Zespół zamkowy znajduje się w granicach historycznego zespołu architektoniczno-urbanistycznego Lublina uznanego za pomnik historii.

Historia obiektu

Skupisko osadnicze, które stało się zalążkiem Lublina rozwijało się w optymalnych warunkach topograficznych w postaci naturalnego obronnego ukształtowania terenu oraz krzyżowania się szlaków handlowych i komunikacyjnych, przede wszystkim z Rusi na Pomorze i do Wielkopolski. Dzisiejsze wzgórze zamkowe, otoczone w chwili pojawienia się osadnictwa rozlewiskami Bystrzycy i Czechówki, stanowiło doskonałe zaplecze do zagospodarowania, które zdaniem badaczy sięga co najmniej VI w. Pierwotnie był to obszar osadnictwa rozproszonego, które przekształcono w gród bądź w okresie plemiennym, tj. przed X w., bądź dopiero ok. połowy XII w. Był on zlokalizowany w zachodniej części wzgórza i otoczony drewniano-ziemnymi umocnieniami, liczył ok. 75-80 m średnicy zajmując powierzchnię ok. 0,5 ha. Gród był połączony wąską groblą ze wzgórzem znanym dziś jako staromiejskie, nie wiadomo jednak w którym miejscu znajdowały się wjazd i brama. W 1138 r. na mocy tzw. „testamentu” Bolesława Krzywoustego ziemie polskie zostały podzielone na dzielnice. Po ukształtowaniu się dzielnicy krakowsko-sandomierskiej tereny Lubelszczyzny zyskały na znaczeniu i samodzielności, a Lublin stał się ich centralnym ośrodkiem, w którym, ok. połowy XII w. utworzono kasztelanię. Siedzibę kasztelana ulokowano w grodzie funkcjonującym na wzgórzu zamkowym. Ogromnie wzrosła wówczas ranga Lublina, który stał się siedzibą lokalnej władzy świeckiej i kościelnej – sąsiadujące z kasztelanią wzgórze staromiejskie od 1. połowy XII w. było siedzibą archidiakona. Z uwagi na nasilenie najazdów z kierunku północno-wschodniego konieczne było podjęcie działań służących wzmocnieniu obronności grodu i modyfikacji drewniano-ziemnych umocnień. Pierwszą murowaną budowlą w obrębie wzgórza była cylindryczna wieża, tzw. donżon. Zarówno czas jej powstania, jak i osoba fundatora do dziś nie zostały jednoznacznie wskazane i budzą wiele dyskusji w środowisku naukowym. Z dużą dozą prawdopodobieństwa można jednak przyjąć, że budowę donżonu rozpoczęto w XIII w., a z uwagi na rozmach i niesprzyjające warunki nieustannych najazdów mogła sięgnąć kolejnego stulecia. Oprócz funkcji obronnej, donżon był prawdopodobnie dostosowany także do roli obiektu mieszkalnego. W czasach panowania Kazimierza Wielkiego rozpoczęto budowę murowanego zamku (ok. połowy XIV w.). Równocześnie z inicjatywy króla wznoszono mury obronne miasta wokół wzgórza staromiejskiego i odbudowywano wiele obiektów mieszkalnych, sakralnych i publicznych, które z uwagi na drewnianą strukturę uległy zniszczeniu podczas najazdów Tatarów w 1341 r. i 1344 r. Zgodnie z przekazem kronikarskim najeźdźcy spalili prawie całe miasto, a praktycznie bez szwanku ocalało wzgórze zamkowe. Wraz z jednopiętrowym gotyckim zamkiem, Kazimierz Wielki ufundował kaplicę Trójcy Świętej oraz basztę obronną tzw. żydowską na północnym zboczu wzgórza – prawdopodobnie, gdyż część badaczy czas jej powstania przesuwa na XV w. Także ok. XIV w. rozpoczęto regulowanie rozlewisk rzecznych otaczających wzgórze zamkowe. Dzięki budowie systemu grobli, tam i kanałów spiętrzono wody Bystrzycy, Czerniejówki oraz Czechówki tworząc zbiorniki wodne o znacznym potencjale retencyjnym i energetycznym, przy których możliwe było wznoszenie m.in. młynów. Największym rezerwuarem o także rekreacyjnych i estetycznych walorach, istniejącym aż do końca XIX w. był Wielki Staw Królewski. Rezydencja na wzgórzu zamkowym była chętnie i wielokrotnie odwiedzana zarówno przez Kazimierza Wielkiego, jak i później Władysława Jagiełłę, który ufundował słynne freski w kaplicy Trójcy Świętej. Stała się wówczas do dziś czytelnym i wciąż aktualnym znakiem przenikania zachodnich i wschodnich wpływów. W XV w. od zachodu dobudowano budowlę bramną i most zwodzony oraz mansjonarię dla duchownych obsługujących kaplicę. W kolejnym stuleciu zamek rozbudowano o skrzydło zachodnie być może wg projektu Bartłomieja Berrecciego. Ogromne zniszczenia wzgórza zamkowego przyniósł potop szwedzki (1655-1660) i pomimo prowadzonej od tego czasu odbudowy poszczególne zabudowania popadały w ruinę. W praktycznie niezmienionej formie przetrwały jedynie donżon i kaplica Trójcy Świętej, przy których po rozebraniu w latach 20. XIX w. pozostałości renesansowego zamku, wzniesiono wg projektu Józefa Stompfa nową neogotycką budowlę przeznaczoną na więzienie. Obiekt pełnił tą funkcję aż do lat 50. XX w., będąc katownią w czasie II wojny światowej hitlerowską, a po jej zakończeniu władz sowieckich i Urzędu Bezpieczeństwa Publicznego. Wzgórze zamkowe jest zatem jednym z najważniejszych miejsc pamięci narodowej w Lublinie funkcjonujących jako symbol prześladowań i represji. W 1954 r. zamek przeznaczono na placówkę kultury, w której dwa lata później oficjalnie otwarto mieszczące się do dziś muzeum, obecnie funkcjonujące pod szyldem głównej siedziby Muzeum Narodowego w Lublinie. Osobną ekspozycję tworzą kaplica Trójcy Świętej i donżon z tarasem widokowym oferującym imponującą panoramę Starego Miasta. W 2013 r. zakończono wieloletni kompleksowy remont zabudowań na wzgórzu zamkowym, podczas których m.in. zabezpieczono i wyeksponowano pozostałości tzw. baszty żydowskiej. Ostatnie prace na zamku lubelskim objęły gruntowną przebudowę skrzydła północnego, a także częściową modernizację skrzydła południowego i zachodniego (2018-2021).

Opis obiektu

Zespół zamkowy jest usytuowany na naturalnym wzniesieniu położonym na północny-wschód od Starego Miasta, z którym jest skomunikowany ul. Zamkową biegnącą wiaduktem prowadzącym do Bramy Grodzkiej. Od północy wzgórze graniczy z ul. Tysiąclecia, od wschodu z al. Unii Lubelskiej. Na południe od zespołu znajdują się rozległe błonia o rekreacyjnym charakterze. W centralnej części wzgórza znajduje się neogotycki zamek założony na planie prostokąta, składający się z trzech skrzydeł z dziedzińcem otwartym w kierunku wschodnim. W obrębie południowego skrzydła integralnie zlokalizowane: wzniesiony na planie centralnym koła donżon oraz orientowana kaplica Trójcy Świętej z korpusem na rzucie kwadratu i wielobocznie zamkniętym prezbiterium wysuniętym przed linię murów. Elewacja frontowa zamku (zachodnia) poprzedzona nieregularnym dziedzińcem i monumentalnymi schodami otwierającymi się na Plac Zamkowy, flankowanymi symetrycznie rozplanowanym układem alejek, do których prowadzą mniejsze schody – przy północnych pomnik lwa będący kopią rzeźby stanowiącej symboliczny element lwowskiego Cmentarza Orląt. Zbocza wzgórza z nieregularnie występującymi nasadzeniami drzew i krzewów. Na północnym stoku wyeksponowane pozostałości tzw. baszty żydowskiej, a nieco niżej, przy trakcie pieszym tablica upamiętniająca miejsce po zniszczonej w 1942 r. synagodze Maharszala i Maharama.

Zabytek dostępny dla zwiedzających z zewnątrz. Wstęp na teren dziedzińca bezpłatny, ekspozycje (wystawy stałe i kaplica) czynne w sezonie letnim od wtorku do czwartku i w niedzielę w godzinach 9.00-18.00, piątek-sobota 9.00-19.00, donżon codziennie 9.00-21.00; w sezonie zimowym godzinę krócej, donżon do 19.00. Obiekt dostosowany do potrzeb osób o specjalnych potrzebach, w tym z niepełnosprawnością ruchową oraz niewidomych i słabowidzących.

Autor noty: Katarzyna Czerlunczakiewicz, OT NID w Lublinie: 10-07-2024 r.