Inicjatorem budowy gmachu penitencjarnego był Stanisław Staszic, a autorem projektu inżynier Józef Stompf. Podczas II wojny światowej zamek stał się obok obozu koncentracyjnego na Majdanku, głównym ośrodkiem represji i kaźni na Lubelszczyźnie kontynuowanych po wojnie przez NKWD i UB. Od 1954 r. placówka kultury, obecnie funkcjonująca pod szyldem głównej siedziby Muzeum Narodowego w Lublinie. Wzgórze wraz całym zespołem zamkowym znajduje się w granicach historycznego zespołu architektoniczno-urbanistycznego Lublina uznanego za Pomnik Historii.

Historia obiektu

Budowę murowanego gotyckiego zamku rozpoczęto ok. poł. XIV w. z inicjatywy Kazimierza Wielkiego. Wzniesiono go w miejscu wcześniejszego drewnianego grodu powstałego wg części badaczy ok. poł. XII w. wraz z utworzeniem kasztelanii, której stał się siedzibą, a zdaniem pozostałych nawet 200 lat starszego, pochodzącego jeszcze z okresu plemiennego. Lokalizacja nie była przypadkowa, dzisiejsze wzgórze zamkowe, otoczone w chwili pojawienia się osadnictwa rozlewiskami Bystrzycy i Czechówki, charakteryzujące się naturalnie obronnym ukształtowaniem terenu stanowiło doskonałe zaplecze do zagospodarowania i dość bezpiecznego funkcjonowania. Zamek wzniesiono wraz z kaplicą Trójcy Świętej obok istniejącego już prawdopodobnie od ok. poł. XIII w. donżonu. Wzmocnienie obronności wzgórza było niezwykle istotne z uwagi na strategiczne położenie Lublina, odpierającego nasilające się najazdy z kierunku północno-wschodniego. Rezydencja na wzgórzu zamkowym była chętnie i wielokrotnie odwiedzana zarówno przez Kazimierza Wielkiego, jak i później Władysława Jagiełłę oraz kolejnych Jagiellonów. Oprócz monarchów, jednym z ważniejszych gości był historyk i kronikarz polski Jan Długosz, który na zamku przebywał w l. 1473-1476. Od l. 20. XVI w. zamek rozbudowywano i podniesiono nadając najwyższej kondygnacji nową renesansową szatę oraz reprezentacyjny charakter. Ówczesna modernizacja wiązana jest z Bartłomiejem Berreccim, nadwornym architektem Zygmunta Starego, dotychczas nie została jednak potwierdzona jego rola jako projektanta. Z zachowanych źródeł wiadomo, że zamek w partii gotyckiego zrębu wzmocniono potężnymi skarpami, a całość zwieńczono bogato zdobionym grzebieniem wysokiej attyki obiegającej cały kompleks. XVI w. to czas największej świetności lubelskiej rezydencji królewskiej. Była świadkiem wielu wydarzeń historycznych, m. in. licznych sejmów i towarzyszących im uroczystości, z których najważniejszy miał miejsce w 1569 r. Na nim zawarto unię tzw. lubelską, na mocy której powstała Rzeczpospolita Obojga Narodów będąca ukoronowaniem procesu jednoczenia Królestwa Polskiego i Wielkiego Księstwa Litewskiego. Wraz z końcem stulecia rozpoczął się jednak powolny kres prosperity zamku. Był on coraz rzadziej odwiedzany przez monarchów, co w konsekwencji doprowadziło do stopniowego zaniechania potrzeby bieżącego utrzymania i dbałości o jak najlepszy stan obiektu. Zarówno otaczające zespół mury, jak i ściany poszczególnych budynków rozsypywały się, a ogromne zniszczenia i całkowity kres królewskiej rezydencji przyniósł potop szwedzki (1655-1660). Pomimo podejmowanych prób odbudowy splądrowanych gmachów, poszczególne zabudowania zamkowe popadały w ruinę. W praktycznie niezmienionej formie przetrwały jedynie donżon i kaplica Trójcy Świętej. Znane są przekazy ikonograficzne z XVIII i XIX w. dokumentujące tragiczny stan wzgórza i zwaliska, które władze carskie nakazały rozebrać z uwagi na zagrożenie bezpieczeństwa. Po rozebraniu w l. 20. XIX w. pozostałości renesansowego zamku, wzniesiono wg projektu Józefa Stompfa nową neogotycką budowlę przeznaczoną na więzienie. Był to czas, kiedy system penitencjarny Królestwa Polskiego przeszedł reformę (1818 r.) będącą wynikiem nowoczesnego oświeceniowego modelu humanitarnego więziennictwa wprowadzającego m. in. kategoryzację i hierarchizację zakładów karnych, wśród których zupełną nowością było tworzenie placówek o charakterze resocjalizacyjnym. Z uwagi na wymogi nowego prawa karnego Królestwa Polskiego konieczne było zapewnienie spełniających je placówek i jedną z nich – z inicjatywy Stanisława Staszica – stał się w Lublinie „nowy zamek”. Wśród autorów koncepcji budowy badacze wymieniają obok Stompfa także postać Jakuba Hempla, jednak jego wkład w projektowanie nie znalazł dotychczas potwierdzenia, być może jedynie kierował pracami budowlanymi. Z tego okresu pochodzi powszechnie rozpoznawalna bryła zdobiona neogotyckimi elementami, z charakterystyczną elewacją frontową. Obiekt pełnił funkcję więzienia aż do l. 50. XX w. W l. 1831–1915 było tu więzienie carskie, głównie dla uczestników walk powstańczych. Od 1918 r. do wybuchu II wojny światowej obok więźniów kryminalnych odbywali tu karę członkowie ruchu komunistycznego. W l. 1939-1944 obiekt stał się hitlerowską katownią, w której zamordowano bądź przetrzymywano ok. 40 tys. osób. 22 lipca 1944 r. przed opuszczeniem Lublina funkcjonariusze SS dokonali masowego mordu więźniów zamku, których szczątki początkowo pogrzebane w zbiorowej mogile na Podzamczu, po ekshumacji w 1954 r. przeniesiono na cmentarz przy ul. Lipowej. Od 1944 do wspomnianego 1954 r. w zamku mieściło się polityczne więzienie karno-śledcze władz sowieckich, a następnie Urzędu Bezpieczeństwa Publicznego, które stało się miejscem kaźni osób nie akceptujących powojennej rzeczywistości. Górujący nad wzgórzem gmach jest zatem jednym z najważniejszych miejsc pamięci narodowej w Lublinie funkcjonującym jako symbol prześladowań i represji. Po likwidacji więzienia w 1954 r. zamek przeznaczono na placówkę kultury, w której dwa lata później oficjalnie otwarto mieszczące się do dziś muzeum, obecnie funkcjonujące pod szyldem głównej siedziby Muzeum Narodowego w Lublinie. Pomimo prowadzonych remontów i przebudów zachował neogotycką strukturę i charakter. Ostatnie prace realizowano w latach 2018-2021, objęły gruntowną przebudowę skrzydła północnego, a także częściową modernizację skrzydła południowego i zachodniego pozwalającego na rozbudowę i unowocześnienie ekspozycji.

Opis obiektu

Gmach obecnego Muzeum Narodowego stanowi główny element zabudowy zespołu zamkowego usytuowanego na naturalnym wzniesieniu położonym na północny-wschód od Starego Miasta, w rozwidleniu współczesnych głównych arterii komunikacyjnych Lublina – ul. Tysiąclecia od północy i al. Unii Lubelskiej od wschodu. Na południe od zamku znajdują rozległe błonia o rekreacyjnym charakterze, od zachodu otwiera się monumentalną fasadą przestrzeń Placu Zamkowego poprzedzoną reprezentacyjnymi schodami flankowanymi symetrycznie rozplanowanym układem alejek, do których prowadzą mniejsze schody – przy północnych pomnik lwa będący kopią rzeźby stanowiącej symboliczny element Cmentarza Orląt Lwowskich. Ze wzgórzem staromiejskim zamek jest skomunikowany ul. Zamkową biegnącą wiaduktem prowadzącym do Bramy Grodzkiej. Zamek jest eksponowany we wschodniej i północnej panoramie miasta stanowiąc jedną z dominant widokowych. W obecnym rozplanowaniu oraz ukształtowaniu zabudowy Śródmieścia szczególnie monumentalnie prezentuje się w przestrzeni ul. Tysiąclecia z kierunku północno-zachodniego oraz stanowi malownicze zamknięcie widokowe na wylocie ul. Grodzkiej. Zamek wzniesiony z cegły, otynkowany, założony na planie prostokąta, złożony z trzech skrzydeł z dziedzińcem otwartym w kierunku wschodnim. W obrębie południowego skrzydła integralnie zlokalizowane: w połowie długości wzniesiony na planie koła donżon oraz na zamknięciu orientowana kaplica Trójcy Świętej z korpusem na rzucie kwadratu i wielobocznie zamkniętym prezbiterium wysuniętym przed linię murów. Bryła zamku trójczłonowa złożona z prostopadłościennego dwukondygnacyjnego korpusu głównego od zachodu zintegrowanego z prostopadle odchodzącymi również prostopadłościennymi skrzydłami bocznymi (północne trójkondygnacyjne i południowe dwukondygnacyjne). Część frontowa i skrzydło południowe nakryte dachami jednospadowymi z blachy stalowej, północne płaskim pokrytym papą. Elewacja frontowa komponowana symetrycznie, 13-osiowa, złożona z centralnego wydatnego trójosiowego ryzalitu mieszczącego ostrołukową bramę wejściową, za którą sień i przelot na dziedziniec oraz 5-osiowych identycznie opracowanych części bocznych. Naroża ryzalitu flankowane wielobocznymi kanelowanymi wieżami / pseudobasztami ze stylizowanym blankowaniem w partii wieńczącej, z której wyłaniają się topory umieszczone w rózgach liktorskich – symbol władzy i godności urzędu zaczerpnięty ze Starożytnego Rzymu. Po obu stronach przejazdu ostrołukowe smukłe wnęki przeprute otworami okiennymi – prostokątnymi na wysokości pierwszej kondygnacji, a ostrołukowymi drugiej, pomiędzy którymi stylizowane geometryczne płycinowe rozety. Kondygnacja attyki oddzielona profilowanym gzymsem. W niej dwie symetryczne okrągłe płyciny ujęte profilowaną opaską, rozdzielone stylizowanym płaskorzeźbionym elementem dekoracyjnym przypominającym formą wieżę. W nich centralnie umieszczone okulusy otoczone czterema okrągłymi płycinami. Attyka zwieńczona grzebieniem w formie zębów ułożonych w jaskółczy ogon. Ściany po obu stronach ryzalitu wertykalnie artykułowane wysmukłymi wnękami będącymi powtórzeniem formy flankującej prześwit bramny. Nad nimi pas profilowanego gzymsu oddzielającego attykę na całej powierzchni zdobioną wysokim fryzem w postaci biforyjnych blend z kluczowymi otworami strzelniczymi w co trzeciej. Gzyms koronujący profilowany z kostkowaniem w dolnej partii, nad nim zwieńczenie w formie blank. Naroża obiektu wsparte skarpami zwieńczonymi neogotyckimi sterczynami. Elewacja południowa opracowana analogicznie. W partii attyki znacznie wysuniętego dwuosiowego ryzalitu biforyjne blendy zastąpione ostrołukowo zamkniętymi wnękami. Części boczne 8-osiowe. Wystrój elewacji powtórzono także na zamknięciu skrzydła od wschodu. Elewacja północna artykułowana pionowo prostymi formami geometrycznymi w postaci pseudolizen na wysokości drugiej kondygnacji z prostokątnymi otworami okiennymi w co trzeciej przestrzeni między nimi, powtórzonymi na osi poniżej, na wysokości pierwszej kondygnacji. Pod prostym gzymsem międzykondygnacyjnym pas płaskorzeźbionych kwadratów. Formy powtórzono w dobudówce na zamknięciu skrzydła. Elewacje od strony dziedzińca skomponowane symetrycznie, o formie neorenesansowej. Na osi skrzydła północnego trójprzęsłowy ganek z tralkową balustradą o formie powtórzonej nad arkadowymi podcieniami korpusu głównego. W południowo-zachodnim narożu dziedzińca replika replik XVI w. studni, z której czerpano wodę dostarczaną do zamkowego wodociągu. Stolarka okienna w całym obiekcie drewniana, dwuskrzydłowa, wielopolowa, część z oberluftem. Drzwi drewniane oraz z materiału ognioodpornego. Wnętrza przystosowane do potrzeb ekspozycji muzealnej.

Dostępność obiektu dla zwiedzających. Zabytek dostępny z zewnątrz. Wstęp na teren dziedzińca bezpłatny, ekspozycje (wystawy stałe i kaplica) czynne w sezonie letnim od wtorku do czwartku i w niedzielę w godzinach 9:00-18:00, piątek-sobota 9:00-19:00, donżon codziennie 9:00-21:00; w sezonie zimowym godzinę krócej, donżon do 19:00. Obiekt dostosowany do potrzeb osób o specjalnych potrzebach, w tym z niepełnosprawnością ruchową oraz niewidomych i słabowidzących.

Autor noty: Katarzyna Czerlunczakiewicz, OT NID w Lublinie, 18-07-2024 r.