię-trze). Wyraz artystyczny nadaje mu bogata manierystyczna dekoracja stiukowa. W nawie i chórze zakonnym zajmuję ona przestrzeń ponad boazerią i stallami, skła-da się z hermowych pilastrów, podtrzymujących przełamane belkowanie i usza-tych, ornamentalnych ram w polach międzypilastrowych. Stiuki na wszystkich sklepieniach mają kompozycje złożoną z girland i różnorodnych medalionów z polami malarskimi w kartuszowych obramieniach. Ich dopełnieniem są wspaniałe polichromie o tematyce: maryjnej, chrystologicznej, poświęconej śś. benedyktyń-skim, kamedulskim oraz pustelnikom z motywami fauny i flory (wyk. V. da Subiaco i in., przemal. 1 tercja XVIII C. de Prevot i in.). Wyposażenia wnętrza świątyni two-rzą cenne dzieła sztuki, m.in.: wczesnobarokowy ołtarz gł. z po 1632 r. (wyk. G. Zimmermann?) z późnobarokowymi tabernakulum i relikwiarzami z 1730 r. (wyk. Antoni Frąckiewicz?); obrazy ołtarzowe z lat 1625-32, wyk. V. da Subiaco (Madon-na ze śś. Benedyktem i Romualdem, Adoracja Matki Bożej przez śś. benedyktynów i kamedułów, Chrzest Chrystusa, Ukrzyżowanie, Zwiastowanie); w chórze obraz Matki Bożej z Dzieciątkiem z pocz. XVII w. i barokowe stalle z 2 ćw. XVII w. z obra-zami śś kamedulskich i pustelników, wyk. przed 1729 r. Carlo de Prevot i inni (wg grafik Maartena de Vosa z Monumenta Anachoretarum z l. 1593-94); w zakrystii woskowe popiersie Anny Dziurlanki z 4 ćw. XVII w.; w kaplicy pw. św. Romualda trzy Cherubini (wyk. G. Zimmerann?) i „marmurowe” epitafium Stanisława Opa-lińskiego z ok. 1709 (wyk. M. Poman, Stanisław Bielawski, a portret C. de Prevot); w krypcie St. Opalińskiego „marmurowe” ołtarz św. Stanisława Kostki (z rytym ante-pedium wyk. J. Zielawski) i sarkofag z 1705-6 (wyk. M. Poman z warsztatem). Po-nadto warto zwrócić uwagę na „marmurowe” 2 kropielnice i lavabo z ok. 1637 r. (wyk. nieustalony rzeźbiarz z Chęcin lub Sebastiano Venosta ?) oraz nowożytne „marmurowe” i ceglane posadzki (wyk. m.in. nieustalony warsztat z Chęcin i M. Pomana).

Zabytek dostępny. Możliwość zwiedzania po wcześniejszym uzgodnieniu telefonicznym z rektorem.

Opr. Łukasz Piotr Młynarski, OT NID w Kielcach, 19-06-2019 r.

Bibliografia

  • Adamczyk A., Modras J., Polanowski L., Prace przy zabytkach architektury sakralnej i zabudowie miejskiej, [w:] Prace konserwatorskie w woj. świętokrzyskim w latach 2001-2012, red. J. Cedro, Kielce 2014, s. 23-86.
  • Bohdziewicz P., Korespondencja artystyczna Elżbiety Sieniawskiej z lat 1700-1729 w zbiorach Czartoryskich w Krakowie, Lublinie 1964.
  • Brykowska M., Pustelnia Złotego Lasu, [w:] Sztuka około roku 1600. Materiały sesji Stowarzyszenia Historyków Sztuki zorganizowanej przy współpracy Wydziału Kultury Prezydium Wojewódzkiej Rady Narodowej w Lublinie, Lublin listopad 1972 r., Warszawa 1974, s. 225-246.
  • Brykowska M., Wartości architektoniczno-przestrzenne zespołu kamedułów Eremus Silvae Aureae w Rytwianach, [w:] Idźcie do źródła, red. W. Kowalewski, Rytwiany 2001, s. 39-58.
  • Bohdziewicz P., Korespondencja artystyczna Elżbiety Sieniawskiej z lat 1700-1729 w zbiorach Czartoryskich w Krakowie, Lublinie 1964.
  • Gajewski J., Prace Antoniego Frąckiewicza dla zakonu kamedułów. Ze studiów nad rzeźbą połowy XVIII w. w Małopolsce, „Biuletyn Historii Sztuki” 1979, s. 363-387.
  • Idźcie do źródła, red. W. Kowalewski, Rytwiany 2001.
  • Katalog zabytków sztuki w Polsce, t. 3: Województwo kieleckie, red. J. Z. Łoziński, B. Wolff, z. 11: Powiat sandomierski, oprac. J.Z. Łoziński, T. Przypkowski, Warszawa 1962.
  • Książyńska A., Łyczak M., Raport z przebiegu archeologicznych badań wykopaliskowych na ternie „Pustelni Złotego Lasu” w Rytwianach, Kraków 2014, mps w Archiwum WUOZ w Kielcach. Delegatura w Sandomierzu.
  • Kurtyka J., Latyfundium Tęczyńskie. Dobra i właściciele (XIV-XVII wieku), Kraków 1999.
  • Kurzej M., Siedemnastowieczne sztukaterie w Małopolsce, Kraków 2012.
  • Małkiewicz A., Wenanty da Subiaco - Andrea Spezza - Walenty von Säbisch. Z problematyki historycznej kościoła na Bielanach pod Krakowem, „Biuletyn Historii Sztuki” 1971, s. 202-205.
  • Małkiewicz A., Włoskie odkrycie malarstwa kameduły o. Wenantego z Subiaco, „Biuletyn Historii Sztuki” 1998, z. 1-2, s. 213-222.
  • Małkiewicz A., Twórczość malarza-kameduły o. Wenantego z Subiaco w świetle najnowszych badań, „Folia Historica Cracoviensia” 2005, t. 11, s. 117-132.
  • Miłobędzki A., Architektura polska XVII wieku, Warszawa 1980.
  • Młynarski Ł. P., Szkic opinii Narodowego Instytutu Dziedzictwa do wniosku o uznanie za Pomnik Historii Pokamedulskiego zespołu klasztornego Pustelnia Złotego Lasu w Rytwianach, Kielce 2018, mps w Archiwum NID OT Kielcach.
  • Moisan Jabłońska C., Przedstawienia pustelników ze stall kościoła kamedułów w Rytwianach w kontekście szerszego oddziaływania kompozycji Maartena de Vosa na wystrój eremickiej świątyni, [w:] Kameduli w Warszawie 1641-2016: 375 lat fundacji eremu na Bielanach, red. K. Guttmejer, A. S. Czyż, Warszawa 2016, s. 407-432.
  • Nestorow R., Pro domo et nomine suo. Fundacje i inicjatywy artystyczne Adama Mikołaj i Elżbiety Sieniawskich, Warszawa 2016.
  • Rotter L., Architektura i wystrój eremów kamedulskie w świetle prawodawstwa zakonnego, „Folia Historica Cracoviensia” 2005, t. 11, s. 73-90.
  • Sulewska R., Maarten de Vos and Polish Early Modern Art, [w:] Polish Baroque, European Context. Proceedings of an International Seminar held at The Institute for Interdisciplinary Studies “Artes Liberales” University of Warsaw June 27-28, 2011, red. P. Salwa, Warszawa 2012, s. 257-310.
  • Tatarkiewicz W., Czarny marmur w Krakowie, „Prace Komisji Historii Sztuki PAU” 1953, t. X, s. 79-152.
  • Wardzyński M., Rzeźba nowożytna w kręgu Jasnej Góry i Polskie Prowincji Zakonu Paulinów, cz. 1: Ośrodek rzeźbiarski w Częstochówce pod Jasną Górą 1620-1705, t. 1, Warszawa 2009.
  • Wardzyński M., Kowalski H., Jamski P., Lapidarium warszawskie. Szlachetne materiały kamieniarskie w XVI i XVII wieku, Warszawa 2014.
  • Wiśniewski J., Dekanat Sandomierski, Radom 1915.
  • Wojtasik Z., Zub J., Konserwacja tzw. zabytków ruchomych, [w:] Prace konserwatorskie w woj. świętokrzyskim w latach 2001-2012, red. J. Cedro, Kielce 2014, s. 121-178.
  • Zarewicz L., Zakon Kamedułów jego fundacje i dziejowe wspomnienia w Polsce i Litwie, Kraków 1871.
  • Zub J., Rytwiany. Pustelnia kamedulska, Tarnobrzeg 1998.
  • Zub J., Sprawozdanie z prac konserwatorskich wg dokumentacji PSOZ, [w:] Idźcie do źródła, red. W. Kowalewski, Rytwiany 2001, s. 66-88.
  • Zujkiewicz A., Zespół obrazów o tematyce pustelniczej w zakrystii bazyliki jasnogórskiej, „Ikonotheka. Prace Instytutu Historii Sztuki Uniwersytetu Warszawskiego", 1993, t. 5, s. 101-138.

Informacje ogólne

  • Rodzaj: kościół
  • Chronologia: 1624 - 1637
  • Forma ochrony: rejestr zabytków
  • Adres: Klasztorna 25, Rytwiany
  • Lokalizacja: woj. świętokrzyskie, pow. staszowski, gmina Rytwiany
  • Źródło: Narodowy Instytut Dziedzictwa

Licencja:

zgłoś problem do konserwatora zabytków

Geoportal

Mapa Google

Zobacz także w najbliższej okolicy