Historia

Gmach wzniesiono w latach 80. XIX wieku, w okresie intensywnego rozwoju miasta. Obiekt od początku pełnił funkcje administracyjne. Początkowo przeznaczony był na siedzibę Starostwa Powiatowego, później m.in. Miejskiej Rady Narodowej i Urzędu Powiatowego. W latach trzydziestych XX wieku został rozbudowany o skrzydło wschodnie i wschodnią cześć skrzydła południowego. Po 1945 roku poddasze budynku zaadaptowano na cele użytkowe, a w połaciach dachu wprowadzono lukarny. Ponowny remont dachu i jego pokrycia przeprowadzono w latach 1994-1995, zastępując poszycie z płyt cementowo-azbestowych blachą miedzianą. W kolejnym roku w budynku zainstalowano szyb windy i dobudowano przybudówkę od strony południowej. Na początku XXI wieku budynek przeszedł gruntowny remont, obejmujący m.in. renowację elewacji, wymianę stolarki okiennej oraz modernizację instalacji elektrycznej i centralnego ogrzewania. W 2013 roku przeprowadzono remont dachu polegający na wymianie części elementów konstrukcyjnych oraz poszycia. 

Opis

Gmach Starostwa Powiatowego położony jest w południowej części śródmieścia Rybnika, w niedalekiej odległości od dworca kolejowego oraz zespołu zabudowy Szkół Urszuliańskich i dawnego kompleksu szpitala „Juliusz”. Usytuowany na nieregularnej działce, od strony północno-zachodniej sąsiaduje z budynkiem dawnej Kasy Urzędu Rejonowego, z kolei od wschodniej i południowej otoczony jest Parkiem Starościńskim. Jest to budynek eklektyczny z przewagą form neorenesansu północnego, trójskrzydłowy, rozplanowany na rzucie litery „U”. Cechuje się malowniczą, rozczłonkowaną, jedno- i dwupiętrową bryłą z niską wieżą w narożniku południowo-zachodnim. Cały budynek jest podpiwniczony. Poszczególne części charakteryzują się zróżnicowanymi wysokościami i gabarytami dachów, w większości mansardowych, urozmaiconych lukarnami i facjatami. Południowo-zachodni ryzalit z wieżą nakryty jest wysokim hełmem namiotowym z czterema narożnymi wieżyczkami. Dachy zdobią metalowe dekoracyjne ażurowe galerie. Poszczególne elewacje oblicowane są cegłą ceramiczną. W skrzydle zachodnim i południowym dodatkowo urozmaicone są kamiennym detalem architektonicznym i dekoracjami sztukatorskimi. W kompozycji elewacji dominują podziały horyzontalne, wyznaczone za pomocą gzymsów: cokołowego, podokiennego i wieńczącego. Elewacje reprezentacyjnego skrzydła zachodniego i południowego są w większości asymetryczne, urozmaicone ryzalitami zwieńczonymi ozdobnymi, schodkowymi szczytami i ryzalitem narożnym w formie wieży z balkonem od strony południowej. Elewacje skrzydła głównego charakteryzują się wyodrębnioną strefą cokołową, zwieńczoną gzymsem. Elewacja frontowa jest asymetryczna, flankowana ryzalitami – czteroosiowym od północy, zwieńczonym szczytem schodkowym i dwuosiowym od południa, w formie narożnej wieży. Główne wejście do budynku, prostokątne, zamknięte łukowo, usytuowane jest asymetrycznie. Pozostałe osie elewacji artykułowane są prostokątnymi otworami okiennymi o zróżnicowanej oprawie i podziałach w zależności od kondygnacji, które na poziomie parteru zamknięte są łukiem pełnym. 

Boczna elewacja skrzydła głównego jest asymetryczna, z bocznym ryzalitem, zwieńczonym schodkowym szczytem. Półkoliście zamknięte wejście boczne, poprzedza narożny, arkadowy portyk, złożony z ozdobnego, boniowanego filara podpierającego półkoliste arkady i zadaszenie. Tę cześć elewacji wieńczy gzyms koronujący i arkadkowa attyka. Jednoosiowy ryzalit artykułowany jest otworami okiennymi o zróżnicowanych wykrojach, w tym zamkniętymi łukiem odcinkowym, pełnym oraz w formie okulusa. 

Elewacja tylna korpusu głównego jest nieregularna, z ryzalitem w części wschodniej. Horyzontalne podziały wyznaczają cokół, ceglane gzymsy podokienne i tynkowany gzyms wieńczący. Wszystkie otwory okienne są zamknięte odcinkowo.

Skrzydło południowe, urozmaicone narożnym ryzalitem w partii zachodniej, usytuowane jest prostopadle do korpusu głównego. Elewacja frontowa składa się z dwóch członów – pierwszego ukształtowanego analogicznie, jak elewacja frontowa korpusu głównego, oraz drugiego, nieznacznie cofniętego, o skromnej dekoracji (partia dobudowana później). Otwory okienne są zróżnicowane w zależności od kondygnacji. W osiach ryzalitu i pseudoryzalitu na poziomie I piętra występują okna zdwojone. Pseudoryzalit wieńczy schodkowy szczyt. Balkon z metalową koszową balustradą wsparty jest na wydatnych konsolach. Na dekorację sztukatorką tej części elewacji składają się dekoracja okuciowa szczytu, narożne pilastry, kartusz z datą „1889”. Wschodnia, późniejsza część elewacji południowej jest modernistyczna, dwupiętrowa, poprzedzona parterową przybudówką w zachodniej partii, mieszczącą wejście boczne. Horyzontalne podziały wyznaczają niski cokół, gzymsy – kordonowy powyżej I piętra oraz wieńczący. Powyżej przyziemia elewacja jest symetryczna, czteroosiowa, artykułowana jednorodnymi, prostokątnymi otworami okiennymi opatrzonymi ceglanymi podokiennikami. 

Elewacja tylna skrzydła południowego (od strony dziedzińca) jest niesymetryczna, siedmioosiowa z osiowo usytuowanym ryzalitem, mieszczącym otwór wejściowy i klatkę schodową. Większość otworów okiennych i drzwiowych zamknięta jest łukiem odcinkowym. Elewacje modernistycznego skrzydła wschodniego są zakomponowane analogicznie, jak wschodnia partia południowej elewacji skrzydła południowego. Horyzontalne podziały wyznaczają niski cokół, gzymsy kordonowy powyżej I piętra i wieńczący. Otwory okienne rozmieszczone są regularnie i osadzone na ceglanych podokiennikach.

Zachowała się stolarka drzwiowa głównego wejścia do gmachu w formie drewnianych drzwi dwuskrzydłowych w konstrukcji ramowo-płycinowej z nadświetlem zamkniętym łukiem pełnym z bogato zdobionym słupkiem. Skrzydła drzwiowe z górnymi prześwitami zdobi dekoracja okuciowa. Prześwity i nadświetle wypełniają witraże. Stolarka drzwiowa wejścia bocznego korpusu głównego jest dwuskrzydłowa, w konstrukcji ramowo-płycinowej, z odcinkowo zamkniętym nadświetlem dzielonym słupkiem. Płyciny górne są wypełnione przeszkleniem z okratowaniem. Drzwi wejściowe w skrzydle południowym są drewniane, jednoskrzydłowe, w konstrukcji ramowo-płycinowej, z prosto zamkniętym nadświetlem.

Układ wnętrz gmachu jest dwutraktowy, korytarzowo-amfiladowy, z korytarzem pośrodku. W sieni, mieszczącej schody wyrównawcze, zachowana jest oryginalna, marmurowa okładzina ścienna sięgająca 1/3 wysokości ścian. Sień od korytarza oddzielają wahadłowe, czteroskrzydłowe drzwi, wykonane w konstrukcji ramowo-płycinowej, z półkoliście zamkniętym nadświetlem dzielonym słupkiem i szczeblinami w układzie pionowym. Reprezentacyjna klatka schodowa, usytuowana w zachodniej części skrzydła głównego, jest dwubiegowa ze spocznikami, o konstrukcji murowanej, o stopniach licowanych kamienną okładziną. Balustrada jest kuta, metalowa, o dekoracji wykorzystującej motywy esownicy, opatrzona drewnianym, wtórnym pochwytem. Sufit nad klatką schodową zdobią sztukaterie. Sień wejścia bocznego jest krótka, ze schodami wyrównawczymi. Schody są murowane, licowane lastryko. Ściany sieni do 1/3 wysokości obłożne są boazerią.W korytarzach zachowana jest drewniana stolarka drzwiowa, trójskrzydłowa, z półkoliście zamkniętym nadświetlem, dzielonym szczeblinami w układzie promienisty. Drzwi do pomieszczeń biurowych są drewniane, jednoskrzydłowe, w konstrukcji ramowo-płycinowej, w większości z płycinowymi ościeżynami. Posadzki w korytarzu w skrzydle wschodnim są częściowo wykonane z lastriko, a częściowo drewniane. W sali posiedzeń Rady Miasta zachowany jest historyczny kamienny kominek.

Oprac. Dorota Folan, OT NID w Katowicach, 08.2025 r.

Bibliografia:

• Karta ewidencyjna zabytków architektury i budownictwa, Budynek Starostwa, ob. Urzędu Rejonowego, oprac. A. Kwiecień (1996), Archiwum WUOZ w Katowicach
• Kamiński J., Dwudziestowieczne plany urbanistyczne Rybnika i ich realizacje [w:] Zeszyty Rybnickie nr 30, Rybnik 2020 
• Dzieje miasta i jego dzielnic, red. B. Kloch, Z. Hojka, Rybnik 2017