historyczny układ miasta - Zabytek.pl
Adres
Rybnik
Lokalizacja
woj. śląskie,
pow. Rybnik,
gm. Rybnik
Historia obiektu
Początki przedlokacyjnego Rybnika wiążą się z założeniem w XI lub XII w. osady służącej hodowli i połowowi ryb, podległej grodowi kasztelańskiemu w Raciborzu. Jej istnienie źródłowo poświadczone jest w 2. połowie XII w. w kontekście fundacji ok. 1198 r. drewnianego kościoła pw. Najświętszej Marii Panny, przekształconego z czasem w parafialny. Dokumenty źródłowe z 1. połowy XIII w. wskazują na istnienie na jej terenie klasztoru norbertanek, ufundowanego przed 1211 r. przez księcia raciborskiego Mieszka Plątonogiego. Lokalizacja klasztoru norbertanek, przeniesionych w 1228 r. do Czarnowąsów pod Opolem, pozostaje nieznana, choć prawdopodobnym miejscem było wzgórze z kościołem NMP. Na terenie osady funkcjonowały już wówczas dwie karczmy, rozmieszczone przy trakcie handlowym z Raciborza w kierunku Krakowa, między którymi prawdopodobnie ukształtował się układ osadniczy, który zaważył na początku XIV w. na nieregularnym rozplanowaniu lokacyjnego miasta.
Geneza miasta, lokowanego przed 1308 r. najprawdopodobniej w oparciu o prawo magdeburskie, wiąże się z intensywną rozbudową sieci osadniczej księstwa raciborskiego. Miejski charakter Rybnika poświadcza dyplom wystawiony w 1309 r. przez księcia raciborskiego Leszka, dowodzący istnienia miasta wydzielonego fosą, z kościołem św. Jana Chrzciciela. O istnieniu kanału młyńskiego, napędzającego młyn wójtowski i zasilającego fosę, świadczy treść dyplomu dla kolegiaty św. Tomasza w Raciborzu, natomiast o funkcjonowaniu w sąsiedztwie miasta zamku świadczy dyplom króla czeskiego Jana Luksemburskiego z 1327 r. Miasto najprawdopodobniej nie powstało na tzw. surowym korzeniu. Jego lokalizację ograniczało sąsiedztwo rzeki Nacyny, potoków, terenów podmokłych i wzgórz, przebieg traktu handlowego, przypuszczalnie także zabudowa z okresu przedlokacyjnego oraz wybudowany w końcu XIII w. zamek. Po lokacji miasto rozplanowano w układzie szachownicowo-pasmowym, złożonym z trzech pasm zabudowy. Plan miasta nie otrzymał ściśle regularnej formy z uwagi na konieczność dostosowania do zastanej sieci drożnej. Rozmierzenie układu urbanistycznego oparte było na typowym, modularnym systemie pomiarowym. W centralnej części utworzono regularny, prostokątny plac rynkowy o proporcjach 2:3, podporządkowany osi północno-południowej i wlotowi traktu raciborskiego, skupiający handel oraz ratusz. Ówczesny układ ulic ograniczał się do dwóch par dróg wychodzących z rynku na północ i południe oraz wlotu traktu z Raciborza od zachodu. Główna oś tranzytowa, tożsama ze szlakiem handlowym, przebiegała przez obecną ul. Raciborską, Rynek i ul. Jana III Sobieskiego. Miasto nie posiadało trwałego systemu fortyfikacyjnego, ale w pewnym stopniu sprzężone było z ulokowanym od południa zamkiem, pełniącym funkcję centrum zarządu dóbr książęcych, zarazem umacniającym trakty do Raciborza i Wodzisławia. Z przeprowadzonych badań archeologicznych wynika, że kamienno-ceglana warownia, wzniesiona w trzech fazach w XIII/XIV, XIV i XV w., składała się z wtórnie rozbudowanej budowli z wieżą bramną od wschodu, połączonych murami obronnymi zamykającymi dziedziniec. W otoczeniu zamku znajdowała się zabudowa gospodarcza, a całość otoczona była fosą i wałem. Najistotniejsze przekształcenia układu miasta w późniejszym czasie polegały na stopniowym podziale i zagęszczeniu ilości parcel wskutek rozwoju rzemiosła. W połowie XV w. z fundacji Przemyślidów raciborsko-opawskich na wzgórzu kościelnym wzniesiono nową, gotycką świątynię, z której do czasów współczesnych zachowało się murowane prezbiterium.
W okresie nowożytnym Rybnik z zamkiem i dobrami, wchodził w skład tzw. państwa rybnickiego, stanowiącego w latach 1579-1788 własność prywatną. Miasto funkcjonowało w układzie ukształtowanym w średniowieczu, na co wpływ miało m.in. zahamowanie jego rozwoju po wojnie trzydziestoletniej. W XVII w., w wyniku fundacji szpitala dla ubogich niewiast, w sąsiedztwie kościoła św. Jana Chrzciciela utworzono cmentarz. Nekropolię zamknięto i zlikwidowano w końcu XVIII w. wraz z rozbiórką kościoła i budową świątyni pw. Matki Boskiej Bolesnej. Na okres późnośredniowieczny i nowożytny przypadło stopniowe zagospodarowywanie najbliższego otoczenia miasta (łanów rolniczych) i wykształcanie się przedmieść lub podmiejskich osad – Łon oraz Zagrodników, które następnie były przyłączane do miasta. Stopniowo zagospodarowywano także tereny nad Nacyną, gdzie lokowano warsztaty rzemieślnicze, związane m.in. z rzeźnictwem, browarnictwem i gorzelnictwem. Niezmienione pozostawały relacje przestrzenne z obszarem zamkowym. Sam zamek ok. 1580 r. został odnowiony przez właściciela dominium, Władysława z Lobkowic, a po 1670 r., z inicjatywy Jana Bernarda Praschmy lub Jana Bernarda Oppersdorfa, poddany przebudowie na nowożytną rezydencję.
Zagarnięcie w 1742 r. Śląska przez Fryderyka II Hohenzollerna i włączenie regionu do Prus, następnie wykup w 1788 r. przez Królestwo Prus majątku rybnickiego i wyznaczenie Rybnika na siedzibę powiatu w 1818 r., skutkowało powolnym rozwojem przestrzenno-gospodarczym miasta, wymianą substancji budowlanej oraz modernizacją gmachów sakralnych i minucypalnych. W 1759 r. na środku rynku wybudowano nowy, murowany ratusz w miejscu drewnianego. Gmach przetrwał do czasu budowy w latach 1822-1823 ratusza klasycystycznego w zachodniej pierzei rynku, a w jego miejscu ustawiono figurę św. Jana Nepomucena, podarowaną przez hrabiego Strachwitz z Jastrzębia. W miejscu rozebranego kościoła św. Jana Chrzciciela i zlikwidowanego cmentarza, na zamknięciu ul. Kościelnej, w latach 1796-1801 wybudowano barokowo-klasycystyczny kościół parafialny pw. Matki Boskiej Bolesnej według projektu S. F. Ilgnera. Uporządkowano też jego przedpole, wytyczając Plac Kościelny, zaakcentowany grupą figuralną św. Jana Nepomucena dłuta J. M. Österreicha z 1728 r., przeniesioną w 2. połowie XIX w. spod zamku. Zasadniczo przekształcono też zamek z najbliższym otoczeniem. W latach 1776-1778, za czasów Wengerskich, ujednolicono formalnie i stylistycznie oba skrzydła boczne. W 1789 r. z inicjatywy króla Fryderyka Wilhelma II rezydencję przebudowano według projektu S. F. Ilgnera i zaadaptowano na Królewski Instytut Inwalidów – przytułek dla emerytowanych wojskowych i ich rodzin. W jego sąsiedztwie utworzono kościół ewangelicko-augsburski, odbudowany w 1796 r. po pożarze wg projektu S. F. Ilgnera, przy którym założono cmentarz. W 1815 r. na południe od miasta, przy obecnej ul. 3 Maja, założono cmentarz żydowski, a w latach 1842-1848 w centrum miasta wzniesiono klasycystyczną synagogę.
Do wyraźnego przyspieszenia rozwoju przestrzenno-budowlanego Rybnika w 2. połowie XIX w. przyczyniło się doprowadzenie kolei żelaznej w 1856 r. i szybki rozwój przemysłu na Górnym Śląsku. W okresie tym powstała zasadnicza część zachowanej obecnie śródmiejskiej zabudowy mieszkaniowej i municypalnej. Na przedmieściu Łony uregulowano strumień Potok, co umożliwiło w 3. ćw. XIX w. przekształcenie tego rejonu w obszerny plac (obecnie Plac Wolności), włączony już w tym czasie de facto w strukturę miasta, dzięki wytyczeniu drogi prowadzącej do dworca kolejowego. Plac, określany od lat 90. XIX w. jako Nowy Rynek (Neuer Ring), skomunikowano z centrum za pomocą ul. Rynkowej oraz ul. Reja. Do pierwszych dekad XX w. stopniowo powiększano obszar śródmieścia, głównie o tereny na przedmieściu Łony, wzdłuż głównych dróg wyjazdowych do Żor i Paruszowca, Rud, Raciborza, Popielowa i Wodzisławia oraz w kierunku dworca kolejowego. Otwarcie dworca w 1856 r. skutkowało powolnym zagospodarowaniem terenów na południe od centrum miasta. Wybudowano ul. 3 Maja (Promenadę) i H. Wieniawskiego, ponadto ul. Klasztorną i Piłsudskiego. Wyraźne przyśpieszenie inwestycji budowlanych w tym rejonie przypadło na koniec XIX w. i 1. połowę XX w. Stopniowym przekształceniom uległ dawny obszar zamkowy, gdzie po zasypaniu pozostałości średniowiecznej fosy i stawu zamkowego wytyczono ul. Hallera, ponadto ul. Młyńską i zachodni odcinek ul. Klasztornej. Administracyjne włączenie w 1907 r. w obręb Rybnika wsi Smolna, skomunikowanej dotąd z miastem za pomocą mostów na Nacynie, usankcjonowało rozwijające się od końca XIX w. przestrzenne powiązanie obu miejscowości i postępującą zabudowę ul. Raciborskiej po obu stronach rzeki. Nowe kierunki rozwoju przestrzennego śródmieścia wyznaczył opracowany w 1904 r. projekt rozwoju urbanistycznego i budowy sieci wodociągowej i kanalizacyjnej, w którym założono m.in. wytyczenie siatki nowych ulic i kwartałów zabudowy, rozlokowanych między dworcem kolejowym i Bazyliką pw. św. Antoniego Padewskiego, w tym m.in. ul. Kościuszki i prostopadłe do niej ulice. Zabudowa tych kwartałów ukończona została jednak dopiero w 2. połowie XX w. Zintensyfikowanie inwestycji budowlanych na obszarze staromiejskim nastąpiło w latach 80. XIX w. i trwało do I wojny światowej. Wzniesiono w tym czasie zespół neostylowych, secesyjnych i wczesnomodernistycznych kamienic. W latach 1903-1907 wybudowano neogotycką Bazylikę pw. św. Antoniego z Padwy. Powstały również dwa, nieistniejące już, kompleksy browarów. Nad Nacyną, obok fabryki skór Haasego, w 1889 r. wzniesiono rzeźnię miejską, a przy ul. Rudzkiej szpital Spółki Brackiej. Tereny pomiędzy obszarem staromiejskim i dworcem kolejowym, zagospodarowywano sukcesywnie w sposób odmienny od obszaru staromiejskiego, z dominacją rozproszonych obiektów użyteczności publicznej i sakralnych w otoczeniu zieleni oraz przemysłowych. Powstał wówczas m.in. kompleks browaru Isidora Müllera i Ludwiga Mandowskiego, gazownia miejska, łaźnia miejska oraz zakład wodociągowy. Przy ul. Klasztornej wybudowano szpital im. Juliusza Rogera, a przy ul. 3 Maja reprezentacyjny gmach Starostwa Powiatowego w stylu neorenesansu niderlandzkiego.
Okres dwudziestolecia międzywojennego, a więc czas przynależności do autonomicznego województwa śląskiego II Rzeczpospolitej, charakteryzował się ograniczeniem rozwoju przestrzennego śródmieścia. W latach 1926-1928 na rogu ul. Chrobrego i Miejskiej wybudowano nowy ratusz w stylu klasycyzującego modernizmu, z wnętrzami w stylu art déco. W 1937 r. przebudowano reprezentacyjny Plac Wolności na tymczasowy dworzec autobusowy. Znaczącemu przekształceniu uległ północny odcinek ul. 3 Maja, gdzie w latach 30., w miejscu gazowni, łaźni miejskiej oraz straży pożarnej, wybudowano dwa nowoczesne, funkcjonalistyczne gmachy Komunalnej Kasy Oszczędności Powiatu Rybnickiego i Miejskich Zakładów Technicznych. Szereg nowych obiektów mieszkalnych, użyteczności publicznej i sakralnych powstał w tym czasie we wschodniej części obecnego śródmieścia, w rejonie ul. Kościuszki, Mikołowskiej oraz w Smolnej. W latach 30. pomiędzy ul. Piasta, Mikołowską i Na Górze wybudowano osiedle mieszkaniowe. W 1931 r. przy ul. Kościuszki wzniesiono gmach domu misyjnego Misjonarzy Słowa Bożego (werbistów) według projektu J. Affa. W latach 1934-1939 wybudowano m.in. gmach szkoły powszechnej przy ul. Mikołowskiej, stadion sportowy przy ul. Gliwickiej, gmach PCK przy ul. Chrobrego, nowy kompleks rzeźni miejskiej.
Na początku wojny zniszczeniu uległa synagoga przy ul. Zamkowej oraz cmentarz żydowski przy ul. 3 Maja. Na miejscu synagogi w 1940 r. urządzono istniejący do dziś skwer, na którym ustawiono XIX-wieczną fontannę przeniesioną z rynku. Zniszczeniu w trakcie II wojny światowej - według dostępnych statystyk - uległo ok. 18% zabudowy na terenie całego Rybnika, głównie w okresie dwumiesięcznego przechodzenia frontu w rejonie miasta na początku 1945 r. Uszkodzona historyczna zabudowa mieszkalna, sakralna i municypalna była odbudowywana do początku lat 60. Znaczącemu przeobrażeniu uległ wygląd rejonu Placu Wolności. W latach 50. Miastoprojekt Katowice przygotował koncepcję zagospodarowania terenów pomiędzy placem i ul. Kościuszki, której efektem była budowa w latach 1959-1964 socmodernistycznego gmachu Teatru Ziemi Rybnickiej według projektu J. Gottfrieda, H. Buszki i A. Franty. W latach 70. wyburzono zabudowę zachodniej pierzei placu, w miejscu której w latach 80. wzniesiono zespół postmodernistycznych kamienic mieszkalnych. Płyta placu obecny wygląd uzyskała w latach 2006-2009. W połowie lat 70. nieczynny, historyczny cmentarz parafialny na wzgórzu cmentarnym przy ul. Gliwickiej został przekształcony w park. W latach 60. zasypano średniowieczny kanał młyński, a koryto rzeki Nacyny uregulowano.
-
Rybnik, układ urbanistyczny, rynek w widoku od pd., stan obiektu w 2023 r., fot. Agnieszka Olczyk -
Rybnik, układ urbanistyczny, rynek w widoku od pd. zach., stan obiektu w 2023 r., fot. Agnieszka Olczyk
-
Rybnik, układ urbanistyczny, rynek w widoku od pn., stan obiektu w 2023 r., fot. Agnieszka Olczyk
-
Rybnik, układ urbanistyczny, rynek w widoku od pd. wsch., stan obiektu w 2023 r., fot. Agnieszka Olczyk
-
Rybnik, układ urbanistyczny, stary ratusz miejski przy rynku, stan obiektu w 2023 r., fot. Agnieszka Olczyk
-
Rybnik, układ urbanistyczny, ul. Sobieskiego, w tle rynek, stan obiektu w 2023 r., fot. Agnieszka Olczyk
-
Rybnik, układ urbanistyczny, ul. Sobieskiego, stan obiektu w 2023 r., fot. Agnieszka Olczyk
-
Rybnik, układ urbanistyczny, ul. Kościelna, w tle rynek z wieżą ratuszową, stan obiektu w 2023 r., fot. Agnieszka Olczyk
-
Rybnik, układ urbanistyczny, Plac Kościelny z kościołem par. Matki Boskiej Bolesnej, stan obiektu w 2023 r., fot. Agnieszka Olczyk
-
Rybnik, układ urbanistyczny, gmach Sądu Rejonowego (dawniej zamku) przy ul. Kopernika, stan obiektu w 2023 r., fot. Agnieszka Olczyk
-
Rybnik, układ urbanistyczny, dziedziniec honorowy gmachu Sądu Rejonowego (dawniej zamku) przy ul. Kopernika, stan obiektu w 2023 r., fot. Agnieszka Olczyk
-
Rybnik, układ urbanistyczny, kościół Akademicki (prezbiterium d. kościoła par. NMP) w Parku na Górce, stan obiektu w 2023 r., fot. Agnieszka Olczyk
-
Rybnik, układ urbanistyczny, zespół dawnego szpitala Juliusza Rogera przy ul. Klasztornej, stan obiektu w 2023 r., fot. Bożena Łebzuch-Wach
-
Rybnik, układ urbanistyczny, gmach ratusza przy ul. B. Chrobrego, stan obiektu w 2023 r., fot. Agnieszka Olczyk
-
Rybnik, układ urbanistyczny, kościół ewangelicko-augsburski przy ul. Miejskiej, stan obiektu w 2023 r., fot. Bożena Łebzuch-Wach
-
Rybnik, układ urbanistyczny, Bazylika św. Antoniego przy Placu Jana Pawła II, stan obiektu w 2023 r, fot. Agnieszka Olczyk
-
Rybnik, układ urbanistyczny, zbieg ul. Sobieskiego i Łony, stan obiektu w 2023 r., fot. Agnieszka Olczyk
-
Rybnik, układ urbanistyczny, widok na miasto od pd. wsch., stan obiektu w 1975 r., fot. Zbyszko Siemaszko (Fototeka lotnicza NID, sygn.. FL-czb-3841)
Opis
Najcenniejszą i stosunkowo dobrze zachowaną część staromiejskiego Rybnika stanowi rejon miasta lokacyjnego z dawnym obszarem zamkowym, rozlokowany w obrębie rzeki Nacyny, ul. Klasztornej, Miejskiej, Chrobrego, 3 Maja, Placu Wolności, ul. Jana III Sobieskiego, św. Jana i Placu Kościelnego. Położenie, zasięg i struktura przestrzenna lokowanego na przełomie XIII i XIV w. miasta, zostały podporządkowane ukształtowanemu w okresie przedlokacyjnym przebiegowi traktu handlowego z Raciborza do Krakowa, a także usytuowaniu zamku na brzegu rzeki Nacyny oraz ukształtowaniu terenu. Miasto rozlokowano na wąskim, rozciągniętym na osi północ – południe obszarze, ograniczonym od północy wzgórzem z kościołem parafialnym NMP, od wschodu strumieniami, od zachodu Nacyną i nowo utworzonym kanałem młyńskim, a od południa kompleksem zamkowym, stawami oraz terenami podmokłymi. Na nieregularne rozplanowanie układu największy wpływ miały przebieg wspomnianego traktu handlowego oraz rozmieszczenie wzdłuż niego wzmiankowanych od XIII w. karczm, a być może również części zastanej zabudowy. Stąd przypuszcza się, że lokalizacja rynku została ściśle wpisana w przebieg szlaku, zaakcentowanego wlotem na osi zachodniego boku rynku i wylotem w narożniku południowo-wschodnim, przechodzącym w nieregularny przebieg ul. Jana III Sobieskiego. Szachownicowo-pasmowy układ lokacyjnego Rybnika składa się z trzech pasm zabudowy z centralnie ulokowanym rynkiem. Prostokątny plac, o niezmienionych proporcjach 2:3, skomunikowany był pierwotnie tylko z dwiema parami ulic, odchodzących z jego narożników w kierunku południowym (ul. Zamkowa i Korfantego) i północnym (ul. Kościelna, część Jana III Sobieskiego) oraz z wkomponowanym poprzecznie wlotem traktu z Raciborza (ul. Raciborska). Nie istniały wówczas ul. Rynkowa i Reja, wytyczone w XIX w., jak również ul. św. Jana, ukształtowana przypuszczalnie w okresie nowożytnym. Najważniejszą rolę komunikacyjną w mieście pełnił trakt raciborski, przebiegający ul. Raciborską, przez rynek, ul. Sobieskiego oraz ul. Powstańców Śląskich, stopniowo zagospodarowywaną w wiekach nowożytnych. Droga ta łączyła również rynek z kościołem parafialnym NMP, znajdującym się na wzgórzu poza miastem. Ul. Zamkowa i Korfantego, zbiegające się za południową granicą miasta, komunikowały rynek oraz trakt raciborski z zamkiem i traktem wodzisławskim, a ul. Kościelna łączyła rynek z rejonem kościoła św. Jana Chrzciciela. Tę prostą sieć komunikacyjną miasta uzupełniały prawdopodobnie dwa miedzuchy na zapleczu działek w północnych i południowych blokach przyrynkowych. Obszar miasta lokacyjnego składał się z pięciu bloków zabudowy, rozparcelowanych na analogiczne działki kurialne, które począwszy od schyłku średniowiecza ulegały podziałom. Wschodni i oba zachodnie bloki zabudowy składały się z jednego rzędu działek, za którymi rozpościerały się ogrody i łany ziemi uprawnej. Układ ten pozostaje wciąż czytelny w paśmie zachodnim, pomimo późniejszego zagospodarowania terenów na zapleczu, z kolei w paśmie wschodnim uległ zatarciu wraz z wytyczeniem w 2. połowie XIX w. Placu Wolności na obszarze dawnego przedmieścia Łony i zagospodarowaniem nowo wytyczonych parceli po jego zachodniej stronie. Pierwotna parcelacja północnego bloku zabudowy składała się z rzędu działek orientowanych w kierunku rynku oraz poprzecznie ustawionego rzędu działek na północ od miedzucha, z zabudową od ul. Sobieskiego i niewielkimi ogrodami od ul. Kościelnej. Ten zasadniczy układ działek pozostaje częściowo czytelny, choć wskutek przeprowadzonego w XIX w. podziału działek, ukształtował się zwarty kwartał z zabudową rozmieszczoną od strony ul. Sobieskiego, Kościelnej, Św. Jana i rynku. Pierwotna parcelacja południowego bloku zabudowy składała się z rzędu działek orientowanych w kierunku rynku. Analogicznie, jak w bloku północnym, w 2. połowie XIX w. od strony ul. Zamkowej i Korfantego ukształtowane zostały zwarte pierzeje zabudowy. W północno-zachodniej części miasta od początku XIV w. znajdowała się ponadto działka, przeznaczona pod kościół św. Jana Chrzciciela. W najbliższym otoczeniu kościoła w XVII w. założono niewielki cmentarz dla ubogich. Rejon ten został przekształcony w końcu XVIII w. wraz z budową kościoła parafialnego Matki Boskiej Bolesnej i wytyczeniem w jego przedpolu Placu Kościelnego. Plac uzyskał obecną formę w 2. połowie XIX w., wraz z ukształtowaniem zwartej pierzei zabudowy u zbiegu z ul. Kościelną i św. Jana oraz wzdłuż południowego obrzeża placu. Granice lokacyjnego miasta nie zostały utrwalone z uwagi na brak trwałego systemu fortyfikacyjnego w formie murów obronnych. Ich czytelność uległa zatarciu wskutek stopniowego rozwoju przestrzennego miasta w wiekach nowożytnych. Wraz z intensywną wymianą zabudowy w mieście w 4. ćw. XIX i na początku XX w. zatarciu uległy również różnice w sposobie i skali zabudowy obszaru staromiejskiego oraz rejonu dawnych przedmieść i dróg wyjazdowych. Zwieńczenie tego procesu stanowiła budowa Bazyliki św. Antoniego Padewskiego na rozdrożu ul. Powstańców Śląskich i Mikołowskiej, będącej nową dominantą wysokościową obszaru staromiejskiego.
Na wschód od obszaru miasta lokacyjnego mieści się wspomniany Plac Wolności, usytuowany w miejscu dawnego przedmieścia Łony. Nietypowy, wielokątny kształt zachodniej strony placu dostosowano do nieregularnego przebiegu dawnego koryta strumienia Potok i nowożytnej parcelacji. Skutkiem przeprowadzanej w 3. ćw. XIX w. budowy rurociągów i likwidacji odkrytego koryta strumienia, rejon ten został uporządkowany i przekształcony w obszerny plac, skomunikowany z ul. Gliwicką i nowo wybudowaną szosą w kierunku dworca - ul. 3 Maja. Sukcesywnie zabudowany w ciągu 2. połowy XIX w. i na początku XX w., zyskał w końcu XIX w. nazwę Neuer Ring. Funkcja, rosnące znaczenie i bliskie sąsiedztwo z rynkiem, skutkowały budową ul. Reja w latach 80. XIX w. oraz pasażu w latach 30. XX w. Obecny sposób zagospodarowania placu, z zachowaniem jego pierwotnego kształtu, jest efektem prowadzonej od lat 50. XX w. modernizacji, budowy zespołu postmodernistycznych kamienic w pierzei zachodniej, zmiany sposobu zagospodarowania i wymiany nawierzchni płyty, a także prób zmiany sposobu zagospodarowania terenów po stronie wschodniej, zwieńczonych budową gmachu Teatru Ziemi Rybnickiej i utworzeniem nowej osi kompozycyjnej i komunikacyjnej.
Na południe od miasta lokacyjnego, w obrębie Nacyny oraz ul. Klasztornej i Miejskiej, znajduje się dawny obszar zamkowy, niegdyś sprzężony z miastem, w skład którego wchodził otoczony fosą zamek z końca XIII w. (zastąpiony w XVII w. obiektem rezydencjonalnym, a w końcu XVIII w. gmachem Królewskiego Instytutu Inwalidów – dziś siedziby Sądu Rejonowego), podzamcza z zabudową gospodarczą, przyległych ogrodów, stawu i łąk, a także wyspy młyńskiej powstałej wskutek utworzenia na Nacynie kanału młyńskiego, napędzającego młyny zamkowe. Na system umocnień składała się Nacyna i znajdujące się w jej rejonie mokradła, stawy rybne, strumienie, wspomniana fosa i prawdopodobnie wał ziemny. Mimo budowy w miejscu warowni kolejnych obiektów, sukcesywnej wymiany zabudowy na dawnym podzamczu i stopniowego przekształcania szeregu naturalnych i sztucznych elementów umocnień (splantowanie wałów, osuszenie mokradeł, likwidacja stawów, budowa ujęć wody przy źródłach strumieni), do czasów współczesnych zachowana pozostała lokalizacja gmachu Instytutu Inwalidów (sądu) z reliktami starszych budowli. Integralność obszaru zamkowego pozostawała niezmieniona do 1. połowy XIX w. Wraz ze zmianą funkcji gmachu Królewskiego Instytutu Inwalidów na Sąd Powiatowy w 1856 r. oraz rozwojem przestrzennym miasta w kierunku dworca kolejowego, obszar podlegał stopniowym przekształceniom. Po południowej stronie sądu w 2. połowie XIX w. sukcesywnie rozbudowywano kompleks dawnego browaru zamkowego, funkcjonującego obok młyna, a pomiędzy zabudowaniami przemysłowymi wytyczono obecną ul. Młyńską, połączoną z ul. Klasztorną. W efekcie zasypania pozostałości fosy zamkowej, stawu zamkowego i likwidacji koryta zasilającego je potoku, wytyczono ul. Hallera. Zmianie uległ ponadto charakter ul. Miejskiej, która wraz z otwarciem dworca kolejowego stała się ważną arterią miejską, czego wyrazem była szybko postępująca wymiana zabudowy. W latach 60. XX w. zasypano średniowieczny kanał młyński, a na terenie dawnej wyspy młyńskiej utworzono targowisko miejskie.
Zachodzące w XIX w. przekształcenia w rejonie ul. Miejskiej powiązane były z tworzoną w 2. połowie XIX w. nową częścią śródmieścia pomiędzy ul. Chrobrego i dworcem kolejowym. Konieczność skomunikowania otwartego w 1856 r. dworca z centrum miasta skutkowała budową ul. 3 Maja i jej odgałęzienia - ul. Wieniawskiego, wytyczonych śladem starego traktu do Świerklan, a w kolejnym etapach ul. Klasztornej i Piłsudskiego, łączących rejon dworca i ul. 3 Maja ze starym traktem do Wodzisławia i Popielowa – ul. Miejską. Stopniowe zagospodarowanie po 1856 r. tej niezabudowanej dotąd części miasta, nie licząc funkcjonującego od 1815 r. cmentarza żydowskiego oraz zespołu kościoła ewangelicko-augsburskiego z końca XVIII w., początkowo skupiało się głównie w rejonie od ul. Chrobrego do ul. Klasztornej (m.in. nieistniejące gazownia miejska, łaźnia miejska i browar Müllera i Mandowskiego, zachowany szpital im. Juliusza Rogera). Zagospodarowywana w kolejnych dekadach południowa część tego rejonu, zyskała odmienny charakter, polegający na lokowaniu wolnostojących obiektów użyteczności publicznej i mieszkalnych w otoczeniu ogrodowo-parkowym, z uwzględnieniem zieleni komponowanej w przestrzeniach publicznych (nasadzenia alejowe wzdłuż ul. 3 Maja, Miejskiej, Wieniawskiego i Klasztornej, skwery przy ul. 3 Maja i przed dworcem, zieleń ogrodowo-parkowa, zieleń cmentarna).
Na wzgórzu dominującym od północy nad obszarem miasta lokacyjnego, na terenie Parku na Górce, znajduje się najstarsza część układu urbanistycznego Rybnika, utożsamiana z centrum osady przedlokacyjnej z kościołem parafialnym NMP, ufundowanym ok. 1198 r. Wzniesiony w połowie XV w. - w miejscu poprzedniego - kościół NMP funkcjonował jako parafialny do końca XVIII w. Do czasów współczesnych zachowało się jego prezbiterium (ob. Kościół Akademicki). Od lokacji miasta do 2. połowy XX w. na wzgórzu istniał cmentarz parafialny.
Obszar dostępny dla zwiedzających.
Autor noty: opr. Agnieszka Olczyk, OT NID w Katowicach, 2024 r.
Dane obiektu zostały uzupełnione przez użytkownika Jarosław Bochyński (JB).
Rodzaj: układ przestrzenny
Forma ochrony: Rejestr zabytków
Inspire id: PL.1.9.ZIPOZ.NID_N_24_UU.11843