W latach 1842–1848 wybudowano nową synagogę. Na mocy ustawy z 1847 roku uchwalono statut rybnickiej Gminy Synagogalnej w Rybniku. W 1893 r. w mieście powstał dom dla sierot żydowski, obsługujący cały region opolski.

W przeciwieństwie do mniejszych ośrodków, Rybnik nie został dotknięty na przełomie XIX i XX wieku falą migracji Żydów śląskich do dużych miast Niemiec. W 1910 roku mieszkało tu 365 wyznawców judaizmu (3,1% ogółu mieszkańców). Istotne okazało się dopiero włączenie miasta do Polski w czerwcu 1922 roku, co poskutkowało licznymi wyjazdami miejscowych Żydów, prezentujących z reguły nastawienie proniemieckie. Jednakże na miejsce wyjeżdżających zaczęli napływać Żydzi polscy. Wskutek tych zjawisk w 1923 roku gmina żydowska w Rybniku liczyła 120 członków. W 1927 roku było ich 154, natomiast w 1931 roku – 261. W 1939 roku w Rybniku mieszkało 301 Żydów.

W okresie okupacji niemieckiej miasto zostało wcielone bezpośrednio do Rzeszy. Wielu Żydów z Rybnika uciekło pieszo w kierunku Żor i Pszczyny, podążając za wycofującym się wojskiem polskim. Wielu z nich zostało pojmanych przez specjalne jednostki policji niemieckiej i rozstrzelanych. Niemcy zgromadzili wszystkich pozostałych rybnickich Żydów w więzieniu, które znajdowało się na zamku. Początkowo zmuszano ich do pracy pod nadzorem, następnie wywieziono do Generalnego Gubernatorstwa.

Opis

Cmentarz żydowski w Rybniku powstał w sierpniu 1814 roku, na południe od centrum miasta. Zakup gruntu o powierzchni 0,23 ha ostatecznie sfinalizowano w 1815 roku. Wcześniej Żydów z tego terenu grzebano w Mikołowie.

Na cmentarz przeznaczono początkowo wschodnią część działki, znajdującą się u zbiegu dzisiejszych ulic Klasztornej i Henryka Wieniawskiego. Całość otoczona była ceglanym ogrodzeniem, natomiast od strony ul. Klasztornej zbudowano niewielki dom przedpogrzebowy na planie prostokąta, do którego prowadziły schody bezpośrednio z drogi. Po jego lewej stronie zlokalizowana została brama wejściowa.

Pierwszą pochowaną w Rybniku osobą był jednoroczny Moritz Müller, zmarły tam 25 sierpnia 1814 roku, natomiast najstarszy znany z archiwalnego zdjęcia, istniejący przed II wojną światową, nagrobek upamiętniał drugą z pochowanych, a pierwszą dorosłą osobę – Veronę Sussmann, zmarłą 25 października 1814 roku, w wieku 74 lat.

W 1871 roku – w związku z zapełnieniem – cmentarz został powiększony od strony zachodniej i północnej, dzięki czemu ostatecznie osiągnął powierzchnię 0,37 ha. Przy drodze do Chwałowic, późniejszej Promenadestrasse, a obecnej ulicy 3 Maja, powstała nowa okazała hala cmentarna, z bezpośrednim wejściem z ulicy, ufundowana przez właściciela browaru Hermanna Müllera. Nową część otoczono ceglanym ogrodzeniem.

Cmentarz był miejscem spoczynku także dla Żydów zamieszkałych w około dwudziestu okolicznych wsiach. Należy przyjąć, że na mogło spocząć na nim łącznie około 700 osób.

Kres jego funkcjonowania nastąpił na przełomie lat 20. i 30. XX wieku. 29 marca 1927 roku Urząd Policji Miejskiej w Rybniku zarządził zamknięcie nekropolii ze względów sanitarnych i jednocześnie nakazał w ciągu sześciu miesięcy nabyć żydowskiej gminie wyznaniowej nowy grunt przeznaczony na pochówki. Władze uzasadniły decyzję tym, że wraz z rozwojem miasta, cmentarz z czasem znalazł się pośród zabudowy mieszkalnej. 16 sierpnia 1928 roku władze wojewódzkie potwierdziły decyzję o zamknięciu cmentarza.

Decyzje władz spotkały się ze stanowczą reakcją wspólnoty żydowskiej, która odwołała się do Najwyższego Trybunału Administracyjnego. Argumentowano, że ze względu na niewielką liczbę członków gminy nie stać na zakup i urządzenie nowego terenu grzebalnego. 23 września 1930 roku potwierdzono jednak ostateczność podjętych decyzji, natomiast dwa miesiące później zawiadomiono gminę żydowską o zamknięciu cmentarza z dniem 1 stycznia 1931 roku oraz możliwości chowania zmarłych na należącym od 1924 roku do wspólnoty rybnickiej cmentarzu w Wodzisławiu Śląskim. Najwyższy Trybunał Administracyjny wyznaczył posiedzenie w sprawie dopiero na 20 października 1931 roku; do tego czasu, w związku z ugodą zawartą pomiędzy magistratem a gminą żydowską, skargę wycofano. Z pomocą bowiem władz miejskich założono tymczasem nową nekropolię, zlokalizowaną przy ulicy Rudnej na północ od rynku. Stary cmentarz nadal starano utrzymywać w najlepszym porządku.

Najprawdopodobniej ostatnią pochowaną osobą na cmentarzu była sześćdziesięciosześcioletnia Teresa Steringer z Bielska, zmarła 23 lutego 1930 roku w miejscowym szpitalu psychiatrycznym.

Ostateczny kres cmentarzowi przyniosła II wojny światowa. Nazwę ulicy, przy której się znajdował, zmieniono na Adolf-Hitler-Strasse. Wykorzystując fakt formalnego zamknięcia nekropolii, okupacyjne władze niemieckie zdecydowały o jej całkowitej likwidacji, do czego przystąpiły w marcu 1940 roku. Żydowskich mężczyzn z Rybnika wykorzystano do rozebrania domu przedpogrzebowego, zdemontowania części nagrobków i wyrównania terenu. Dalsze prace kontynuowali już polscy więźniowie, których zmuszono do „ekshumacji” większości pochowanych. Pozyskane z cmentarza nagrobki wywieziono. Zapewne część została sprzedana kamieniarzom, natomiast nie nadające się na przeróbkę, wykorzystano do celów budowlanych, m.in. do utwardzenia dna i brzegów w danym kanale Młynówka. Nie też ma pewności, czy wszystkie szczątki zostały „ekshumowane”. Na terenie cmentarza, jak i przylegających do niego od północy działek, urządzono park, istniejący w tej formie do dzisiaj.

Stary cmentarz żydowski w Rybniku jest jedynym przykładem nekropolii wyznawców judaizmu na terenie Górnego Śląska, którą całkowicie zlikwidowano w okresie okupacji niemieckiej podczas II wojny światowej.

Oprac. Sławomir Pastuszka

Właściciel praw autorskich do opisu: Muzeum Historii Żydów Polskich POLIN.