Historia

Kościół grodowy, zapewne pod tym samym wezwaniem istniał już w XIII wieku, wzmiankowany w 1327 roku. Obecny gotycki kościół (kaplica) został zbudowany wraz z murowanym zamkiem za króla Kazimierza Wielkiego w drugiej lub trzeciej ćwierci XIV wieku (kościół dolny). W 1395 roku został uposażony przez króla Władysława Jagiełłę i zmodernizowany do 1401 roku. Wnętrze kaplicy zostało pokryte polichromią w stylu bizantyjsko-ruskim (ukończone w 1418 roku), której autorami byli malarze ruscy - mistrz Andrzej z pomocnikami, malarzami Kuryłem i Juszko. W latach 40. XVI wieku w głównym wejściu umieszczono renesansowy portal oraz nowe zewnętrzne schody, zaś w I połowie XVII wieku przebudowany został szczyt zachodni w stylu tzw. „renesansu lubelskiego”. W latach 1823-1826 świątynia została połączona z korpusem nowego więzienia, pełniąc funkcję więziennej kaplicy, a jej freski ukryto pod warstwą pobiały. Zostały ponownie „odkryte” w 1897 roku, a odsłonięte i odnowione w latach 1917-23. Po likwidacji więzienia w 1954 roku i utworzeniu Muzeum Lubelskiego kaplicę poddano pracom konserwatorskim, odsłaniając m.in. ceglany wątek elewacji. Jej pełną konserwację przeprowadzono w latach 1976-1998. Kaplica Trójcy Świętej na zamku w Lublinie została laureatem ogólnopolskiego konkursu „Zabytek Zadbany” w kategorii specjalnej: właściwe użytkowanie i stała opieka nad zabytkiem.

Opis

Kaplica orientowana, usytuowana na wschodnim skraju Wzgórza Zamkowego z prezbiterium wysuniętym przed linię murów. Od czasu przebudowy zamku na więzienie (w XIX wieku) znajduje się w ciągu zabudowy zespołu zamkowego, przylegając południową ścianą nawy do południowego skrzydła zamkowego z fasadą od strony dziedzińca. Gotycka kaplica murowana z cegły, dwukondygnacyjna, z kryptą pod częścią prezbiterialną. Korpus na rzucie kwadratu, czteroprzęsłowy ze środkowym filarem. Prezbiterium dwuprzęsłowe, zamknięte trójbocznie z pomieszczeniem zakrystii przy ścianie północnej, ze schodami do kondygnacji przyziemia oraz w południowej ścianie prezbiterium. Trzecie kręcone schody prowadzą na balkon chóru muzycznego i w cylindrycznym obmurowaniu zajmują południowo-zachodni róg nawy. Drewniany balkon chóru jest wsparty na trzech profilowanych belkach. Sklepienia górnej kondygnacji krzyżowo-żebrowe, w nawie wsparte na ośmiobocznym filarze centralnym i przyściennych wspornikach. W dolnej kondygnacji krzyżowe ze środkowym kwadratowym filarem, pod prezbiterium kolebkowe. Wnętrze tynkowane, w górnej kaplicy w całości pokryte freskami w układzie pasowo-kwaterowym w stylu malarstwa bizantyjsko-ruskiego. Ściany zewnętrzne z gotyckiej cegły. Elewacja frontowa dwuosiowa, przedzielona skarpą na osi środkowej z narożną skarpą przy północno-zachodnim narożniku. Dwa odcinkowo sklepione okna oraz dwa ostrołukowe okna na osiach, podkreślone zostały podwójną linią uskoku muru - górna na wysokości parapetów. Okno północne przesłonięte blendą, na którą nachodzi półkolisty frontonik renesansowego portalu do głównego wejścia w formie pilastrowej ediculi (niewielkiej kapliczki). Fasadę wieńczy renesansowy trójkondygnacyjny arkadowy szczyt ujęty parami spływów wolutowych. Zachodnia część przedzielonej skarpą elewacji północnej z ostrołukowym oknem, pod którym biegną dwa poziome uskoki, analogiczne do fasady. Część wschodnia z dekoracją w górnej partii o motywie trzech dwulistnych ślepych arkadek. Partie górne ścian prezbiterium wzmocnione narożnym oskarpowaniem, strefę dolną stanowi pogrubiony mur zakończony motywem krenelaża. Dachy dwuspadowe z przysuwnicami, pokryte współcześnie blachą miedzianą.

Obiekt dostępny w godzinach pracy Muzeum Lubelskiego.

Oprac. Roman Zwierzchowski, OT NID w Lublinie. 1.12.2014 r.